تورعايدان قانداي اڭگىمە باستالسا دا، ونىڭ تاريحىنا توقتاماي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. عافۋ اقىن «تاريحتىڭ تاستاپ كەتكەن ارباسىنداي» دەپ جىرلاعان بۇل ءوڭىردىڭ وتكەنى تاڭعالارلىق جانە تاعىلىمى بولەك. بۇگىن دە تورعاي وڭىرىندەگى قابىرعا وزەنىنىڭ بويىنداعى ءبىر قاۋىم ەل وبلىس ورتالىعىنان 600-700 شاقىرىم قاشىقتا جاتقان جەردى جايلاپ وتىر. ولار اتام زاماننان كوشىپ-قونىپ، سايىن دالاعا مال ورگىزىپ، ەمىن-ەركىن جايلادى. ءارىسىن ايتپاعاندا، كەشەگى حح عاسىردىڭ باسىنان باستالعان تالاي اۋىرتپالىق بەلىن قايىستىرعاندا قازەكەم تۋعان جەردى تاس­تامادى. 1922 جىلعى «جۇت قوياننىڭ» ءوزى حالىقتى سانسىراتىپ، ەندى باۋىرىن كوتەرە الماستاي ەتكەندە دە، قايتادان ءبىر مالىن ەكەۋ ەتۋگە ۇمتىلعان عوي. «اناۋ قىردا تاتار تۇر، باسقالارمەن قاتار تۇر» دەپ سۇلتانماحمۇت ايتقانداي، حح عاسىردا حالقىمىزدان شىققان وزىق ويلى ازاماتتار وتىرىقشى بولىپ، ەگىنشىلىكپەن دە اينالىسىپ، ۋاقىت تالاپ ەتكەن وركەنيەت كوشىنىڭ سوڭىنان ىلەسۋدى ماقۇل كوردى. كەزىندە قىپشاق سەيىتقۇل بابانىڭ ەگىن سالىپ، ەلدىڭ باسىن قوسقان وتىرىقشىلىققا ارەكەتى دە ناق وسى قابىرعا وزەنىنىڭ بويىندا وتكەن. وتىرىقشى بولسا دا، مالىن باقسا دا جايىلىمعا سۋ كەرەك بولدى. جاز بويى كوكتەن تامشى تامبايتىن تورعاي ايماعىندا تابيعات انانىڭ ءوزى تىعىرىقتان جول تاۋىپ قويعانداي ەدى. تورعاي وزەنىنىڭ سالالارى كوكتەمدە تاسىپ، جان-جاققا سۋ جايىلىپ، شابىندىق، جايىلىم بىتىك بولاتىن. ءبىراق ول كەزدە قابىرعا وزەنىنىڭ سۋى توڭىرەگىنە جايىلماي، جاز سوڭىنا دەيىن كەيبىر تۇسى تارتىلىپ، ويدىم-ويدىم قارا سۋعا اينالادى ەكەن. سۋ جايىلماعان سوڭ شابىندىق جوق. شابىندىق بولماعان سوڭ، مالىنىڭ جاعدايىنا قاراعان ەل شۇيگىن جايىلىم قۋىپ، قۋ دالاعا تارىداي شاشىلىپ بەت-بەتىمەن كەتەتىن بولعان. «قابىرعا وزەنى قاڭسىپ جاتادى» دەيدى ەكەن سول جەردى جايلاعان جۇرت. سوندىقتان قابىرعا وزەنىنىڭ سۋىن ەل يگىلىگىنە جاراتۋ تۋرالى ويلانعان اردا ازاماتتىڭ ءبىرى ايسا نۇرمانوۆ بولاتىن. قىسقاسى، ول سۋى ارناسىن تەپپەي، اياعى قۇردىمعا بارىپ، قۇمعا ءسىڭىپ كەتەتىن وسى وزەندى ورتاسىنان بۋىپ، اينالاسىن البارلاپ كەڭەيتىپ، بوگەۋگە تاۋەكەل ەتتى. بۇل كۇش اتاسىن تانىماستىڭ ءىسى ەدى.
ايسانىڭ ماقساتىن تورعاي توپى­راعىنىڭ تۋماسى، الاش ارداقتىسى بايقادام قارالدين قولداپ، ۇكىمەتتىڭ وسى ىسكە قارجى بولۋىنە ىقپال ەتسە، ءالىبي جانگەلدين بوگەتتىڭ جوبا-سمەتاسىن جاساۋ جانە ونى سالۋ جۇمىستارىنا كومەكتەسىپ، ارنايى ەكسپەديسيا شىعاردى. ونى ينجەنەر د.بۋكينين باسقارعان ەدى. بۇل ينجەنەر 1924 جىلى «تورعاي، ىرعىز وزەندەرىنىڭ سۋىن پايدالانۋ ماسەلەسى» دەگەن كىتاپشا جازدى. الباربوگەت ءجاي دومبايلاپ سالىنا سالعان جوق. وعان ايسا نۇرمانوۆتىڭ ىزدەنۋىمەن وبلىس ورتالىعىنان ارنايى گيدروتەحنيكالىق ماماندار شاقىرىلدى.
ءقازىر تەحنيكانىڭ دامىپ، كۇنشىلىك جەرگە كوزدى اشىپ-جۇمعانشا جەتەتىن كەزدىڭ وزىندە تورعايدىڭ ورتالىقتان الىستىعى ءبىلىنىپ قالادى. ال وتكەن عاسىردىڭ 70ء-شى جىلدارىنا دەيىنگى تورعايدا جول قاتىناسى قالاي بولدى دەگەندى ويلاۋدىڭ ءوزى قيىن. الباربوگەتكە پايدالانىلعان بورەنەلەردى 400 شاقىرىمداعى امانقاراعايدان تۇيە كەرۋەنىمەن تاسىدى. تاستى دا سولاي ەتتى. سۋ ەكپىنى توپىراقتى جىرىپ كەتپەۋ ءۇشىن شىبىقتان شىپتا توقىلىپ، بوگەتتىڭ جەل جاق بەتىنە توپىراق سالىنعان قاپشىقتار ءۇيىلدى. قىسقاسى، قابىرعا وزەنىن بوگەگەن ۇزىندىعى 18-20 شاقىرىم بولاتىن بوگەت ءبىر تەحنيكاسىز، ادامداردىڭ تازا قول كۇشىمەن سالىندى. ەكى بولىستىڭ ادامدارى ەكى جىل بويى جاز شىققاننان مۇز قاتقانشا وسىندا توپىراق تاسىپ، جۇمىس ىستەدى. تاريحىن تاعىلىم دەپ بىلەتىن تورعاي حالقى وسى بوگەتتىڭ سالىنۋىنا قاتىسقان 160-قا جۋىق اۋىلداستارىنىڭ اتىن جاتقا بىلەدى. وسىلاردىڭ اراسىندا ايەلدەر دە از بولماعان.
– جاس كەلىنشەك كەزى ەكەن، نۇرپەيىستىڭ جۇماك ۇلى دەگەن اپامىز ەكى-ۇش جىگىتتىڭ جۇمىسىن ءبىر ءوزى اتقارعانىن ايتىپ وتىراتىن ەدى كوزكورگەندەر، – دەيدى بۇگىندە كاكىمجان كاربوزوۆ اقساقال.
مىنە، وسىلاي ادامداردىڭ كوزسىز ەرلىگىمەن، توزگىسىز بەينەتىمەن سالىنعان الباربوگەت 1924 جىلى باستالىپ، 1926 جىلى اياقتالعان. قايران، ايسا نۇرمانوۆ 1937 جىلى ۇيىتقىتىپ سوققان جىندى جەلدەي ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولىپ كەتە باردى. ال ونىڭ ەرەكشە ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىمەن باس-اياعى ەكى-اق جىلدا سالىنعان بوگەت 90 جىل بويى تورعاي ءوڭىرىنىڭ ىرىسىنا اينالدى. بوگەلگەننەن كەيىن قابىرعا وزەنىنىڭ ەنى 102 مەترگە دەيىن، تەرەڭدىگى 16 مەترگە دەيىن جەتتى، ۇزىندىعى 95 شاقىرىمدى قۇرايدى. بوگەت شامامەن 55-60 ميلليون تەكشە مەتردەي سۋدى ۇستاپ تۇرادى. كەڭەس وداعى جىلدارى الباربوگەتتىڭ باتىس جاعى 6 كەڭشاردى، كوكالات، ارالباي، شەگەن، اقشىعاناق اۋىلدارىن، تورعاي كەنتىن سۋمەن قامتاماسىز ەتتى. ال شىعىس جاعى امانگەلدى اۋدانىنداعى كرۋپسكايا اتىنداعى كەڭشاردى جانە قابىرعا اۋىلىن، ۇرپەك اۋىلىن، قاراتورعاي، سارى­تورعاي شارۋاشىلىقتارىن سۋلى ەتتى. كوك­تەمدە وزەن تاسيدى، شابىندىق پەن جايىلىمداردىڭ ءشوبى بەلۋاردان كەلەدى. ەل تويىنادى. شارۋاشىلىقتاردا قوي مەن سيىر مىڭداپ ورگەنى بارشاعا ايان.
90-شى جىلدارى تورعايداعى شارۋاشىلىقتار تالان-تاراج بولىپ، اۋىلدان ءسان تۇگىل ءمان-ماعىنا كەتىپ، جۇرت بەتى اۋعان جاققا ۇدەرە كوشكەندە الباربوگەتتىڭ دە كۇنى بىتكەندەي كورىنگەن. ءقازىر مال شارۋاشىلىعى دامىپ كەلەدى، سوعان وراي بوگەت سۋى دا قايتادان سۇرانىسقا يە بولىپ، اۋىلداردىڭ ىرىس-قۇتىنا اينالدى. ول كوكالات اۋىلدىق وكرۋگىندە 11 مىڭ گەكتار، ارالباي اۋىلدىق وكرۋگىندە 9500 گەكتار، قالام-قاراسۋدا 6500 گەكتار، شەگەن اۋىلىندا 10 مىڭ گەكتار، اقشىعاناقتا 4،5 گەكتار شابىندىقتى سۋلاندىرىپ وتىر. جاڭبىر وتە از جاۋا­تىن وڭىردە شارۋاشىلىقتار مالدىڭ ءشوبىن ءوسىرىپ، شاۋىپ الادى. جانگەلدين اۋدانىنىڭ اكىمى اسقاربەك كەنجەعاريننىڭ ايتۋىنشا، شارۋاشىلىقتار 2011 جىلدان باستاپ «سىباعا» باعدارلاماسىمەن 1210 باس سيىر، «التىن اسىق» ارقىلى 1200 قوي، «قۇلانمەن» 45 جىلقى العان.
– وسى مالداردىڭ 70 پايىزى كوكالات اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى الباربوگەت اۋىلىنان. سۋ بولعان سوڭ مالعا ءشوپ تە، شابىندىق تا مول، – دەيدى ەڭبەك ارداگەرى كاكىمجان كاربوزوۆ.
2007 جىلى تۇرعىنداردىڭ وتىنىشىمەن بوگەتتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 73 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىندى. ۇزىندىعى 17 شاقىرىم بولاتىن بوگەتكە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. ول 2014 جىلى يەسىز قالعان الباربوگەت جاناشىرلارىنىڭ شىرىلداۋىمەن قور­شاعان ورتانى قورعاۋ جانە سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىگىنە قاراستى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ بالانسىنا ءوتتى. ءقازىر وعان وسى كوميتەتتىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقى بار رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك «كازۆودحوز» كاسىپورنىنىڭ وبلىستىق فيليالى ءبىر تراكتور، ءبىر ماشينا جانە مۇراپ بولگەن. مامان شاماسىنىڭ جەتكەنىنشە ونى قاراپ وتىر. ءبىراق 90 جىل دا ءبىر ءداۋىر ەكەن. كۇن مەن جەل نەنى قويسىن، تازا توپىراقتان سالىنعان بوگەتتىڭ ابدەن توزىعى جەتتى.
– العاش سالعاندا بوگەت قۇلاقتارىنىڭ بيىكتىگى 2،5 مەتر، تابانى 14 مەتر بولعان. ءقازىر بوگەت الاسارىپ، شوگىپ، ونىڭ بيىكتىگى 1 مەتر كەيبىر تۇسى 1،5 مەتردەن اسپايدى. ءبىراق تابانىنىڭ بيىكتىگى ءالى دە 14 مەتر­دەن كەمىگەن جوق. بۇل بوگەتتىڭ ءالى قىزمەت ەتەر ءومىرى ۇزاق دەگەن ءسوز. تەك جوندەۋ جۇمىستارى قاجەت. قانشا دەگەنمەن ول توپىراقتان سالىنعان عوي، توزعان جەرلەرىن جۇگىرگەن اڭ ءىن قازىپ تەسىپ تاستاعان. سول جەرلەردەن سۋ جىرىلىپ، ۇلكەيە بەرەدى، سۋ شىعىنىنا اپارادى، – دەيدى بوگەتتىڭ بۇگە-شىگەسىن جاقسى بىلەتىن «ەڭبەك» اۋىلىنىڭ تۇرعىنى كاكىمجان اعاي.
توزعان بوگەتتى ءار جەرىنەن ءوز بەتىنشە جىرىپ الاتىندار دا جەتكىلىكتى ەكەن. جانىاشىماستاردىڭ جىرعان جەرىنەن سۋ توقتاماي، بەت الدىنا كەتىپ، شىعىن بولادى. مۇنداي بەيباستاقتىق بوگەتتىڭ توزۋىن دا تەزدەتەدى ەكەن. مەملەكەت مەنشىگىندەگى بوگەتتى بۇلاي اركىمنىڭ ويىنا كەلگەنىن ىستەتپەي، سۋدى پايدالانۋدى رەتتەيتىن دە ۋاقىت جەتتى. جازىمەن تامشى تامبايتىن وڭىردەگى ۇلىتاۋدان كەلگەن كوزدىڭ جاسىنداي از سۋدى بارىنشا مۇقيات پايدالانۋدى ويلاستىرۋ قاجەت. ويتكەنى، تورعاي وڭىرىندەگى اعايىننىڭ كوشتى توقتاتۋى دا، مالدى كوبەيتىپ، اۋىلدى قايتا گۇلدەندىرۋگە ۇمتىلىپ وتىرعانى دا ءبىر الباربوگەتتىڭ ارقاسى. سوندىقتان تورعايداعى اعايىننىڭ وعان جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ۇكىمەتتەن قارجى بولىنسە دەگەن تىلەگى بار. ايتپاقشى، كەلەر جىلى الباربوگەتتىڭ سالىنعانىنا 90 جىل تولادى ەكەن. تورعايدا سۋارمالى شابىندىقتىڭ، جايىلىمنىڭ، باقشانىڭ پايدا بولعانىنا دا 90 جىل! شالعايداعى اعايىن مەرەكەنىڭ قۋانىشى ەسەلەنەر دەگەن ۇمىتپەن وتىر.

دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان