1926 جىلى باكۋدە تاريحتاعى تۇڭعىش ءارى بىرەگەي تۇركولوگيا قۇرىلتايى وتكەن ەدى. ارادا تۋرا ءبىر عاسىر وتكەندە الماتىدا الەمنىڭ كورنەكتى تۇركىتانۋشى عالىمدارى قايتا باس قوسىپ، سول كەزەڭدە باستاۋ العان عىلىمي باعىتتاردى جاڭعىرتۋ جانە تۇركىتانۋ عىلىمىنىڭ جاڭا دامۋ ۇردىستەرىن ايقىنداۋعا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنسيا وتكىزدى.

1926 جىلى باكۋدە وتكەن العاشقى تۇركولوگيالىق قۇرىلتاي ەۋرازياداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى ءارى تاعدىرلى وقيعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانادى. ورتاق تاريحى، رۋحاني تامىرى، تىلدىك جانە مادەني جاقىندىعى بار تۇركى جۇرتىن توعىستىرعان بۇل باسقوسۋعا التاي مەن سىبىردەن باستاپ بالقان تۇبەگى مەن ورتالىق ەۋروپاعا دەيىنگى اۋماقتا ءومىر سۇرەتىن 32-دەن استام تۇركى حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى مەن كورنەكتى تۇركىتانۋشى عالىمدار العاش رەت ءبىر شاڭىراق استىندا جينالدى. قۇرىلتايدا تۇركى مادەنيەتى، تىلدەرى، ورتاق تاريحى جانە ءالىپبي ماسەلەلەرى كەڭىنەن تالقىلاندى.

حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى شايىن مۇستافايەۆ العاشقى تۇركولوگيالىق قۇرىلتايدىڭ ەڭ ماڭىزدى ءارى تاريحي شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى تۇركى حالىقتارىنىڭ اراب الىپبيىنەن لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋى بولعانىن ەسكە سالدى.

ونىڭ سوزىنشە، 1926 جىلعى باكۋ قۇرىلتايىندا ورتاق تۇركى تەرمينولوگياسىن قالىپتاستىرۋ، جالپىتۇركىلىك تاريح پەن مادەني مۇرانى جۇيەلى زەرتتەۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلىپ، قازىرگى تۇركىتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزى قالاندى.

الايدا حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ سوڭىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن بۇل عىلىم سالاسىنا اۋىر سوققى بولدى. 1926 جىلعى قۇرىلتايعا قاتىسقان كوپتەگەن عالىم رەپرەسسياعا ۇشىرادى. سوعان قاراماستان، سول كەزەڭدە باستالعان عىلىمي ىزدەنىستەر مەن يدەيالار ۇمىت قالعان جوق، بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.

21-22 مامىر كۇندەرى الماتىدا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانە تۇركى ەلدەرىندەگى باۋىرلاس عىلىمي ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ، باكۋ تۇركولوگيالىق قۇرىلتايىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان ءىرى حالىقارالىق كونفەرەنسيا ۇيىمداستىردى. جيىنعا قازاقستان، قىرعىزستان، وزبەكستان، تۇرىكمەنستان، ازەربايجان، تۇركيا ەلدەرىنەن، سونداي-اق اقش پەن ەۋروپادان كەلگەن بەلگىلى تۇركولوگ عالىمدار قاتىسىپ جاتىر.

– بۇگىن الماتىدا وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن باكۋدە كوتەرىلگەن ماڭىزدى ماسەلەلەر قايتا كۇن تارتىبىنە شىعارىلىپ وتىر. بۇل – ورتاق تۇركى ءالىپبيى، تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحى مەن مادەنيەتى، سونداي-اق تۇركىتانۋ عىلىمىنىڭ بولاشاق دامۋ باعىتتارى. بۇل كونفەرەنسيا تۇركولوگيانىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ، تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني جانە عىلىمي بايلانىسىن ودان ءارى نىعايتادى دەپ سەنەمىز، - دەدى شايىن مۇستافايەۆ.

ايتا كەتەيىك، الماتىداعى حالىقارالىق كونفەرەنسيا – تۇركى الەمى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزعا يە تاريحي داتانى ۇلىقتاۋعا ارنالعان كەڭ اۋقىمدى ءىس-شارالاردىڭ ءبىر بولىگى.

حالىقارالىق تۇركى مادەنيەتى جانە مۇراسى قورىنىڭ پرەزيدەنتى اقتوتى رايىمقۇلوۆا Kazinform تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا 2026 جىلعى 15 جەلتوقساندا يۋنەسكو-نىڭ پاريجدەگى شتاب-پاتەرىندە باكۋ تۇركولوگيالىق قۇرىلتايىنا ارنالعان اۋقىمدى سيمپوزيۋم وتەتىنىن ايتتى.

سونىمەن قاتار فرانسيا استاناسىنداعى تۇركى ەلدەرىنىڭ مادەني ورتالىقتارىندا كونسەرتتەر، كورمەلەر جانە كىتاپ تانىستىرىلىمدارى ۇيىمداستىرىلادى. 15 جەلتوقسان كۇنىنىڭ تاڭدالۋى دا كەزدەيسوق ەمەس — يۋنەسكو-نىڭ 43-باس اسسامبلەياسىندا بۇل كۇن دۇنيەجۇزىلىك تۇركى تىلدەرى كۇنى بولىپ جاريالانعان.

حالىقارالىق تۇركى مادەنيەتى جانە مۇراسى قورىنىڭ پرەزيدەنتى اقتوتى رايىمقۇلوۆا Kazinform تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا 2026 جىلعى 15 جەلتوقساندا يۋنەسكو-نىڭ پاريجدەگى شتاب-پاتەرىندە باكۋ تۇركولوگيالىق قۇرىلتايىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان ءىرى حالىقارالىق سيمپوزيۋم وتەتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار فرانسيا استاناسىنداعى تۇركى ەلدەرىنىڭ مادەني ورتالىقتارىندا كونسەرتتىك باعدارلامالار، كورمەلەر جانە كىتاپ تانىستىرىلىمدارى ۇيىمداستىرىلادى.

15 جەلتوقسان كۇنىنىڭ تاڭدالۋى دا سيمۆولدىق مانگە يە. يۋنەسكو-نىڭ 43-باس اسسامبلەياسىنىڭ شەشىمىمەن بۇل داتا دۇنيەجۇزىلىك تۇركى تىلدەرى كۇنى بولىپ جاريالانعان.

– ءقازىر باكۋدەگى قوردىڭ شتاب-پاتەرىندە قىزمەت ەتە ءجۇرىپ، تۇركى حالىقتارىنىڭ عاسىرلار بويى ءوز تاريحي ءارى مادەني مۇراسىن ساقتاپ قالعانىنا ەرەكشە تاڭدانىسپەن قارايمىن. وكىنىشكە قاراي، 1926 جىلعى باكۋ تۇركولوگيالىق قۇرىلتايىنا تۇركى كەڭەستىك رەسپۋبليكالارىنان سايلانعان 131 دەلەگاتتىڭ 130-ى كەيىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، اتىلدى. تەك ءبىر دەلەگات دەرتتەن كوز جۇمعان. سول كەزەڭدە كەڭەس وداعىندا تۇركولوگيامەن اينالىسۋ نەمەسە پانتۇركيزم يدەيالارىنا جاقىن بولۋ عالىم ءۇشىن اسا ءقاۋىپتى سانالدى. سول قۇرىلتايدا كوتەرىلگەن باستامالار تولىق جۇزەگە اسقاندا، بۇگىندە تۇركولوگيا عىلىمى الدەقايدا بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلەر ەدى، ال مادەني مۇرانى ساقتاۋ باعىتىنداعى زەرتتەۋلەر اناعۇرلىم تەرەڭ دامىعان بولار ەدى، - دەدى اقتوتى رايىمقۇلوۆا.

تاريحتىڭ اۋىر كەزەڭدەرىنە قاراماستان، بۇگىنگى تۇركولوگ عالىمدار بولاشاققا زور ۇمىتپەن قارايدى. قازىرگى تاڭدا تۇركى مەملەكەتتەرىندە ورتاق مادەني مۇرانى ساقتاۋ، زەرتتەۋ جانە الەمگە ناسيحاتتاۋ ىسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر.

– بۇگىندە جالپىتۇركىلىك ماتەريالدىق جانە ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالاردىڭ 70 نىسانىنان تۇراتىن ارنايى ءتىزىم جاسالدى. تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي سامميتىندە تۇركى مۇراسىنىڭ ءبىرىڭعاي سيفرلىق پلاتفورماسىن قۇرۋ جانە ورتاق مادەني مۇرانى قورعاۋعا ارنالعان كونۆەنسيا ازىرلەۋ جونىندە ماڭىزدى كەلىسىمدەر قابىلداندى. ءبىزدىڭ قور ءدال وسى باعىتتا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ، ءبىر عاسىر بۇرىنعى تۇركولوگ عالىمداردىڭ اماناتىن جالعاستىرىپ كەلەدى، - دەدى ول.

ايتا كەتەيىك، 22 مامىردان باستاپ الماتىداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيىندە باكۋ تۇركولوگيالىق قۇرىلتايىنا قاتىستى سيرەك فوتوسۋرەتتەر مەن تاريحي قارارلار كورمەسى اشىلادى. سونداي-اق تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىر-بىرىنىڭ تىلىنە اۋدارىلعان كىتاپتارى مەن باكۋدەگى العاشقى تۇركولوگيالىق قۇرىلتاي تۋرالى عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ تانىستىرىلىمى وتەدى. كورمە شامامەن 1،5 اي بويى كوپشىلىككە ۇسىنىلادى.

ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن تۇركىتانۋشى عالىمدار ماحمۇد قاشقاري مۇراسى تۋرالى جيناق شىعاراتىنىن جازعانبىز.