سەرىك سالەموۆ، قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى:
– ەلباسىنىڭ «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» ماسەلەسىن قازىرگى زامان تا­لابىنا قاراي كوتەرىپ جۇرگەنى بار­شامىزعا ءمالىم. ءتىل ساياساتىنىڭ وسى نەگىزگى ۇستانىمدارى بويىنشا، ەلىمىزدە قانداي شارالار اتقا­رىلۋدا؟ 
– 2007 جىلى ەلباسى «جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان» جول­داۋىندا: «ءۇش ءتىلدىڭ كەڭىستىگى» مادەني جوباسىن كەزەڭدەپ ىسكە اسىرۋدى قولعا الۋدى ۇسىنامىن. قازاقستان بۇكىل الەمگە حالقى ءۇش ءتىلدى پايدالاناتىن جوعارى ءبىلىم­ءدى ەل رەتىندە تانىلۋعا ءتيىس. بۇلار: قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل، ورىس ءتىلى – ۇلتارالىق قاتى­ناس ءتىلى جانە اعىلشىن ءتىلى – جاھاندىق ەكونوميكاعا ويدا­عىداي كىرىگۋ ءتىلى» دەپ اتاپ كور­­سەتكەن بولاتىن. سونداي-اق اعىمداعى جىلدىڭ 23 ساۋىرىندە وتكەن قا­زاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XXII سەسسيا­سىندا پرەزيدەنتىمىز ءۇش ءتىلدىڭ كەڭىستىگى ماسەلەسىنىڭ ەگەمەن ەلى­ءمىزدىڭ قارقىندى دا­مۋى­­نىڭ نە­گىزگى ۇستانىم­دارى­نىڭ ءبىرى بو­لاتىندىعىن باسا ايتتى. 
ەلباسى «الەمدەگى نەگىزگى اق­پاراتتارعا قولى جەتپەيتىن ۇلت باسەكەگە قابىلەتتى بولا المايدى. بۇل – XXI عاسىردىڭ زاڭى. سون­دىقتان عىلىمدا، مەديسينادا جۇمىس ىستەيتىن جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ازاماتتار اعىلشىن ءتىلىن تەزىرەك يگەرۋى قاجەت. ۇستاز­دار مەن اتا-انالارعا ايتارىم – قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ سالا­سىندا وسى ماسەلە مۇقيات ەس­­­كە­ءرى­­ءلۋى ءتيىس» دەپ بولاشاققا جول سىلتەي وتىرىپ، ناقتى تاپ­سىر­مالاردى بەلگىلەپ بەردى. ءتىل­دەردى ءبىلۋ جەكە ادامعا عانا ەمەس، قوعامنىڭ دامۋىندا دا ماڭىزدى. تىلدەردى ءبىلۋ ارقىلى سول ەلدەردىڭ تاريحى، مادەنيەتى، سالت-داستۇرىنە دەن قويامىز. بۇل ەلىمىزدە حالىق­ارالىق مادەنيەت پەن ەكونومي­كالىق بايلا­نىس­تاردىڭ دامۋىن جانداندىرادى. 
بۇگىندە شەتەلدىك كومپانيا­لارمەن بىرلەسىپ جۇمىس اتقارۋدا سول سالانىڭ مامانى عانا بولۋ شارت ەمەس، كاسىبي ءبىلىمدى قاجەتتى شەتتىلدەرىندە قولدانا ءبىلۋ دە ماڭىزدى بولىپ وتىر. مەملە­كەتتىك ءتىل، ورىس ءتىلى، اعىلشىن ءتىلى جانە تاعى باسقا تىلدەردى ءبىلۋ ازاماتتاردىڭ ءبىلىمىن كوتەرۋمەن قاتار، جاڭا شىعارماشىلىق ءتا­جىريبەسىن دە ارتتىرادى. ەش­قانداي ەل حالىقارالىق ارەنادا ءبىر عانا تىلمەن شەكتەلىپ، وقشاۋ­لانىپ قالمايدى. يۋنەسكو ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە، ءۇشىن­ءشى مىڭجىلدىقتا ادام با­لاسى ەڭ كەمى ءۇش ءتىلدى مەڭگەرگەن بولۋى كەرەك. 
كوپۇلتتى قازاقستاننىڭ جاع­دايىندا «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» ءما­دەني جوباسى قوعامدىق كە­ءلىسىمدى نىعايتۋدىڭ باستى فاك­تورى بولىپ سانالادى. الايدا ەلىمىز­دەگى نەگىزگى ءۇش ءتىلدى دا­مىتۋعا با­سىمدىق بەرۋ – باسقا حالىقتاردىڭ تىلدەرىن نازاردان تىس قالدىرۋ دەگەن ءسوز ەمەس. ءما­دە­نيەت پەن تىلدەر­ءدىڭ سان­الۋان­دىعى – ءبىزدىڭ ۇلتتىق باي­لى­عى­مىز. شەتتىلدەرى – حالىقارا­لىق ىنتىماقتاس­تىقتىڭ نەگىزگى جەلىسى. ەۋروپادا كەز كەلگەن ءتىلدىڭ يننوۆاسيالىق قىزمەتى وركەنيەتتىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە تانىلادى. 
قازاقستاندا شەت تىلدەرىنىڭ ىشىندە اعىلشىن ءتىلى ەڭ تانىمال ءتىل بولىپ وتىر، زەرتتەۋ ناتيجە­لەرى قازاقستاندىقتاردىڭ ودان كەيىن تۇرىك، جۇڭگو، نەمىس جانە فرانسۋز ءتىل­دەرىن مەڭگەرۋگە دەن قويا باستاعانىن انىق­تاعان. سونىمەن قاتار يسپان، يتاليان، چەح، اراب، كورەي جانە جاپون تىلدەرىن ۇيرە­نۋگە دەن قويا باستاعانىن زەردەلەگەن. سونداي-اق ەلىمىزدە رەسمي تۇردە قولدانىلاتىن ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيىن ساقتاۋ دا ۇمىت قالعان ەمەس. ويتكەنى، ورىس ءتىلى – ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس پەن ينتەگراسيالىق قىزمەتتەردىڭ دىڭگەگى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ التى رەسمي ءتىلىنىڭ قاتارىنا كىرەتىن ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋگە باسەكەگە قابىلەتتى ۇلتتىڭ كەز كەلگەن وكىلى ۇمتىلۋى ءتيىس. 
«تىلدەردىڭ ءۇشتۇعىرلىعى» مادەني جو­باسىنىڭ ءبىر تارماعى – اعىلشىن ءتىلى جانە باسقا دا شەت تىلدەرىن مەڭگەرۋ. بۇل – عالامدىق اقپاراتتار مەن يننوۆاسيالاردىڭ اعىنىنا ىلەسۋ دەگەن ءسوز. اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ – ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس جانە الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىندە بيزنەسپەن اينالىسۋ ءۇشىن مىندەتتى تالاپ. اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋگە ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا دا ءبىرقاتار جۇمىستار اتقارىلۋدا. ءتىل وقىتۋ ورتالىقتارىندا ازاماتتاردىڭ اعىل­شىن ءتىلى كۋرسىنا سۇرانىسى جوعارى. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك ءتىل وقىتۋ ورتالىق­تارىنىڭ وزىندە 30 مىڭعا جۋىق ازامات اعىلشىن كۋرسىنان وتۋدە. 
رەسمي تۇردە قولدانىلاتىن ورىس تىلىمەن باسە­كەگە قابىلەتتى بولۋ تىلىنە اينالىپ وتىر­عان اعىلشىن ءتىلىنىڭ قاتارىندا ەڭ نەگىزگى ءتۇپ قازىعىمىز – ءوز انا ءتىلىمىز، قازاق ءتىلى بولىپ تابىلادى.
بىرنەشە ءتىلدى بىلەتىن جاستاردى ىنتا­لان­دىرۋ ماقساتىندا مينيسترلىك تاراپىنان ءۇش ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن جاستار اراسىندا «ءتىل­دارىن» رەسپۋبليكالىق وليمپياداسى، «ءتىل شەبەرى» رەسپۋبليكالىق بايقاۋى، ورىس ءتىلى بىلگىرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق بايقاۋى ءبىر­نەشە جىل كولەمىندە ءداستۇرلى تۇردە ۇيىم­داستىرىلىپ ءجۇر.
مينيسترلىك تاراپىنان ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن وقىتۋدىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارى دا شىعارىلۋدا. قازاقشا-اعىل­شىنشا سالالىق سوزدىكتەر، «رەپەتيتور پو انگلييسكومۋ يازىكۋ» (School English)، «رەپەتيتور پو رۋسسكومۋ يازىكۋ» وقۋلىقتارى ديسكىسىمەن، «Star» مەملەكەتتىك قىزمەتكەر­لەرگە ارنالعان اعىلشىن تىلىندەگى دەڭگەيلىك وقۋلىقتار شىعارىلىپ، رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىنە تاراتىلدى.    سونداي-اق مەملەكەتتىك تىلدەگى تىلدىك احۋالعا قاتىستى زەرتتەۋ بويىنشا مونيتورينگ ءناتي­جەسى اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋگە تالپىنعان ازا­ماتتار سانىنىڭ وسكەنىن كورسەتەدى. مەم­لە­كەتتىك ورگانداردىڭ قازاقستانداعى ءۇش­تۇ­عىرلى ءتىلدى دامىتۋ بويىنشا جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىستارىندا جەتىستىكتەر بار ەكەنىن، ءۇش ءتىلدى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بىلەتىن ازامات­تاردىڭ ۇلەسى 15 پايىزعا جاقىنداعانىن انىقتادى. 
سونىمەن قاتار ق ر پرەمەر-مي­نيس­ءترى­­ءنىڭ ورىنباسارى ب. ساپاربايەۆتىڭ قاتىسۋى­مەن اعىمداعى جىلى 10 ساۋىردە ەلىمىزدە ال­عاش­قى رەت «ءتىل – تاتۋلىق تىرەگى» رەس­پۋب­ليكالىق كەڭەسى وتكىزىلدى. كەڭەس با­رىسىندا «تىلدەردىڭ ءۇشتۇعىرلىعى» جوباسى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011–2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسى­رىلۋى، رەسپۋبليكاداعى تىلدەردى وقىتۋ ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتى تۋرالى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
– تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋ بۇگىنگى تاڭ­دا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالىپ وتىر. سەبەبى، ءتىل ساياساتى، ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ پروبلەمالارى ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە، ونىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ نىعا­يۋىنا تىكەلەي قاتىستى. وسى باعىتتا قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە؟
– ەلباسى ۇلىتاۋ تورىندە بەرگەن سۇحبا­تىن­دا «مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋى، ونىڭ وركەندەۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالدى. ءبىز ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەي ءبىلۋىمىز كەرەك» دەگەن بولاتىن. 
ەلىمىزدەگى ءتىل ساياساتى كونستيتۋسيادان باستاۋ العان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى» زاڭى مەن قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىندا تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011 – 2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلۋدا. مينيسترلىك تىلدەردى دامىتۋ سالاسىن ۇيلەستىرۋدى جۇزەگە اسىرۋشى ورگان رەتىندە ءبىرقاتار ناتيجەلى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. 
الەۋمەتتىك زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا رەسپۋبليكادا قازاق ءتىلىن مەڭگەرگەن ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ ۇلەسى 72 پايىزدى، ورىس ءتىلىن مەڭگەرگەندەردىڭ ۇلەسى 86 پايىزدى، اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەندەردىڭ ۇلەسى 20 پايىزدى، ءۇش ءتىلدى قاتار مەڭگەرگەندەردىڭ ۇلەسى 15 پايىزدى قۇراپ وتىر. بۇل تىلدەردىڭ ءوز دەڭگەيىندە دا­مىپ وتىرعاندىعىن كورسەتەدى. الايدا، بۇگىنگى كۇن تالابى مەملەكەتتىك ءتىلدى ودان ءارى دامى­تۋ­دى قاجەت ەتەتىندىگى انىق. مەملەكەتتىك باع­دارلاما اياسىندا بالالار ادەبيەتى، سوزدىكتەر، وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار، الەمدىك كلاس­سي­كالىق شىعارمالار مەن تانىمدىق ەنسيك­لوپەديالىق انىقتامالىقتار شىعارىلدى.
مەملەكەتتىك ءتىلدى جانە باسقا دا تىلدەردى، ونىڭ ىشىندە مادەني ۇلتتىق ورتالىقتاردىڭ جەكسەنبىلىك مەكتەپتەرى ارقىلى ۇلتتىق ءتىل­دەردى دامىتۋعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلىپ، 20 ەتنوستىڭ ءتىلى وقىتىلىپ جاتىر.
ەلباسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى­نىڭ كەزەكتى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە: «ءبىز بارشا قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرۋدىڭ باستى فاكتورى بولىپ تابىلاتىن قازاق ءتىلىنىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگە­ءرىمىزدى جۇمساۋىمىز كەرەك. سونىمەن بىرگە ەلىمىزدە تۇراتىن بارلىق حالىقتاردىڭ وكىل­دەرى انا تىلىندە ەركىن سويلەي، وقي الۋىنا، ونى دامىتۋعا قولايلى جاعداي تۋدىرۋ قاجەت» دەپ ءتىل دامىتۋ ماسەلەسىنىڭ ماڭىزىن اشا وتىرىپ، ۇكىمەتكە ارنايى باعدارلاما جاساۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. 
قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستاردىڭ تىلدەرىن ساقتاي وتىرىپ، ۇلت بىرلىگىن نىعاي­تۋدىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە مەملە­كەت­تىك ءتىلدىڭ كەڭ اۋقىمدى قولدانىسىن قام­تا­ماسىز ەتەتىن ۇيلەسىمدى ءتىل ساياساتى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011 – 2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جۇرگىزىلىپ وتىر. نەگىزىنەن ءتىل ساياساتى ءۇش نەگىزگە سۇيەنىپ جۇرگىزىلەدى. ەڭ باستىسى – ونىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن جاساۋ، ەكىنشىسى – قوعامدا ءتىل ساياساتىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ. ال ءۇشىنشىسى – ۇكىمەت تاراپىنان قارجىلىق قولداۋ. ەلىمىزدىڭ ءتىل ساياساتىندا وسى ۇشەۋى دە ەسكەرىلگەن.
– قۇجات اينالىمىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ تالابى قالاي ىسكە اسۋدا؟
– مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قاراستى تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتى ورتالىق اپپاراتتار مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارداعى ءىس-قاعازداردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلۋىن قاداعالاپ، ۇنەمى مونيتورينگ جاساپ وتىرادى. بۇگىندە قۇجات اينالىمىنداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇلەسى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە جات­قا­نى بايقالادى. ماسەلەن، ءىس-قاعازدارىن مەم­لەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ 2008 جىلى 50 پايىز بولسا، 2014 جىلى 88 پايىزعا جەتىپ وتىر. 
وڭىرلەرگە توقتالار بولساق، وتكەن جىلعى ەڭ جوعارعى كورسەتكىش وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەنشىسىندە (100 پايىز) بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ءتىل تۋرالى» زاڭنىڭ اياسىندا ءبىز باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ، جىل سايىن جوسپارلى تۇردە تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ وتىرامىز. تەكسەرۋ­لەردىڭ ناتيجەسىندە انىقتالعان كەمشىلىكتەر كوبىنە مەملەكەتتىك ورگاندارداعى ىشكى قۇجات اينالىمنان ءجيى بايقالادى. رەسمي قۇجاتتار نەگىزىنەن، مەملەكەتتىك تىلدە ورىندالىپ، وكىنىشكە قاراي، قوسىمشاسى ورىس تىلىندە بەرىلەتىن جايتتار دا ۇشىراسادى، ال شىعىس قۇجاتتارى مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلەدى. سوندىقتان ولاردىڭ كورسەتكىشى جوعارى بولىپ وتىرادى.
سونىمەن بىرگە ىشكى قۇجات اينالىمىنىڭ، مىسالى، حاتتاما، قىزمەتتىك جازبا، بۇرىش­تاما جازۋدىڭ كوبىنە ورىس تىلىندە جۇرگىزىلۋى كەزدەسەدى. تەكسەرىس بارىسىندا انىقتالعان وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر بويىنشا ءبىز سول ورگاننىڭ باسشىلىعىنا تارتىپتىك شارا قولدانۋ جونىندە ۇسىنىس بەرەمىز. قازىرگى كەزدە، اسىرەسە، قارجى-ەكونوميكا سالالارىن­داعى ءىس-قاعازدارىنىڭ اينالىمى بويىنشا كەمشىلىكتەر ءجيى تىركەلەدى. 
ءبىر ايتا كەتەتىن جايت، قازىردە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىندە وتكىزىلەتىن بار­لىق ءىس-شارالار تەك مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگى­زىلۋدە. وسى جىلدىڭ 1 توقسانىنىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا ءبىزدىڭ مينيسترلىكتە مەملە­كەتتىك تىلدەگى ءىس-قاعازدار اينالىمى 100 پايىزعا جەتتى. وسىلايشا ءبىز ءوزىمىز ۇلگى بولا وتىرىپ، بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا ءىس-قاعازدارىنان بولەك وتكىزىلەتىن جينالىستار، القا ماجىلىستەرى، دوڭگەلەك ۇستەلدەر مەن سەمينارلار، قاجەتتىلىگىنە قاراي، ىلەسپە اۋدارماسى قامتاماسىز ەتىلە وتىرىپ، مەملەكەتتىك تىلدە وتكىزىلسىن دەگەن ۇسىنىستار جىبەرىپ وتىرمىز. 
– قۇجات اينالىمىنداعى مەملەكەتتىك ءتىل­ءدىڭ ۇلەسى جىلدان-جىلعا ءوسىپ، 88 پايىزعا جەت­كەنى كوڭىل قۋانتارلىق كورسەتكىش ەكەن. ءاي­تەۋىر، سەڭ سوگىلىپ جاتقانى بايقالادى. الاي­دا، ءبىز وسى سان قۋامىز دەپ، ساپاعا، ياعني ءىس-قاعازداردىڭ ساۋاتتى جازىلۋىنا ءمان بەرمەي كەتكەن جوقپىز با؟ ولاي دەيتىنىم، كەيدە ساۋاتسىز جازىلعان قۇ­جاتتاردى وقىپ، ەرىكسىز قىنجىلاسىڭ. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن ماماندار تاپشى ما، الدە؟
– ءيا، مەملەكەتتىك ورگاندار ءىس-قاعازدا­رىندا ەلەۋلى كەمشىلىكتەر بولىپ جاتاتىنى راس. مۇنداي جايتتاردىڭ بارلىعىن تەكسەرىس بارىسىندا انىقتاپ، ءتيىستى ەسكەرتۋلەر بەرىپ جاتامىز. ماماندارعا كەلەتىن بولساق، 2014 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندارداعى ءىس-قاعازداردى مەملەكەتتىك تىلدە جانە ورىس، اعىلشىن تىلدەرىندە جۇرگىزە الاتىن مامانداردىڭ سانى رەسمي تۇردە انىقتالدى. وكىنىشكە قاراي، كورسەتكىش كوڭىل كونشىتەرلىك دەڭگەيدە ەمەس. 
قازىردە ءبىز قازتەست جۇيەسى بويىنشا ازا­ماتتاردىڭ ءتىل ءبىلۋ دەڭگەيىن بەلگىلەۋگە با­سىمدىق بەرەمىز. اتالعان جۇيە بويىنشا سەرتيفيكات العان مەملەكەتتىك قىزمەتشى­لەردىڭ سانىن 2017 جىلعا قاراي 50 پايىزعا، 2020 جىلعا قاراي 100 پايىزعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ءوز تاراپىمىزدان، ياعني مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى وزىنە قاراستى بارلىق مەكەمەلەردەگى قىزمەتكەرلەر مامىر ايىندا دياگنوستيكالىق تەستىلەۋدەن وتپەك. بۇل شارا مينيسترلىككە قاراستى بارلىق مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءتىل ءبىلۋىن 5 دەڭگەي بويىنشا انىقتاۋ ءۇشىن قاجەت. الداعى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان وزگە دە مەم­لەكەتتىك ورگانداردا قىزمەتشىلەردى وسىنداي دياگنوستيكالىق تەستىلەۋدەن وتكىزۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەنۋدە. بۇل شارا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ءتىلدى بىلۋگە دەگەن قاجەت­تىلىگىن ارتتىرىپ، ايتارلىقتاي جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنى انىق.
– ءقازىر جەر-جەردە ءتىل وقىتۋ ورتالىقتارى جۇ­مىس ىستەۋدە. تىلدەردى دامىتۋعا بولىنەتىن قار­­جىنىڭ ءبىراز بولىگى وسىنداي ورتالىقتارعا جۇم­سالاتىنى بەلگىلى. ولاردىڭ ناتيجەسى قان­داي؟
– بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىز بويىنشا بارلىعى 351 تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعى بار. ونىڭ ىشىندە 91ء-ى مەملەكەتتىك، ياعني رەسپۋبليكا­لىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلان­دى­­رى­لىپ قۇرىلعان ورتالىقتار. ال قالعانى جەكە كاسىپكەرلەرلەردىڭ ۇلەسىندە. 2011 – 2012 جىلى مەملەكەتتىك وقىتۋ ورتالىقتارىنىڭ سانى 57 بولسا، 2013 جىلى 89-عا جەتتى. بىلتىر ولار­دىڭ سانى تاعى 2 ەسە كوبەيدى. ولاردىڭ ىشىندە 20 ورتالىق مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتادى. مەم­لەكەتتىك ءتىلدى جانە اعىلشىن تىلدەرىن وقىتاتىن ورتالىقتاردىڭ سانى 47 بولسا، ءۇش ءتىلدى وقىتاتىنى – 24. بۇگىنگى تاڭدا ءتىل وقىتۋ ورتالىقتارى مەن مەملەكەتتىك ورگانداردا ءتىلدى ۇيرەنۋشىلەردىڭ قاتارى جىل ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. 
2011 جىلدان بەرى قازتەست جوباسى جۇ­مىس ىستەپ كەلەدى. بۇل جوبا بويىنشا وقىتۋ باعدارلامالارى ازىرلەندى. ونى كوميتەت قارجىلاندىرىپ جۇزەگە اسىردى. ءقازىر بارلىق ءتىل وقىتۋ ورتالىقتارى وسى جوباعا جۇگىنەدى. وندا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ 5 دەڭگەيى بويىنشا باعالاۋ جۇرگىزىلەدى، اتاپ ايتقاندا، قاراپايىم، بازالىق، ورتا، ورتادان جوعارى جانە جوعارى دەڭگەيلەر. اتالعان ءتىل مەڭگەرۋ دەڭگەيلەرى ەۋروپالىق تىلدىك رەفە­رەنتتىلىك جۇيەسىنە سايكەستەندىرىلگەن. قازىرگى كەزدە قازتەست جۇيەسى بويىنشا قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس 100 مىڭ­عا جۋىق تەست تاپسىرمالارى قالىپتاس­تىرىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011 – 2020 جىل­دار­عا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جۇزە­گە اسىرىلۋىنىڭ ءبىر تەتىگى – قازاق ءتىلىن وقىتۋ. بۇل رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىق وب­لىس­تار مەن الماتى، استانا قالالارىندا وڭىرلىك مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ورتالىق­تارىنىڭ قىزمەتى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. 
سونىمەن قاتار بۇل – مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ ۇلەسىن 2020 جىلعا قاراي – 95 %-عا جەتكىزۋ ينديكاتورى كورسەتكىشىنىڭ ءبىرى. 
قازىرگى تاڭدا ورتالىقتاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ جۇمىستارى جانداندىرۋدى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن، ءتىل ۇيرەنۋشىلەردىڭ باسىم كون­تينگەنتى ورنالاسقان سولتۇستىك، ورتالىق، شىعىس ايماقتاردا قازاق ءتىلىن وقىتاتىن ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ، مەم­لەكەتتىك ءتىل وقىتۋ ورتالىقتارىنىڭ دەڭ­گە­ءيىن كوتەرۋ، مەملەكەتتىك ءتىل وقىتۋ ورتالىقتارىن جەكەشەلەندىرۋدى توقتاتۋ ماسەلەسىن قوسىمشا قايتا قاراۋ، ش. شاياحمەتوۆ اتىنداعى ءتىل­دەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ جۇمىسىن جۇيە­لەندىرۋ، وقىتۋ ادىستەمەسىنىڭ ءبىرىڭعاي جۇيە­ءسىن ازىرلەۋ ماقساتىندا نەگىزگى ۇيلەستى­ءرۋشى ورگان رەتىندە ورتالىقتى بەلگىلەۋ، مەملەكەتتىك ورگانداردا ۇيىمداستىرىلاتىن تىلدەردى وقىتۋ كۋرستارى بويىنشا ماسەلەلەر جونىندە ورتالىقپەن بايلانىس ورناتۋ قاجەت. 
جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي، اعىمداعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا 91 ورتالىقتىڭ وكىلدە­رىنە ارنالعان كەڭەس ءوتتى. وندا ءتىل وقىتۋ ورتالىقتارىن جۇيەلەندىرۋ، ولاردىڭ قول­دانىستاعى ادىستەمەلەرىن رەتتەۋ جانە وقىتۋ سالاسىندا قوردالانعان باسقا دا ۇسىنىستار تالقىلانىپ، حاتتامالىق شەشىم قابىلداندى. ەندىگى كەزەكتە وسى قابىلدانعان شەشىم بو­يىنشا جۇمىستاردى تياناقتى جۇرگىزسەك، ءبىز ۇلكەن مىندەت اتقارعان بولار ەدىك. بۇل ءوز كەزەگىندە ءتىل وقىتۋ جۇيەسىن رەتتەۋدەگى جاڭاشا رەفورما دەپ ايتار ەدىم. 
– مەملەكەت باسشىسى «قازاقستاننىڭ بو­لا­شاعى – قازاق تىلىندە» ەكەنىن، سونداي-اق ول بار­شا قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرۋشى فاكتور بو­لىپ تابىلاتىندىعىن ۇنەمى ەسكە سالىپ وتى­رادى. ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋمەن قا­تار، دياسپورا وكىلدەرىنىڭ تىلدەرىنە دە ارنايى مەك­تەپتەر قاراستىرىلعانى بەلگىلى. اتالعان مەك­تەپتەردە نەگىزىنەن قاي ۇلتتىڭ تىلدەرى وقى­تى­­لادى؟ ونداعى وقىتۋ جۇيەسى قالاي جۇرگىزىلەدى؟ 
– ءيا، قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە ءۇلتتىق-ما­دەني بىرلەستىكتەردىڭ جەكسەنبىلىك مەكتەپ­تەرى جۇمىس ىستەۋدە. اتالعان مەكتەپتەردە «قا­زاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ رەسپۋب­ليكالىق قورىمەن» جاسالعان شارت نەگىزىندە 20 ەتنوستىڭ ءتىلى وقىتىلادى، اتاپ ايتساق، ارميان، اسسيريا، ءازىربايجان، بالقار، باش­قۇرت، گرەك، گرۋزين، دۇنگەن، ينگۋش، كارىس، كۇرد، قاراشاي، نەمىس، ورىس، پولياك، تاتار، تۇرىك، ۋكراين، ۇيعىر، شەشەن تىلدەرى. وسى باعىتتا 2014 جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇسىنىسىمەن ازىرلەنگەن ەلىمىزدەگى ەتنيكالىق توپتاردىڭ تىلدەرىن وقىتۋ بويىنشا كوپتىلدى يننوۆاسيالىق ادىستەمە ازىرلەندى. جالپى، وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرە وتىرىپ، سونىمەن بىرگە ءوز تىلدەرىن دە ۇمىتپاۋعا مەيلىنشە جاعداي جاسالعان. 
ەلىمىزدەگى دياسپورا وكىلدەرىنە ارنال­عان ءتۇرلى بايقاۋلار، وليمپيادالار ءداستۇرلى ءتۇر­دە ۇيىمداستىرىلادى. بيىل وزدەرىڭىزگە ءمالىم، ەلىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى مەن ءىنتىماق-بىرلى­گىنىڭ كەپىلى بولا بىلگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا 20 جىل تولدى. ەلباسى جار­لىعىمەن «2015 جىل – اسسامبلەيا جىلى» دەپ جاريالانىپ وتىر. وسى مەرەيلى كۇنگە وراي اقپان ايىندا  استانادا «ءتىل – تاتۋلىق تىرەگى» اتتى ەتنوس وكىلدەرى اراسىندا رەسپۋبليكا­لىق بايقاۋ ۇيىمداستىرىلدى. وعان ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن 20 دەلەگاتتان قاتىستى. بايقاۋدا ەتنوس وكىلدەرى شىعارما جازۋ، ءوزىن تانىستىرۋ تالاپتارى بويىنشا سىنعا ءتۇسىپ، جۇلدەلى ورىندارعا يە بولدى. سونىمەن قاتار مەملە­كەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ حالىققا جولداۋىندا ەلدەگى تولەرانتتىلىق پەن ءۇش­تۇعىرلى ءتىل ساياساتىن قولداۋعا باسىمدىق بەرۋدى تاپسىرعانى ءمالىم. وسى باعىتتا دا كوپتەگەن ءىس-شارالار وتكىزىلىپ ءجۇر. ماسەلەن، جىل سايىن اتاپ وتىلەتىن تىلدەر كۇنىنە وراي بىلتىر 18 قىركۇيەكتە «ماڭگىلىك ەل – ءمار­تەبەلى ءتىل» ءىس-شاراسى ءوتتى. 
– مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا بيىلعى جىلى بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجات قانداي ماق­ساتتارعا جۇمسالماقشى؟
– بيىلعى جىلى تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا بيۋدجەتتەن باعدارلاماعا سايكەس قارجى قاراستىرىلىپ وتىر. باعدارلاما اياسىندا www.til.gov.kz پورتالىن قامتاماسىز ەتۋ، اۋدارما جانە وقۋ ادىستەمەلىك قۇرالدار، ەن­سي­ك­لوپەديالار، سوزدىكتەر، بالالارعا ار­نالعان اۋديوكىتاپتار شىعارۋ جوسپارلانۋدا. ودان بولەك، مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاۋعا بايلانىستى وتىزعا جۋىق ءىس-شارا، دوڭگەلەك ۇستەلدەر، عىلىمي كەڭەستەر مەن كونفە­رەنسيالار، سەمينارلار، ءارتۇرلى بايقاۋلار وتكىزىلىپ وتىرادى. 
سونداي-اق مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋدىڭ ينتەراكتيۆتىك، ونلاين ادىستەرىن جاساپ شىعارۋعا، تەرمينولوگيا جانە ونوماستيكا سالاسىنىڭ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ مەن ۇيلەستىرۋگە دە قارجى قاراستىرىلعان. مينيسترلىكتىڭ قولداۋىمەن شىعاتىن «بالا­پان الەمى»، «ءتىل جانە قوعام»، «تۋعان ءتىل»، تەرمينولوگيالىق جانە ونوماستيكالىق حابارشىلار بار. بالالارعا ارنالعان انيماسيالىق فيلمدەرىمىز دە از ەمەس. 
وتكەن جىلى «كۇنىكەي قىز جانە ونىڭ دوستارى» اتتى 50 بولىمنەن تۇراتىن جاڭا انيماسيالىق فيلم شىقتى. ول «بالاپان» تەلەارناسى مەن ينتەرنەت پورتالدار ارقى­لى دا كورسەتىلۋدە. قىسقاسى، مەملەكەتتىك بيۋد­جەتتەن بولىنەتىن قارجى اتالعان يگى جوبا­لارعا جۇمسالادى. تىلدەردى دامىتۋعا بولىنە­ءتىن قارجىنىڭ ءاربىر تيىنى ءوزىن-وزى اق­تايتىنىنا ءشۇبا جوق.
– تەرمينولوگيا سالاسىندا دا قوردالانعان ماسەلە شاش ەتەكتەن. بىرىزدىلىك جوق، تەرمي­نو­لوگيالىق ورتاق قور قالىپتاسپاعاندىقتان اركىم تەرميندەردى ءوز بەتىنشە ءتارجىمالاپ، ءسوز قۇراپ الاتىن بولدى. تەرەڭ زەرتتەۋدى، زەردە­لەۋدى قاجەت ەتەتىن سالانىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرى قالاي شەشىلۋدە؟
– تەرمينولوگيا – مەملەكەتتىك ءتىلدى دا­مىتۋدىڭ نەگىزگى فاكتورىنىڭ ءبىرى. وكىنىش­كە قاراي، ءالى كۇنگە دەيىن بۇل سالا كەنجەلەپ كە­لەدى. راسىندا، بىزدە قازاق تىلىندە تەرمينو­لوگيالىق قور قالىپتاسپاعان، ونىڭ ناقتى سانىن ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتا المايدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، تەرمين دەگەنىڭىز – ءتىرى اعزا سەكىلدى، قوعامعا تىكەلەي بايلانىستى. بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ىشىندە پايدالانىلىپ، كەيىن جوعا­لىپ كەتۋى دە مۇمكىن. جاقىندا وسى تەرمينو­لوگياعا قاتىستى قازاقستان تاريحىندا بۇ­رىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمدى دۇنيە جاسا­دىق. 
اتالعان پروبلەمالاردىڭ بارلىعىن زەردەلەي، زەرتتەي كەلە، تەرمينولوگيالىق قوردى قالىپتاستىردىق. ءۇش جىلدان بەرى وسى تەرمينولوگيالىق قوردى قالىپتاستىرۋ جۇمىستارىنا مينيسترلىك تاراپىنان قارجى جۇمسالىپ، ەلىمىزدەگى 350-گە جۋىق سالا ما­مان­دارىن، عالىمداردى جۇمىلدىرا وتىرىپ، 30 تومدىق سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىك ازىرلەپ شىعاردىق. وسىنىڭ ناتيجەسىن­دە قازاق ءتىلىنىڭ 300 مىڭنان اسا سالالىق عىلىمي تەرميندەر قورى جاسالىپ، قازاق ءتىلى تەر­مينولوگياسىنىڭ عىلىمي نەگىزدە دامىپ، كەمەلدەنە تۇسۋىنە نەگىز قالاندى. 
ايتا كەتۋ كەرەك، تمد ەلدەرىندە مۇنداي تەرمينولوگيالىق سوزدىك جوق. ءتىپتى رەسەي عالىمدارىنىڭ ءوزى بۇعان قىزىعۋشىلىق تا­نى­تىپ، لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە تۇساۋكەسەرىن وتكىزەيىك دەگەن ۇسىنىستارىن ءبىلدىرىپ جاتىر. بۇل سوزدىكتەر بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن وبلىس اكىمدىكتەرىنە تاراتىلدى. الداعى ۋا­قىتتا سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىك جاسايتىن عالىمدار مەن ماماندار تىڭنان تۇرەن سالماي، وسى قوردى نەگىزگە الىپ، ونى جەتىلدىرىپ، تولىقتىرۋ ماقساتىندا جۇمىستار ءجۇر­گىزەتىن بولسا، وندا قازاق ءتىلى شىن ءما­نىندە، وركەنيەتكە يەك ارتقان، قاي ۋاقىتتا بول­سىن زامان تالابىنا ساي دامىپ-جەتىلىپ وتى­راتىن تىلدەردىڭ ساناتىندا بولار ەدى. بۇل ءبارىمىزدىڭ ورتاق اسىل ارمان-مۇراتىمىز دەر ەدىم. 
– راسىندا دا، تاۋ-تاۋ قۇمنان ءتۇيىر-تۇيىر ال­تىندى ارشىپ العانداي بەينەتتى دە اۋقىمدى جۇ­مىس اتقارىلعان ەكەن. ايتكەنمەن، تەرمينو­لو­گيا سالاسىندا تاعى باسقا قانداي ماسەلە بار؟
– الەمدىك تاجىريبەنى الىپ قارايتىن بولساق، دامىعان ەلدەردە تەرمينولوگيا سالاسىنا قاتتى كوڭىل بولىنەدى. اسىرەسە، گەرمانيا، جاپونيا ەلدەرىندە تەرميندەر ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلىپ، مىندەتتى سيپاتقا يە بولادى جانە سول تەرميندى قولدانباي، باسقا تەرميندى پايدالانسا، وعان ايىپپۇل سالىنادى ەكەن. بىزگە ونداي دەڭگەيگە جەتۋگە ءالى ءبىراز بار.
سەبەبى بىزدە ناقتى وسى ماسەلەمەن اينالىساتىن مەكەمە نەمەسە ورگان جوق. ءتىل كوميتەتى تەك ۇيلەستىرۋشى عانا. وسى بۇكىل تەرمينولوگيا سالاسى بويىنشا ءبىزدىڭ كوميتەتتە ءبىر عانا مامان قىزمەت اتقارادى. ال تەرمينكومنىڭ مۇشەلەرى قوعامدىق نەگىزدە جۇمىس ىستەيدى، ارنايى جالاقى المايدى.
بىلتىردان بەرى ءبىز وسى ماسەلەنى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ جينالىسىندا، پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتىرىسىندا دا قوزعاپ، ناۋرىز ايىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن مەملەكەتتىك تاپسىرىس اياسىندا شايسۇلتان شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنا قارجى بولىنۋىنە قول جەتكىزدىك. 
ءقازىر اتالعان ورتالىقتىڭ ىشىنەن وسى سالا بويىنشا ەكى ءبولىم اشىپ جاتىرمىز. بۇيىرسا، ارنايى ماماندار جاساقتالىپ، مامىر ايىندا تەرمينولوگيا ءبولىمى تولىق­تاي جۇمىسقا كىرىسپەك. بۇل ءبولىم تەرمينولو­گيا­لىق قوردى رەتتەۋ، ياعني ستاندارتتاۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزەدى. ونى حالىققا جاريا ەتەدى، وي-پىكىرلەرىن جيناستىرادى، ارنا­يى سالا ماماندارىمەن جۇمىس جاسايدى، باسقا دا حالىقارالىق تاجىريبەلەردى زەرتتەپ، ولارمەن بايلانىس ورناتادى.
سونداي-اق بيىل ءساۋىر ايىنان باستاپ «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنان ارنايى 1 سا­عاتتىق «تەرمين جانە قوعام» دەگەن باعدارلا­ما شىقپاقشى. باعدارلاما اياسىندا تەر­مين­كوم بەكىتكەن تەرميندەرگە تالداۋ جاسالىپ، ولاردىڭ شىعۋ تاريحى، بالاماسى، حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. «قازاق را­ديو­سىنان» دا وسى باعدارلامانىڭ راديو­نۇس­قاسى ءوز جۇمىسىن باستاماق. تاعى ءبىر جاڭا­لىق، تەرمينكوم بەكىتكەن تەرميندەر تە­لە­ارنادا جۇگىرتپە جول ارقىلى بەرىلىپ وتىراتىن بولدى. بۇل شارالار تەرميندەردى بىرىزدەندىرىپ، جۇيەلەۋ ءۇشىن قاجەت. 
– جاسىراتىنى جوق، ءبىز اۋىلعا، كوشەگە كىسى ەسىمىن بەرۋگە قۇمارمىز. كوپ جاعدايدا ەڭبەگى ءسىڭدى مە، سىڭبەدى مە، بايىبىنا بارىپ جاتپايمىز. جەر-سۋ، كوشە اتاۋلارىن وزگەرتۋگە قايتا-قايتا شەكتەۋ قويىلعانىنا قاراعاندا، ماسەلە تىم كۇردەلى سياقتى ما، قالاي؟
– ءيا، بۇل سالادا دا كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ماسەلەلەر بارشىلىق. 2007 – 2012 جىلدار ارا­لىعىندا ەلىمىزدە ونوماستيكالىق جۇ­مىستاردى جۇرگىزۋگە، نىساندارعا اتاۋ بە­رۋگە جانە ولاردى قايتا اتاۋعا ۋاقىتشا موراتوريي جاريالانعان بولاتىن. وسىنداي ولقىلىق­تاردان كەيىن، اتاۋ بەرۋ ماسەلەسى ۋاقىتشا توقتاتىلعان ەدى. ارتىنشا 4 زاڭعا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ، التى نورما­تيۆ­تىك قۇقىقتىق اكتى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بە­كىتىلگەن بولاتىن. 2013 جىلى بۇل موراتوريي كۇشىن جويدى.
بۇدان كەيىن ونوماستيكالىق كوميس­سيا­نىڭ قاراۋىنا كەلىپ تۇسكەن 609 ۇسىنىستىڭ 470ء-ى رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسى تاراپىنان قولداۋ تاپتى. دەگەنمەن، بۇل باعىتتا ءالى دە بولسا شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر جەتەرلىك. 
وسى ماقساتتا سالا ماماندارى، ونوماس­تي­كا عالىمدارى، جەرگىلىكتى جەرلەردەگى پراكتيك ماماندار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدە­ءرى تارتىلعان جۇمىسشى توپ ءوز جۇمىسىن ءجۇر­گىزۋدە. باستى مىندەت– ەلىمىزدەگى ونوماستيكا سالاسىن رەتتەيتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى پىسىقتاپ، ولاردى رەتكە كەلتىرۋ. سونداي-اق رەسپۋبليكاداعى بارلىق اكىمشى­لىك-اۋماقتىق بىرلىكتەرگە، ەلدى مەكەندەردىڭ قۇرامداس بولىكتەرىنە، باسقا دا فيزيكا-گەوگرافيالىق وبەكتىلەرگە تالداۋ جاساي وتىرىپ، ورتاق ەلەكتروندىق بازا جاساۋ. 
اتالعان توپتىڭ بۇگىنگى تاڭدا 2 وتىرىسى وتكىزىلدى. بۇل جۇمىس وتە ماڭىزدى، كۇردەلى ءارى اۋقىمدى. دەگەنمەن، ەلىمىزدەگى ونوماستيكا سالاسىنىڭ توڭىرەگىندە جۇرگەن بارلىق ازاماتتاردان قۇرالعان جۇمىسشى توپ ناقتى شەشۋ جولدارىن ۇسىنادى دەپ ويلايمىن. 
– ەلەكتروندى بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا قاتىستى قانداي شارالار جۇزەگە اسۋدا؟
– جاسىراتىنى جوق، تەلەارنالار ارا­سىندا زاڭدا كورسەتىلگەن «مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇلەسى كەم دەگەندە 50 پايىزدان تومەن بولماۋى كەرەك» دەگەن تالاپتى ورىنداماي كەلگەندەرى دە بار كوپ جاعدايدا. الايدا، بۇگىنگى تاڭدا اتالعان نورما بويىنشا تالاپ كۇشەيتىلىپ، تەلەارنالار ءتىلى ءبىراز قازاقشالانىپ قالدى. 
اتالعان ماسەلە جونىندە ۇكىمەتتە ەكى رەت ارنايى جيىن وتكىزىلدى. بۇل جيىنداردا زاڭعا سايكەس ناقتى تاپسىرمالار بەرىلىپ، حات­تامالىق شەشىمدەر قابىلداندى. 
2014 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىستى 100 بۇقارالىق اق­پارات قۇرالدارى جۇزەگە اسىردى. ولاردىڭ ءىشىن­دە، بارلىق تەلەارنالار (ەفيردىڭ 50 پايىزى قازاق تىلىندە)، 18 گازەت، 21 جۋرنال جانە 20 ينتەرنەت-رەسۋرس قازاق تىلىندەگى اقپا­راتتى جارىققا شىعاردى. جالپى العاندا، 2014 جىلى مەملەكەتتىك باق-تا قازاق ءتىلىن­دەگى كونتەنتتىڭ ۇلەسى 55 %-دى قۇراسا، 2015 جىلدىڭ 1-توقسانىنداعى مالىمەت بويىن­شا 69 پايىزدى قۇراپ، تەلەارنالارداعى زاڭناما بۇزۋشىلىقتىڭ سانى 29%-عا ازايدى. 
ءبىر ايتا كەتەرلىگى، ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا ينتەرنەتتىڭ ءرولى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتۋدا. قازاقستانداعى ينتەرنەتتى پايدالانۋ­شىلاردىڭ سانى دا جىل وتكەن سايىن كوبەيۋدە. الەمدىك جەلىدەگى قازاق تىلىندەگى كونتەنتتى ارتتىرۋ زامان تالابى بولىپ وتىر. 
قازاق ءتىلدى ينتەرنەت-رەسۋرستاردى، كون­تەنت­تەردى دامىتۋ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدا­نىس اياسىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا 2014 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك ءتىلدى ونلاين رەجيمىندە ۇيرەتەتىن «مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ» قورى­نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «Soyle.kz» ينتەرنەت پورتالى ءوز جۇمىسىن اتقارىپ كەلەدى. 
سونىمەن قاتار “WikiBilim” قوعامدىق قورى Beeline كومپانياسىمەن بىرلەسە GoogleTranslate – اۆتوماتتاندىرىلعان اۋدارما ءجۇ­يەسى قىزمەتىن جۇزەگە اسىردى. ۆيكيپە­ديا­داعى قازاقشا جازىلعان ماقالالار سانى بۇگىنگى تاڭدا 208 مىڭعا جەتىپ، ۆيكيپەديانىڭ تىلدەر رەيتينگىسى بويىنشا 32 ورىنعا كوتەرىلدى.
سونداي-اق «WikiBilim» قورى قازاقستان­نىڭ اشىق كىتاپحاناسى (kitap.kz) جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ، 5000-عا جۋىق شىعارمانىڭ ەلەكتروندىق نۇسقاسىن ورنالاستىردى. 
2014 جىلى قازاقستان نارىعىنا ءوز ونىمدەرى مەن سەرۆيستەرىن ۇسىناتىن جەتەكشى حالىقارالىق كومپانيالارمەن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ينتەگراسيالانۋى تۇرعىسىندا كەلىسسوز جۇرگىزىلدى. كەلىسسوزگە بايلانىس، اقپارات­تان­دىرۋ جانە اقپارات كوميتەتى، «ۇلتتىق اقپا­راتتىق تەحنولوگيالار»، «كازكونتەنت» اكسيونەرلىك قوعامدارى مەن «Microsoft Kazakhstan»، «Wikibilim»، قازاقستانداعى «Lenovo» كومپانياسىنىڭ «IBM شىعىس ەۆروپا/ازيا» جشس-نىڭ، «قازاقتەلەكوم»اق-نىڭ، قازاقستانداعى IT-كومپانيالار قاۋىم­داستىعىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
كومپانيا وكىلدەرى كەلىسسوزدەر بارى­سىندا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالا­سىندا اتقارعان جۇمىستارى مەن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ينتەگراسيالانۋى پروسەسسىندە كەزدەسەتىن پروبلەمالارى مەن ۇسىنىستارىن تالقىلادى.
الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءمار­تەبەسىن كوتەرۋگە جانە قازاق ءتىلىنىڭ ساۋاتتى قولدانىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن www.sauat.kz اقپاراتتىق-انىقتامالىق پورتالىن اش­پاقپىز. جوبا مەكتەپ وقۋشىلارىنا، قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋگە نيەتتى قالىڭ كوپشىلىككە ار­نالعان. بۇگىنگى تاڭدا كومپيۋتەرلىك لينگ­ۆيستيكا ءتىل ءبىلىمىنىڭ ىرگەلى سالاسىنا اي­نالدى. تەحنولوگيا ءتىلدى ساۋاتتى پايدالانۋعا، قاتە بولسا، ونى بىردەن تاۋىپ جوندەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن دارەجەگە جەتتى. بۇعان دەيىن قازاق ءتىلىنىڭ ەرەجەلەرى جانە پروبلەمالارىنا ارنالعان سايت بولعان جوق. www.sauat.kz پورتالى قازاق ءتىلىنىڭ كۇندەلىكتى ومىردە، ىسكەرلىك قارىم-قاتىناستا كەڭىنەن ساۋاتتى تۇردە پايدالانۋعا ىقپال ەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. 
– باسپاسوزدە كوشەگە ىلىنەتىن جار­نا­ما­لار­داعى كەمشىلىكتەر ماسەلەسى ءجيى سىنالادى. مۇن­داي ورەسكەل قاتەلەر مەملە­كەتتىك تىلىمىزگە نۇق­سان كەلتىرەتىنى راس. اتالعان كەلەڭسىزدىكتەرگە جول بەرگەن ءتيىستى ادامدارعا تالاپتى كۇشەيتكەن جاع­دايدا عانا قازاق تىلىندە جازىلعان ءماتىن­دەر­گە وتە مۇقيات ءارى جاۋاپتى قاراۋدى مىندەت­تەي الا­تىنىمىز ءسوزسىز. جالپى، وسى ۋاقىتقا دەيىن اي­تىلا-ايتىلا جاۋىر بولعان ماسەلەنى ءبىر رەت­تەي­ءتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى. ءسىز قالاي ويلاي­سىز؟
– كوشەدە ورنالاسقان ماڭدايشا جار­نامالارىندا كەتكەن قاتەلىكتەردى قاداعالاۋ زاڭ بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­داردىڭ قۇزىرىنا بەرىلگەن. زاڭ بۇزىلعان جاعدايدا، جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى تاراپىنان ارنايى حاتتاما تولتىرىلادى جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ كودەكسىنە سايكەس الدىمەن ەسكەرتۋ بەرىلەدى، ەگەر زاڭ بۇزۋشىلىق قايتالانعان جاعدايدا ءتيىستى ەسەپتىك كورسەتكىش بويىنشا ايىپپۇل سالىنادى. 
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە، ايماقتاردىڭ اتاۋلارى ءالى كۇنگە دەيىن قاتە، بۇرىنعى كەڭەستىك كەزدە جازىلعان قالپى كورسەتىلۋدە. ماسەلەن، تەمىرجول بيلەتتەرىنە جامبىل «دجامبۋل» دەپ، شىمكەنت «چيمكەنت» دەپ جازىلۋدا. وسى ماسەلە اقپارات قۇرالدارىندا ۇنەمى سىنعا ىلىگىپ جۇرسە دە، اياقسىز قالىپ قويىپ جۇرگەن. ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز بويىنشا ەلىمىزدەگى تەمىرجول بەكەتتەرى مەن رازەزدە­ءرىنىڭ اتاۋلارى بىرىزدىلەندىرىلىپ، ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلمەكشى. بۇعان قاتىستى ءتيىستى شارالار جۇرگىزىلىپ جاتىر، العىشارتتارى دايىن. ارنايى قاۋلى شىعىپ، ول بەكىتىلگەن سوڭ، بارلىعىن دا رەتتەيتىن بولامىز. 
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت! 
سۇحباتتاسقان بەردىبەك حاباي