بۇگىندە تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە جازىقسىز ەلدى قىرىپ، جاپپاي قان توگىپ جاتقان «يشيم»، نە بولماسا وز-وزدەرىن «يسلام مەملەكەتى» دەپ اتاپ جۇرگەن اتىشۋلى لاڭكەستىك توپ پەن وسى توپقا ەلىكتەگەن باسقا دا ەكسترەميستىك ۇيىمداردىڭ توتاليتارلىق يدەولوگياسىنا مۇسىلمان رەتىندە قارسىلىق كورسەتەتىن ۋاقىت جەتتى. يسلام اتىن جامىلىپ جاسالعان تەررورلىق ارەكەتتەر مۇسىلمانداردىڭ بەدەلدەرىن ءتۇسىرىپ، قوعامنان شەتتەتىپ وتىرعانى جانە يسلام دىنىنە قارسى كەرەعار پىكىرلەر تۋعىزىپ، بۇكىل مۇسىلمانداردى جارالاپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس.  بۇل تۋرالى ءدىنتانۋشى، ويشىل فەتحۋللاھ گۇلەن مىرزا  «Wall Street Journal» گازەتىنە سۇحبات بەرگەن ەكەن. الگىندەي زورلىق-زومبىلىققا جۇگىنگەن راديكالدى توپتاردىڭ قولدان جاساعان زۇلىمدىقتىڭ سالدارىنان يسلام دىنىنە كۇيە جاعىپ، كىنا تاعىپ،  ادىلدىك  اياسىنىڭ تارىلۋىنا بەي-جاي قارامايتىن ءار قازاقستاندىق ءۇشىن «قامشى» پورتالى اتالمىش ماقالانىڭ قازاق تىلىنە اۋدارىلعان نۇسقاسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنادى.

الدىمەن زورلىق پەن زومبىلىقتى ايىپتاپ، ۆيكتيميزاسيالىق پسيحولوگيانىڭ تۇزاعىنان ساقتانۋىمىز كەرەك، دەيدى ءدىنتانۋشى-عالىم.  تەرروريستەردىڭ ءدىن جامىلىپ، اۋىر كۇنانى مويىندارىنا الىپ جاتقانى تەك مەنىڭ عانا ويىم ەمەس. حاديس، سيرا جانە ءتاپسىر ارقىلى قۇرانداعى ءيلاھي حات-حاباردى ۇعىنىپ-تۇسىنۋگە بار عۇمىرىن ارناعان ساڭلاق ساحابالاردىڭ، عۇلاما مەن ويشىلداردىڭ بىزدەرگە جەتكىزگەن پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) ونەگەلى ءومىرى مەن قۇراننىڭ اسىل قازىناسى لاڭكەستەردىڭ ءدىن جامىلىپ كەلتىرگەن ءارتۇرلى دەرەكتەردى جوققا شىعارادى.

ەكىنشى ماسەلە، يسلام دىنىنە دەگەن كوزقاراس تۇتاس ءارى ءبىرىڭعاي بولىپ قالىپتاسۋى كەرەك. ويتكەنى كەيبىر ءدىن وكىلدەرىنىڭ مادەني ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى تانىتىپ وتىرعان كەلىسىم مەن تولەرانتتىلىق ۇستانىمدارى كەيدە ءدىننىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىنا قارسى پىكىر تۋعىزۋى مۇمكىن. ال شىنتۋايتىنا كەلگەندە، يسلامنىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارى ادامداردىڭ تالقىسىنا سالىنباعان، ايات پەن حاديستەگى ۇكىمدەر ارقىلى بەلگىلەنگەن. وسى تۇستا، قۇرانداعى ءبىر كىسىنىڭ ناقاقتان-ناقاق قۇربان بولۋى بۇكىل ادامزاتتى ولتىرۋىمەن بىردەي دەپ ساناعان اياتتى مىسال رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى. (قۇران، 5:32). سونىمەن قاتار، پايعامبارىمىز (س.ع.س) قورعانۋ ماقساتىنداعى قانداي دا ءبىر سوعىستىڭ وزىندە سوعىسقا قاتىسپايتىن ادامدارعا، اسىرەسە، قاتىن-قالاش، بالا-شاعا جانە ءدىن ادامدارىنا تيتتەي دە بولسىن زيان كەلتىرۋگە تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ ايتىپ، تىيىم سالعان.

بىزدەر، مۇسىلمان رەتىندە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بەيبىتشىلىك ىزدەگەن، بەيبىت ومىرگە ۇمتىلعان ادامدارمەن ىنتىماقتاسىپ، اتالمىش قۇندىلىقتاردى ىس-ارەكەتىمىز ارقىلى كورسەتۋىمىز كەرەك. ادام پسيحولوگياسى مەن اقپاراتتىق قۇرالدارىنىڭ بۇگىنگى ديناميكاسىن ەسەپكە العاندا، ايتىلۋعا ءتيىس ومىرشەڭ ءارى بايىپتى ماسەلەلەردىڭ ورنىنا راديكالدى كوزقاراستار مەن شۋلى تاقىرىپتار مۇقابا بەتتەرىندە ورىن الىپ جاتاتىنى بەلگىلى. ءبىراق بىزدەر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا كىنا تاعۋدىڭ ورنىنا ءوز وي-پىكىرىمىزدى جەتكىزە الاتىن جاڭا جولدار ىزدەۋىمىز كەرەك.

ۇشىنشىدەن، مۇسىلمان بالاسى ادام ءومىرى، ار-ابىروي جانە ازاتتىق پەن ەركىندىك سەكىلدى قۇندىلىقتارىن جان-تانىمەن قورعاي ءبىلۋ كەرەك. ءاسىلى، بۇل قۇندىلىقتار – يسلامنىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارى دەپ ەسەپتەلەدى جانە كوش باستاعان بىردە-بىر ادام، مەيلى ول ءدىن وكىلى بولسىن، مەيلى ساياسي وكىل بولسىن، ەشكىمنىڭ ەلدىڭ ەنشىسىنەن الۋعا قاقىسى جوق. ءدىنىمىزدىڭ رۋحىنا دەگەن ادالدىق سەزىمى مادەني، ساياسي، ءدىني جانە الەۋمەتتىك ارتۇرلىلىككە دە اسقان قۇرمەتتى قاجەت ەتەدى. اللا تاعالا قاسيەتتى قۇراندا ادامداردىڭ بىر-بىرىمەن تانىسىپ-تانۋدى ەرەكشە جاراتىلىستىڭ حيكمەتى رەتىندە كورسەتەدى (49:13) جانە بارلىق ادامداردى كوركەم ەتىپ جاراتقانىن ايتادى (17:70).

تورتىنشىدەن، مۇسىلماندار تالىم-تاربيەگە نەگىزدەلگەن ءبىلىم ءارى كوركەم ونەرمەن قاتار جاراتىلىستىڭ ءاربىر مۇشەسىن قۇرمەتتەيتىن عىلىم جۇيەسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن قوعامدا ورىن العان ءار ادامعا تانىتۋ كەرەك. مۇسىلمان قوعامداستىقتاردىڭ باسقارۋشى مەملەكەتتەرى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ كەرەك. ويتكەنى ازاماتتىق قوعامدار ءوزارا تۇسىنىستىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋ ماقساتىندا وتە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. «قىزمەت» قاۋىمداستىعى دەپ اتالاتىن ەرىكتى ازاماتتىق قاۋىمداستىقتىڭ وكىلدەرى وسى ماقساتتا 150-دەن استام ەلدە ءبىلىم وشاقتارى مەن ديالوگ ورتالىقتارىن اشقان بولاتىن.

بەسىنشىدەن، مۇسىلمان قاۋىمداستىقتارعا «قايماعى بۇزىلماعان» ءدىني ءبىلىم بەرۋگە مۇمكىندىك بەرىلەتىن بولسا، راديكالدى توپتاردىڭ ەكسترەميستىك يدەولوگيالارىن جايۋىنا بوگەت بولا الادى. ەگەر دە ءبىرقاتار مۇسىلمان ەلدەردە ورىن العانداي، ءدىن بوستاندىعى شەكتەلگەن بولسا، ءدىن جانە ءدىني قۇندىلىقتار كولەڭكەدە قالىپ، ەكسترەميستىك توپتاردىڭ پايىمىمەن، تۇسىنىگىمەن ناسيحاتتالادى دا سولاردىڭ اجىراماس قۇرالىنا اينالادى.

تەرروريزم وتە كۇردەلى ماسەلە بولعاندىقتان، ونىمەن كۇرەسەتىن تەتىكتەر دە ساياسي، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە ءدىني تۇرعىدان بولۋى ءتيىس. بۇل كۇردەلى ماسەلەگە تەك قانا دىنمەن شەكتەپ قارايتىندار لاڭكەستەردىڭ تورىنا تۇسۋگە ءقاۋپى بار جاستار مەن بۇكىل ادامزاتتىڭ وبالىنا قالادى. حالىقارالىق قاۋىمداستىق تەرروريزمنىڭ ءبىرىنشى دارەجەدەگى قۇرباندارىنىڭ شىن مانىسىندە ءارى سيمۆوليكالىق تۇردە مۇسىلماندار ەكەندىگىن جانە مۇسىلمانداردىڭ لاڭكەستەردى شەكتەتە وتىرىپ، تەررورلىق ۇيىمعا جاستاردى تارتۋ ارەكەتتەرىنە كەدەرگى كەلتىرە الاتىندىعىن ءتۇسىنۋ كەرەك. سوندىقتان قاي مەملەكەت بولسىن مۇسىلمان وتانداستارىنىڭ كوڭىلدەرىنە قاياۋ تۇسىرەتىن ءسوز بەن ءارتۇرلى ارەكەتتەردەن ساقتانعانى ءجون.

ءبىز وسى جەردە ءبىر نارسەنى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. زورلىق پەن زومبىلىققا جۇگىنگەن ەكسترەميزمنىڭ، تەرروريزمنىڭ ءدىنى جوق.

فەتحۋللاھ گۇلەن

ءدىنتانۋشى-عالىم

 «Wall Street Journal» گازەتى