اداي سەكەن ۇلى، ل.گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:
– اداي سەكەن ۇلى، ءسىز تۋريزم سالاسىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمنىڭ ءبىرىسىز، ەلىمىزدەگى وسى سالا قانشالىقتى دامىدى؟
– تۋريزم – رەسۋرستاردى پايدالانۋ جولدارى ىسىراپسىز، جۇمىسپەن قامتۋ ورايى وتە جوعارى، امبەباپ، ونىمدىلىگى جاقسى ستراتەگيالىق كاسىپ. ءتۋريزمدى تۇراقتى دامىتۋعا، ىشكى سۇرانىستى ارتتىرۋعا، ەكونوميكالىق قۇرىلىمدى رەتتەۋگە مۇمكىندىك بار. سوندا دا ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بارشىلىق. ونى رەتكە كەلتىرۋدى ويلاستىرىپ، تىڭعىلىقتى جۇمىستار ىستەسەك، تۋريزمگە داڭعىل جول اشىلارى ءسوزسىز.
ءتۋريزمدى رەتكە كەلتىرۋدەگى باستى تالاپ – مەملەكەت تاراپىنان جولعا قويۋدى ءبىر تۇتاس ويلاستىرۋ مەن ءوزارا سايكەستىرۋ، دامۋ جوباسىنا، قۇرىلىمىنا، ورىندالۋ ساپاسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ.
ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ ءتۇرلى جولى بار. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن الدىمەن جوسپارلاپ العان ابزال. اسىرەسە، قازىرگى نارىقتىق رەسۋرستاردىڭ نەگىزگى زاڭدىلىقتارىن تولىق پايدالانىپ، دامۋ قارقىنىن، قۇرىلىمىن، ساپاسىن جانە ونىمدىلىگىن ءوزارا ۇشتاستىرۋدان باستاعان دۇرىس. سونداي-اق ىشكى ءتۋريزمدى نەگىزگە الا وتىرىپ، شەكاراعا قاتىستى تۋريستىك ماسەلەلەرگە دە ەرەكشە كوڭىل بولگەن ءجون. شەكارادان شەتەلدىك تۋريستەردىڭ ەركىن كىرۋىنە، ولاردىڭ ەل اۋماعىندا ساياحاتتاۋىن رەتكە كەلتىرىپ، ءار اۋماقتاعى تۋريزمگە قاتىستى ەرەكشەلىكتەر مەن مۇمكىندىكتەرگە قاراي دامىتقاندا عانا جۇمىس ءوز جەمىسىن بەرەرى انىق.
– بىزدە تۋريزم بەلگىلى ءبىر ماقسات پەن باعدارلاماعا ساي جۇمىس ىستەي مە؟
– قازاقستانداعى قازىرگى كەزگە دەيىن قابىلدانعان تۋريزم باعدارلامالارى مەن نورماتيۆتىك قۇجاتتاردىڭ ورىندالۋ مەحاءنيزمى ناقتى ەمەس. ول ءۇشىن 2017 جىلعا دەيىن تۋريزم سالاسىنىڭ تابىس كوزى جالپى ىشكى ءوندىرىستىڭ (GDP) كورسەتكىشىن 5 پايىزعا جەتكىزىپ، قىزمەت وتەۋ سالاسى بويىنشا ۇستايتىن ۇلەسىن 15 پايىزعا جەتكىزۋ، ءار جىل بويى تۋريزم سالاسىندا تىكەلەي قىزمەت ەتەتىن ادامداردىڭ سانىن ەڭ كەم دەگەندە 30 مىڭ ادامعا جەتكىزۋ كەرەك. ال 2020 جىلعا جەتكەندە ورتا ازياداعى جانە جالپى تمد ەلدەرىندەگى تۋريزم كاسىبى ءبىرشاما دامىعان ەلدەر قاتارىنا كىرۋگە ۇمتىلىس جاساۋ ءبىز ءۇشىن ىلگەرىلەگەندىك بولار ەدى.
– تۋريستىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن جاقسارتۋعا قانداي مۇمكىندىك بار؟
– وڭىرلىك ءتۋريزمدى تۇراقتى دامىتۋعا باعىتتاپ، سالاارالىق سايكەستىكتەر نەگىءزىندە اۋدانداردىڭ تابيعي جانە قوعامدىق رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانىپ، وزىندىك ەرەكشەلىگى بار كاسىپتى قالىپتاستىرۋدان ۇتارىمىز كوپ. «جىبەك جولى» ءتۋريزمىن قارقىندى دامىتۋ بارىسىندا كورشى ەلدەرءدى جىبەك جولىمەن جالعاستىرا وتىرىپ، بىرلەسكەن تۋرلار وتكىزۋدى دە ەسكەرگەن ابزال. وسىدان بارىپ، ونى دامىتۋداعى كەپىلدىك شارالارىن جاساعانىمىز ءوز ناتيجەسىن بەرەدى. تۋريستىك نورماتيۆتىك زاڭ اكتىلەرىن رەتتەۋدە جوبالاردىڭ ىسكە اسۋ تەتىگى دە كۇشەيەر ەدى.
ءتۋريزمدى دامىتۋ جوباسىن جەتىلدىرسەك، ونىڭ وڭتايلى جولدارىن قاراستىرۋدى ويدان شاعارماعان ءجون. سونداي-اق قازاقستاندىق تۋريزم كۇنىن بەلگىلەۋ دە وڭ ءىس بولارى ءسوزسىز. قازاقستاندا تۋريزم مەنەدجمەنتى مەن ماركەتينگىنە جاڭا كوزقاراستى قالىپتاستىرا وتىرىپ، جۇمىس جاساعانىمىز دۇرىس. قۇزىرلى ورگاندارمەن بىرلەسىپ زاڭ اياسىندا قىزمەتتى رەتكە كەلتىرسەك، تۋريستىك بيزنەسكە قاجەتتى باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە بولادى.
– ال ەلىمىزدەگى تۋريستىك مەكەمە قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جولدارى تولىقتاي شەشىمىن تاپتى دەپ ويلايسىز با؟
– شەشىلگەن جوق. سەبەبى، وسى مەكەمە قىزمەتىن جەتىلدىرەتىن، باسقاراتىن، رەتتەيءتىن ستاندارتتىق جۇيە جانە نورماتيۆتىك اكتىلەر ناقتى ەمەس. تۋريستىك فيرمالار تاراپىنان تۋريستەردىڭ مۇددەسىنە زيان كەلتىرەتىن ارەكەتتەر كوپ. قازاقستان ۇكىمەءتىنىڭ قاراماعىنداعى ەڭ كەمىندە تۋريزمءدى باسقاراتىن زاڭدى قۇقى بار، تۋريستىك اگەنتتىك بولۋى كەرەك. ويتكەنى تۋريزم – امبەباپ سالا. مەملەكەتتىك ءتۋريزمدى باسقارۋ باسىمدىققا يە بولعاندا عانا جاقسى جەتىستىككە جەتۋگە بولادى.
ماماندار دايارلايتىن ءبىلىم جۇيەسى دە جەتىلمەگەن. عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋلەر ورتالىعى جوق. سوندىقتان مامان دايارلايتىن وقۋ ورىندارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرعانىمىز دۇرىس.
ەلىمىزدە ءتۋريزمدى عىلىمي تۇرعىدا رەتتەۋ ماقساتىندا ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى جانىندا تۋريزم زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلعان. ول استانالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا مامان كادرلاردىڭ عىلىمي نەگىزىندە جۇمىستار جۇرگىزۋدەمىز جانە ولاردىڭ بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا جۇمىس ىستەيمىز. سونىمەن بىرگە شەتەلدەن كەلەتىن قوناقتاردى ەلىمىزبەن تانىستىراتىن گيدتەردى وقىتۋ، تاربيەلەۋ، تۋريستىك فيرمالارعا ماماندار دايىنداۋ، قۇجاتتار ليسەنزيالاۋدى جانە سەرتيفيكاتتاۋدى جولعا قويۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسادى. ءبىراق بۇل تۋريزم ءۇشىن جەتكىلىكسىز. مىسالى، قىتايدا تۋريزم كاسىبىن وقىتاتىن جانە زەرتتەيتىن 1770-تەن استام قۇرىلىم بار. ونىڭ ىشىندە تۋريزم ينستيتۋتتارى – 1150، 217 فاكۋلتەتى بار. وسى ساندارعا قاراعاندا تۋريزم ماماندىعىنا دەگەن قاجەتتىلىك ارتا ءتۇستى.
قىتايدىڭ كوپ وقۋ ورىندارى تۋريزم كاسىبىن دەربەس ءپان رەتىندە وقىتىپ، زەرتتەۋ جۇمىستارىن دا قولعا الۋدا. وقۋ ورىندارى وزدەرى تۇرعان جەردەگى ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا تىكەلەي قاتىسى بارىن بىلۋمەن قاتار، ونى دامىتىپ وتىرادى. ال پاندىك ساباقتارىنىڭ نەگىزى ءتۋريزمدى باسقارۋ، جوبالاۋ، قوناقءۇيدى باسقارۋ، اس-سۋ مادەنيەتى، سپورت جانە سەرۋەندەۋ، كلۋبتاردى باسقارۋ، جارمەڭكە ەكونوميكاسى، شەت تىلدەرى، ديپلوماتتىق بايلانىس، اۋىل-قالالاردى جوبالاۋ، بازار باسقارۋ، ينفورماتيكا، تاماق ءوندىرىسى، ادامدارمەن جۇمىس جاساۋ جانە باسقارۋ، كوركەمونەر سالاسى، كيىم-كەشەك جوبالاۋ سياقتى 10-نان استام باعىتتى قامتيدى.
– ءتۋريزمدى دامىتۋدا بەلگىلى ءبىر جوبانىڭ شارتتارى بار شىعار؟
– ارينە، ونسىز بولمايدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ءتۋريزمنىڭ قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن كۇشەيتۋ كەرەك. الدىمەن اس-سۋ قاۋىپسىزدىگى. ونىڭ ولشەمدەرىن قاتاڭ ورىنداۋدى باقىلاۋعا الۋ – باستى ماقسات.
ۇكىمەتتىڭ تۋريزمگە بولگەن قاراجات ۇلەءسىن ارتتىرۋ، ونى ارناۋلى تۇردە ينفراقۇرىلىمعا، ۇگىت-ناسيحاتقا، مامان ءتاربيەلەۋگە، الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ باعىتتارى بويىنشا پايدالانۋ دا ماڭىزدى. قارجىلىق قولداۋ كورسەتەتىن بانكتەردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ جانە وڭىرلىك تۋريزم ءۇشىن دامۋ مۇمكىنشىلىگى بار نىساندارعا بەلگىلى جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرىءلۋىن دە ۇمىتپاۋ كەرەك. جەرگىلىكتى ءقوناقۇي، تۋريستىك بازالار، تۋريستىك فيرمالارعا قاتىستى سۋ، ەلەكتر قۋاتىن تۇتىنۋدا ولاردى زاڭدى تۇلعالارمەن تەڭ قۇقىققا يە بولۋىن رەتتەستىرۋ كەرەك. جەرگىلىكتى اكىمشىلىك تاراپىنان جەڭىلدىك جاسالۋى تۋريزمءنىڭ قارقىندى دامۋىنا ىقپالىن تيگىزەرى انىق.
– تۋريستىك بيزنەستى دامىتۋدا شەتەلدىكتەردىڭ جەتىستىگى جونىندە نە ايتاسىز؟
– بىزدە ەڭ الدىمەن ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋدى قولعا الىپ، جالپى حالىقتىق قول جەتىمدى ءتۋريزمدى جولعا قويۋ قاجەت. قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن جاقسارتۋ ارقىلى كوپ جەءتىستىككە جەتۋگە بولادى. ءتۋريزمدى ستراتەگيالىق يندۋستريا رەتىندە دامىتىپ، ەلدى مەكەندەردى تۇراقتى وركەندەتۋگە نازار اۋدارعان ءتيىمدى. بۇل جاعدايدا جۇرت جۇمىسپەن دە مولىنان قامتىلادى. وسى باعىتتا جۇڭگو، ت.ب. ەلدەردىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن يگەرىپ، ونى ءساتتى پايدالانۋىمىز كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت.
سۇحباتتاسقان
جەكسەن الپارتەگى
دەرەككوز: ايقىن-اقپارات
