سوت تا قاتەلەسەدى... جۋرناليستكە شىعارىلعان ۇكىم وسىنى مەڭزەيدى

وتكەن جۇمادان بەرى الەۋمەتتىك جەلىدە، اقپارات قۇرالدارىندا شىمكەنتتىك جۋرناليست –بلوگەر اراي ەسەنبەكتىڭ  5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا سوتتالعانى جاريالانىپ جاتىر. جاسىراتىنى جوق، سوڭعى كەزدەرى ەلىمىزدە، ونىڭ ىشىندە شىمكەنت قالاسى مەن تۇركىستان وبلىسىندا ءتورتىنشى بيلىك وكىلدەرىنىڭ، الەۋمەتتىك جەلى بەلسەندىلەرىنىڭ تەمىر تورعا توعىتىلۋى تاڭسىق دۇنيە بولۋدان قالعان. ءبىرى جىرتىلعان تۋدى ءتۇسىرىپ، باس دارىگەردەن اقشا تالاپ ەتكەنى ءۇشىن سوتتالدى. ءبىرى قولىنداعى كۋالىگىن پايدالانىپ، اركىمدى قورقىتقانى ءۇشىن ءتيىستى جازاسىن الدى. جالا جابۋ بويىنشا 10-20 كۇن اكىمشىلىك قاماۋعا الىنعاندار دا جەتەرلىك.  الايدا بۇل جولى جۋرناليستكە شىعارىلعان سوت ۇكىمىنىڭ بولەكتەۋ بولىپ تۇرعانى راس.

سوتتالۋشى اراي ەسەنبەك بۇعان دەيىن جەرگىلىكتى، رەسپۋبليكالىق تەلەارنالاردا تاجىريبە جيناعان، سوڭعى ۋاقىتتا ينتەرنەت سايتتا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن، وزىندىك پىكىرى بار، وتكىر جازاتىن كاسىبي جۋرناليست (ۋاقتىسىندا قالا اكىمى مۇرات ايتەنوۆتىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى قىزمەتىن دە اتقارعان). وعان قاتىستى قوزعالعان قىلمىستىق ءىس كاسىبي مىندەتىن اتقارۋمەن بايلانىستى. كوپشىلىك اراي ەسەنبەك بوپسالاۋشىلىقپەن اينالىستى دەگەنگە كۇمان كەلتىرەدى. ونى ارانداتۋشىلىقتىڭ قۇربانى بولدى دەگەن پىكىرلەر دە بار. سوندىقتان ءبىز كەشەگى كۇنى اراي ەسەنبەككە قاتىستى شىمكەنت قالاسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى اۋدانارالىق سوتىنىڭ شىعارعان ۇكىمىمەن تانىسىپ، ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا ءۇڭىلىپ كورگەن ەدىك.

سونىمەن جۋرناليست تۋرالى قوعامدىق پىكىر نە دەيدى؟  سوت نە دەيدى؟

بىردەن ايتايىق جۋرناليستكە شىعارىلعان ۇكىم ادىلەتسىز دەۋشىلەر كوپ بولىپ تۇر. ادىلەتسىز دەيتىن پىكىر تۋىنداۋ  سەبەبى وسى ىسكە ءتوراعالىق ەتكەن سۋديا ماڭىزدى دەگەن ايعاقتاردى نازارىنا الماعان. كەيبىر سوزدەرگە  قيسىنسىز قاتە تۇجىرىم جاساعان. قىسقاسى، ءىستىڭ ءمان-جايىن بەيتاراپ تارازىلاۋدان گورى قارالاۋ جاعىنا  باسىمدىق بەرگەن سياقتى.

بىلتىر قازاندا جۋرناليست ا.ەسەنبەك  جۇبايىنىڭ اتىنا تىركەلگەن ينتەرنەت پورتالدا شىمكەنت قالاسى اكىمدىگىنە قاتىستى سىن ماتەريالدار جاريالاعان. 1 قاراشادا وسىعان قاتىستى «مىندەتىنە يميدجدىك ماسەلەنى الىپ ءجۇرۋ، باق-تاعى جاريالانىمدارعا  ءتيىستى تۇردە ارەكەت ەتۋ كىرەتىن» شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى (كەيبىر دەرەكتەردە شتاتتان تىس كەڭەسشى) بولىپ ىستەيتىن ازاماتشا اراي ەسەنبەككە حابارلاسقان. قايتالاپ ايتايىق، كەڭەسشى جۋرناليستكە ءوزى شىققان. ياعني ەكىاراداعى ديالوگتىڭ وربۋىنە كەڭەسشىنىڭ ءوزى باستاماشى بولعان.

ءىستىڭ ءمان-جايىنا قاراعاندا، جۋرناليست جالپى كەڭەسشىمەن بۇعان دەيىن دە تانىس-بىلىستىكتە، قىزمەتتىك قارىم-قاتىناستا بولعان. ءتىپتى كەيدە ونىڭ ءوتىنىشى نەگىزىندە سايتتان سىن ماتەريالداردى الىپ تاستاپ وتىرعان. ەكىاراداعى اڭگىمەدە ا.ەسەنبەك كەڭەسشىگە بيىلعى تەندەردە ۋادە ەتىلگەن قاراجاتتاردى تولىق الا الماعانىن، قازىرگى ۋاقىتتا قارجىلىق ماسەلە تۋىنداعانىن العا تارتىپ، پروبلەمانى دەمەۋشىلەر ارقىلى شەشىپ بەرۋىن وتىنگەن.  ا.ەسەنبەك سوتتا ءوزى مۇشەسى سانالاتىن جۋرناليستەردىڭ  اۋەسقوي فۋتبول كومانداسىنا اكىمدىك تاراپىنان بۇرىن دا وسىلاي دەمەۋشىلىك جاسالعانىن ءمالىم ەتكەن. ياعني، ءجۋرناليستىڭ ماسەلەسىن دەمەۋشىلەر ارقىلى شەشىپ بەرۋ بۇعان دەيىن دە بولعان. ا.ەسەنبەك سونى قايتالاۋدى سۇرانعان. ناقتى اقشا تالاپ ەتپەگەن.   الايدا 4 قاراشادا كەڭەسشى قۇزىرلى ورگاندارعا ارىزدانعان. ا.ەسەنبەككە قاتىستى جاسىرىن تەرگەۋ ارەكەتتەرى باستالعان. 

قاراشادا كەڭەسشى ءجۋرناليستى قالاداعى كافەلەردىڭ بىرىنە كەزدەسۋگە شاقىرادى. كەزدەسۋدە ول اراي ەسەنبەككە ءوتىنىش ايتىپ،  سايتقا شىققان بىر-ەكى «نەگاتيۆ» ماتەريالدى كورىنبەيتىن ەتىپ تاستاعان. وسىدان كەيىن كەڭەسشى ۇستەلدىڭ ۇستىنە اقشا سالىنعان پاكەتتى قويعان (ونىڭ از  بولىگى شىنايى اقشا، قالعانى مۋلياج بولعان). جۋرناليست اقشانى الۋدان باس تارتقان. نەگە؟ وسى جاعدايدىڭ ءوزى ا.ەسەنبەكتە اقشا تالاپ ەتۋ، قورقىتىپ الۋ نيەتىنىڭ بولعانىن جوققا شىعارادى ەمەس پە؟ بۇدان سوڭ جۋرناليست پەن كەڭەسشى سىرتقا شىعادى. جۋرناليست كولىگىنە وتىرىپ كەتىپ بارا جاتقان كەزدە اقشانى الماق بولعانعا ۇقسايدى. الايدا كەڭەسشى قولىنداعى پاكەتتى جۋرناليستكە بەرمەگەن. تاعى دا تۇسىنىكسىز جاعداي. ونىڭ ءدال سول كەزدە اقشانى ا.ەسەنبەككە بەرىپ، ارتىنشا قولىنا كىسەن سالدىرۋىنا نە كەدەرگى بولدى؟ 

6 قاراشادا كەڭەسشى جۋرناليستكە حابارلاسىپ، اقشانى قالاي بەرۋ قاجەتتىگىن سۇراعان. ول اناسىنىڭ «كاسپي گولدىن» بەرەدى. ا.ەسەنبەك سوتتا مۇنىڭ سەبەبىن  سول كەزدە تالدىقورعان قالاسىندا فۋتبولدان جۋرناليستەردىڭ ءتۋرنيرى وتەتىن بولىپ، ءوزى سول بويىنشا اكىمدىكتەن كومانداسىنا دەمەۋشىلىك كومەك سۇراعاندىعىن،  اۋدارىلاتىن اقشا سول دەمەۋشىلىك كومەك دەپ تۇسىنگەنىن ايتقان.  الايدا سوت ءجۋرناليستىڭ وسى  ايتقاندارىن، دالىرەگى ونىڭ اكىمدىكتەن دەمەۋشىلىك كومەك العان-الماعانىنا، سول كەزدە تالدىقورعاندا جۋرناليستەردىڭ فۋتبول ءتۋرنيرى وتكەن-وتپەگەنىن زەرتتەمەگەن سياقتى. نەگە؟  عالامتوردا جاريالانعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا،  ءبىر اپتادان كەيىن 15 قاراشادا تالدىقورعاندا راسىندا دا جۋرناليستەردىڭ ءداستۇرلى ءتۋرنيرى وتكەن جانە وعان شىمكەنتتەن ارنايى كوماندا قاتىسقان.

كەڭەسشى الدىمەن تەرمينال ارقىلى ءجۋرناليستىڭ بەرگەن شوتىنا 990 مىڭ تەڭگەنى اۋدارادى. قالعان اقشا تەحنيكالىق اقاۋلارعا بايلانىستى وتپەي قالعان. ول قالعانىن جۋرناليستكە باسقا ءبىر ادام ارقىلى بەرىپ جىبەرۋگە ۋادە ەتكەن. وقيعانىڭ ۇزىن-ىرعاسى وسى عانا. ارعى جاعى كوپشىلىككە بەلگىلى. ارتىنشا ءبىر توپ  پوليسيا قىزمەتكەرلەرى ءجۋرناليستى ۇيىنەن تاپ ءبىر ءقاۋىپتى قىلمىسكەردى ۇستاعانداي، الىپ كەتكەن. ەرتەڭىنە جۋرناليست پەن كەڭەسشى اراسىنداعى اڭگىمەلەر ينتەرنەتتى كەزىپ كەتتى. الايدا بۇل اۋديوجازبالاردىڭ قيىلعانى، كەسىلگەنى بايقالادى،  تەك ءجۋرناليستىڭ ايتقاندارى عانا بەرىلگەن. ول ءىستىڭ ءمان-جايىن تولىق اشپايدى.

ال ءىستىڭ ءمان-جايىنا قاتىستى ايتىلاتىن بىرنەشە ماسەلە بار:

بىرىنشىدەن، قىلمىستىق كودەكستىڭ 194-بابىندا جازىلعانداي، قورقىتىپ الۋشىلىق دەپ قىسقاشا ايتقاندا جابىرلەنۋشىنى نەمەسە ونىڭ جاقىندارىن ماسقارالايتىن نەمەسە ولاردىڭ مۇددەلەرىنە ەلەۋلى زيان كەلتىرۋى مۇمكىن وزگە دە مالىمەتتەردى تاراتۋ قاتەرىن توندىرە وتىرىپ، مۇلىك، اقشا تالاپ ەتۋ تانىلادى. ۇكىمگە قاراعاندا، ءجۋرناليستىڭ جاريالايمىن دەگەن ماتەريالى شەنەۋنىكتەردىڭ «ورداباسى» فۋتبول كلۋبى بويىنشا قابىلداعان شەشىمدەرىمەن بايلانىستى كورىنەدى. بۇل جەردە ماسقارالايتىن نە بولۋى مۇمكىن؟ جۇمىس بارىسىنا قاتىستى جازىلعان ماقالانى شەنەۋنىكتەردىڭ جەكە باسىن  ماسقارالايدى دەۋگە كەلە مە؟ ۇكىمدە سۋديا ءجۋرناليستىڭ ماقالاسىنا «ەلەۋلى زيان كەلتىرۋى مۇمكىن» دەگەن باعا بەرگەن جانە بۇل زياندى اقشامەن (سول باياعى العان 990 مىڭ تەڭگە عوي) تارازىلاعانى قيسىنعا كەلە مە؟  وسىدان كەيىن كەڭەسشىنىڭ اقشا الىپ، جۋرناليستكە قاراي جۇگىرە كەتكەنىن  ءتۇسىنىپ كورىڭىز. الدىن الا ۇيىمداستىرىلعان سەناريي بولماسىنا كىم كەپىل؟ مۇنىڭ ءبارى دە اينالىپ كەلگەندە «ەلەۋلى زياندى» قولدان جاساۋ ەمەس پە؟  

ەكىنشىدەن، بۇل ىستە ەڭ ماڭىزدى ايعاق – ساراپتاما قورىتىندىسى. ۇكىمگە قاراعاندا،  قورعاۋشى تاراپ 26.01.2026 جىلعى №02 ساندى سوت- فيلولوگيالىق-پسيحولوگيالىق ساراپتاما قورىتىندىسىنداعى: «ا.ەسەنبەكتىڭ سوزدەرى ناقتى قورقىتۋ ارقىلى اقشا قاراجاتىن بەرۋگە يتەرمەلەۋ دەپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس، ۆيدەولاردى وشىرۋگە وزىنە مىندەتتەمە الۋعا باعىتتالعان تىلدىك بەلگىلەرى بار، الايدا، ناقتى جاۋاپ رەتىندە تەندەر نەمەسە اقشالاي قاراجات بەرۋ تالاپتارىن بىلدىرەتىن ماعىنالىق كومپونەنتتەرى كەلتىرىلمەگەن» دەگەن سوزدەردى العا تارتىپ، ءجۋرناليستىڭ ارەكەتىندە قىلمىستىڭ قۇرامى جوق دەگەن ءۋاج كەلتىرگەن. الايدا سوت بۇل ءۋاجدى دە نازارعا المايدى. مۇنىڭ سەبەبىن سوت ءبىر جەردە  «ساراپشى قورىتىندىسىنىڭ باسقا دالەلدەردەن ارتىقشىلىعى جوق» دەپ تۇسىندىرەدى. ءبىر جەردە ساراپشى قورىتىندىسىندا «ماسەلەنى وڭ شەشۋ ءۇشىن ۋادە بويىنشا بەرىلەتىن اقشا قاراجاتىن دەمەۋشىلەر ارقىلى شەشىپ بەرۋگە يتەرمەلەۋ ماعىنالىق كومپونەنتتەرى بار» دەيدى.  ءبىراق ءبارىبىر دە «قورقىتىپ الۋ كومپونەنتتەرى» بار دەپ جازىلماعان عوي.  ال اراي ەسەنبەككە ايىپ «قورقىتىپ الۋ» بابىمەن تاعىلىپ وتىر ەمەس پە؟   

ۇشىنشىدەن، ەستەرىڭىزدە بولسا، اراي ەسەنبەك ۇستالعان سوڭ، ينتەرنەتتى كەزىپ كەتكەن اۋديوجازبادا جۋرناليست «ءبىز رەيتينگكە جۇمىس جاسايمىز» دەگەن ءسوزدى ايتادى. سوت بۇل سوزگە «ا.ەسەنبەك تالابى ورىندالماعان جاعدايدا «رەيتينگكە جۇمىس جاسايمىز» دەگەندى قالا اكىمدىگى مەن اكىمنىڭ جۇمىس بەلسەندىلىگى مەن ونىڭ باعالانۋىنا كەرى اسەر ەتەتىن ماعىنادا قولدانعان» دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەن. الايدا بۇل تۇجىرىم قيسىنعا كەلمەيدى. ءجۋرناليستىڭ بۇل ءسوزىنىڭ تۇپ-توركىنى ءوزى جۇمىس ىستەيتىن سايتتىڭ رەيتينگىسى تۋرالى ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى ەمەس پە؟

تورتىنشىدەن، اراي ەسەنبەكتى بەس جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەسكەن سۋديا ابدراسيلوۆ ونى بەس جىلعا ماسس-مەديا قۇرالدارىمەن بايلانىستى قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىنان ايىرعان. قىلمىستىق كودەكستىڭ 194-بابىندا مۇنداي قوسىمشا جازا قاراستىرىلماعان. سۋديا مۇنى جاسالعان ىس-ارەكەتتىڭ سيپاتى مەن قوعامعا قاۋىپتىلىك دارەجەسىن جانە كىنالى ادامنىڭ جەكە باسىن ەسكەرە وتىرىپ تاعايىنداعانىن كەلتىرىپتى. سوندا جۋرناليست قوعامعا ءقاۋىپتى ادام بولعانى ما؟ اراي ەسەنبەكتىڭ جەكە باسىنان قانداي ءقاۋىپتى بەلگىلەردىڭ بايقالعانىن سۋديا نەگە اشىق جازباعان؟

اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتىندا ءجۋرناليستىڭ ادۆوكاتى ۇكىم شىعارۋعا جاقىنداعان كەزدە ىسكە قاتىسۋشى مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىنىڭ اۋىسقانىن ءمالىم ەتتى. العاشقى پروكۋرور سوتتالۋشىعا جەڭىل جازا، كەيىنگىسى التى جارىم جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى سۇراپتى. بۇل دا ىستەگى كۇدىكتى، كۇماندى ءجايتتاردىڭ ءبىر پاراسى عانا.

سونىمەن بىرگە كەڭەسشىنىڭ ءوزى سوت وتىرىسىنا سەبەپسىز بىرنەشە مارتە كەلمەگەن. ءتىپتى سوت ونى پوليسيا ارقىلى ماجبۇرلەپ تە كەلتىرە الماعان. وسىدان كەيىن سوتتى قۇرمەتتەمەگەنى ءۇشىن وعان جيىرما ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە (86 500 تەڭگە) اقشالاي ءوندىرىپ الۋ جازاسىن قولدانعان.

سوت ۇكىمى ءالى كۇشىنە ەنگەن جوق. الدا ءالى اپەللياسيالىق القا بار. سوندىقتان جۋرناليستكە شىعارىلعان ۇكىمگە نۇكتە قويىلدى دەپ ايتۋعا بولمايدى. ءادىلحان  شايحيسلاموۆ ءتوراعالىق ەتەتىن شىمكەنت قالالىق سوتى، بايدىبەك  دۇيسەبەكوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن شىمكەنت قالالىق سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسى ءىستىڭ اق-قاراسىن انىقتاپ،   ءادىل تورەلىگىن ايتادى دەگەن ۇمىتتەمىز.