ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ  قازاقستانداعى كوپ بيلىكتى ۇكىمەت پەن پارلامەنتكە تاپسىرۋ تۋرالى جاساعان بۇگىنگى مالىمدەمەسى قازاق ساياساتكەرلەرى مەن باق-تا قىزۋ تالقىلانۋدا.

پرەزيدەن نۇرسۇلتان نازاربايەۆ، تمد باسشىلارىمەن كەزدەسۋى بارىسىندا توسىن مالىمدەمە جاسادى. توسىن دەيتىنىمىز، ەلباسىنىڭ مۇنداي مالىمدەمە جاساۋىن حالىق تا، ساياساتكەرلەر دە، ءتىپتى وزگە مەملەكەت باسشىلارى دا كۇتپەگەن ەدى.

پرەزيدەنت نازاربايەۆ «ەندى قازاقستانداعى كوپ بيلىكتى ۇكىمەت پەن پارلامەنتكە بەرەتىن كەز كەلدى. بۇعان دەيىن بىزدە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ بولىپ كەلگەن.پرەزيدەنتتىك باسقارۋ – وتە ماڭىزدى ۆەرتيكال. ءقازىر ەلدەگى ورتا تاپتىڭ ەكونوميكالىق ءال اۋقاتى وسكەنىن كورىپ وتىرمىز. ەندى اقىرىنداپ، ۇكىمەت پەن پارلامەنتكە دە جۇمىس ىستەۋگە جول اشۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن»،-دەدى.

سونىمەن قاتار، ەلباسى ەلدەگى دەموكراتيا تۋرالى دا ءسوز ەتكەن.

«دەموكراتيا  دەگەنىمىز – اشىقتىق. ءبىزدىڭ جاساعان ءار ءىسىمىز اشىق بولۋى ءتيىس. ەگەر ول مەملەكەتتىك قۇپيا بولماسا ادامداردىڭ اقپاراتقا قولى جەتىمدى بولۋى كەرەك. لاۋازىمعا يە بولعان سوڭ، ۇكىمەت پەن پارلامەنت ءار جارتى جىل سايىن حالىققا ەسەپ بەرىپ وتىرۋلارى ءتيىس. بيۋدجەت – پارلامەنتتە، قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جانە تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ، ادامداردىڭ قاتىسۋىمەن، اشىق تالقىلانۋى ءتيىس»،-دەدى.

ەندى جوعارىداعى ەلباسىنىڭ سوزدەرىن سارالاي كەلە، مىناداي ازاماتتىق سۇراقتار تۋىندايدى.

ەگەر قازاقستانداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ بيلىگى ۇكىمەتتىڭ پوتەنسيالىنا ءوتىپ كەتەر بولسا، ءمىنى كوپ مينيسترلىكتەردى باسقارىپ وتىرعان   ۇكىمەت باسشىسىنىڭ (ر. ءماسىموۆ) ىشكى ساياساتتاعى  سالماعى ارتا ما؟ ءماسىموۆ ۇكىمەتى مەملەكەتتىك باسقارۋدى ءوز قولىنا تولىق الاتىن بولسا، بۇل قازاق قوعامىندا داۋ تۋدىرماي ما؟ قازىرگى تاڭدا پرەمەر-مينيستردىڭ ساياسي ءمانسابىنا قاتىستى حالىق اراسىندا ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. ونىڭ ۇلتىنا، ساياسي كارەراسىنا ت.س.س.  وسىعان دەيىن قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسى بولىپ كەلگەنى امبەگە ايان.  ەلدەگى باسقارۋ جۇيەسىن توسىن اۋىستىرۋ قازاقستان ءۇشىن نە بەرەدى؟ ەگەر كوپ بيلىك ۇكىمەتكە تاپسىرىلاتىن بولسا، ءماسىموۆ ۇكىمەت باسىندا قالۋى ءتيىس پە؟

راسۋل جۇمالى، ساياساتكەر

 - قازىرگى كۇندە ءبىزدىڭ ۇكىمەتتىڭ قولىندا بيلىك جەتكىلىكتى.  جوعارعى بيلىك، ۇكىمەت، پرەزيدەنت اكىمشىلىگى، سامرۇق قازىنا، بۇلاردىڭ فورمالدى تۇردە اتاۋلارى وزگە بولعانىمەن، ۇستانىمى ءبىر، جۇيەسى ءبىر.  بارلىعىنىڭ كوزدەگەنى ءبىر – قازىرگى جۇەينى ساقتاپ قالۋ. سوندىقتان، قاندايدا ءبىر جورامال جاساۋ قيىن. سەبەبى، ءبىزدىڭ ەلدە شەشىم كەنەت، شۇعىل، وقىستان قابىلدانادى. مىسالى، كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزە سالۋ، ۇكىمەتتى وتستاۆكاعا جىبەرە سالۋ، قايتا جاساقتاي سالۋ ت.ب.  ونىڭ ۇستىنە، پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ءقازىر بيلىكتەن كەتۋى مۇمكىن ەمەس.  بيىلعى سايلاۋ ول كىسىنىڭ سوعى مەرزىمى دەپ ايتۋعا بولمايدى. پرەزيدەنت نازاربايەۆتىڭ ءوزى ايتقانداي، ءارى قاراي دا ەلدى باسقارۋ، باسقارماۋى ول كىسىنىڭ فيزيكالىق كۇشىنە بايلانىستى. دەنساۋلىعى قالىپتى بولسا، ءارى قاراي دا ەلدى باسقارۋ ءىسىن جالعاستىرا بەرەتىنى  اقيقات. ەندى مىنا مالىمدەمەگە كەلەر بولساق، باسقارۋ بيلىگىنىڭ پوتەنسيالىن ۇكىمەتكە، پارلامەنتكە تاپسىرۋ تۋرالى بۇرىندا ايتىلعان. سوندىقتان، ءالى ەشتەڭە ناقتى ەمەس.

ەگەر تيىسىنشە بيلىكتەگى باسقارۋ تەتىكتەرىن ءارتاراپتاندىرامىز دەسەك، باسقارۋ پوتەنسيالىن ۇكىمەتكە ەمەس، پارلامەنتكە  اۋىستىرۋ كەرەك. سەبەبى، پارلامەنتتىڭ زاڭ قابىلداۋدا ىقپالى بار. پارلامەنتتىك بيلىك سيستەماسىنا كوشۋ – قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ جان-جاقتى بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى.

بىرىنشىدەن، الەمنىڭ دامىعان مەملەكەتتەرىندە بيلىكتەگى باسىمدىلىق پارلەمەنتتىڭ قولىنا تاپسىرىلعان. مىسالى، اقش، ۇلىبريتانيا، فرانسيا سەكىلدى مەملەكەتتەردە پارلامەنتتىڭ ستاتۋسى پرەزيدەنتتىكىنەن جوعارى تۇرادى. بۇل ەلدەگى ماڭىزدى، جاۋاپتى شەشىمدەردى قابىلداۋ كەزىندە جان-جاقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى. مسەلەگە وبەكتيۆتى كوزقاراسپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىزدىڭ ەلدەگى باسقارۋ وسى جۇيەسىن  دامىعان مەملەكەتتەردەگى تاجىربيەگە  كوشىرۋ  كوپتەگەن تيىمدىلىك اكەلەتىن ەدى. ءبىراق،  بۇعان دا كۇمان بار. قانداي؟

ەكىنشىدەن،  پارلامەنتتەگى دەپۋتاتتاردىڭ اراسىندا وزىندىك ۇستانىمى بار، شەشىم قابىلداۋدا ناقتىلىق، باتىلدىق تانىتا الاتىن تۇلعالار سيرەك كەزدەسەدى. بۇعان دالەل، بىزدەگى كەز كەلگەن زاڭدى قابىلداعاندا 100 پايىز داۋىسپەن قابىلدايدى. مەيلى، ول نۇر وتاندىق بولسىن،  اق جولدىق بولسىن. ياعني، پارامەنتكە سونداي لاۋازىم بەرىلگەن كۇننىڭ وزىندە، قۇرام دايىن ەمەس. پارلامەنتكە حالىقتىڭ اراسىنان ىسىرىلىپ شىققان، وزىندىك ۇستانىمى بار، اشىق پىكىرىن ايتا الاتىن ازاماتتار كەلمەسە، تاعى بەكەر.

ۇشىنشىدەن،  بيلىكتىڭ ءۇشىنشى تارماعى سانالاتىن سوت جۇيەسى. سوت جۇيەسى بيلىك پەن ۇكىمەتكە باعىنىشتى. بۇل باستى قاتەلىكتەردىڭ ءبىرى.

تورتىنشىدەن، كونستيتۋسيالىق نورماتيۆتەر ۇلتارالىق شەكتەۋ قويمايتىنى بەلگىلى. تەك مەملەكەتتىك ءتىلدى (ر.قازاق ءتىلى) ءبىلۋى، بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە قازاقستاندا تۇرۋى شارت. ال ۇلتىنا، دىنىنە ت.ب. ۇستانىمدارىنا شەك قويىلماعان. دەگەنمەن، قازاق قوعامى ويانىپ كەلەدى. قازاق ۇلتشىلدارى باسقارۋ بيلىگىن وزگە ۇلتتىڭ وكىلىنە ۇستاتاتىن بولسا، ءتۇرلى دۇمپۋلەر مەن ۇلتارالىق جان جالداردىڭ ورىن الۋى ابدەن مۇمكىن. كەزىندە، قونايەۆتىڭ ورنىنا كولبيندى وتىرعىزعان كەزەڭ ەسىڭىزدە مە؟ مەن ءدال وسىنى مەڭزەپ وتىرمىن.

نۇرگەلدى ءابدىعاني ۇلى