– مەملەكەتتىڭ ءدىن سالاسىنداعى ساياساتىنىڭ ماقساتى
ءوزiن دەموكراتيالى، زايىرلى، قۇ­قىق­­تىق جانە الەۋمەتتiك مەملەكەت رەتiن­دە ورنىق­تىراتىن ەلىمىز ءۇشىن ءدىن سالا­سىنداعى ساياساتتىڭ ەڭ باستى ماقساتى – كونفەسسياارالىق كەلىسىم.
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمىنداعى ءتوراعالىق مەرزى­مىندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ: «بىزدەگى ۇلتارالىق جانە ءدىن­ارالىق كەلىسىمنىڭ مودەلى – بۇكىل الەمدەگى ءتۇرلى كونفەسسيالار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ىسىنە قازاقستاننىڭ قوسقان قوماقتى ۇلەسى»، – دەگەن بولاتىن. سونىمەن قاتار، بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى كوفي اننان كەزىندە قازاقستاندى «الەمنىڭ وزگە مەملەكەتتەرى ءۇشىن ۇلت­ارالىق كەلىسىمنىڭ تۇرلاۋلى ءارى تۇراقتى دامۋىنىڭ ۇلگىسى» دەپ باعالاعان بولاتىن. راسىندا دا، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شاڭىراعىنىڭ استىندا 100-دەن استام ۇلتتار مەن ۇلىستار وكىلدەرىنىڭ، 18 كونفەسسيا سەنۋشىلەرىنىڭ بەيبىتقاتار ءومىر ءسۇرۋى الەمنىڭ وزگە ەلدەرىندە كەزدەسە بەرمەيتىن جايت. بۇدان ءبىز قوعامداعى كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ەتنوس­تار مەن دىندەر اراسىندا ورنىقتى ارەكەت ۇلگىسى قالىپتاسقاندىعىن كورەمىز.
ەلباسى ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ باستاماسى­مەن 2003 جىلدان بەرى ءداستۇرلى ءتۇر­دە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباس­شىلارىنىڭ سەزدەرى وتكىزىلىپ كەلەدى. كەزەكتى V سەزد ءتۇرلى ءدىني كونفەسسيالاردى اشىق ءۇنقاتىسۋعا شاقىردى. بۇل جولعى جيىنعا دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنداعى 42 ەلدەن 80-نەن استام دەلەگاسيا قاتىسىپ، ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق بەي­بىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرىن قاراستىرىپ، بۇگىنگى سىن-قاتەر­لەردەن ساقتانۋ جولدارىن ىزدەدى.
قازاقستاندىق كونفەسسياارالىق كەلى­ءسىمنىڭ سيمۆولىنا اينالعان ءدىني ليدەرلەر سەزىنىڭ بەدەلى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. وعان دالەل، ۇستىمىزدەگى جىلعى سەزگە الەمدىك ارەنادا وزىندىك ورنى بار بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن، فينليانديا پرەزيدەنتى ساۋلي نيينيستە سياقتى تۇلعا­لاردىڭ ارنايى كەلىپ قاتىسۋى.
«ءدىني ليدەرلەر مەن ساياسي قايرات­كەر­لەردىڭ بەيبىتشىلىك پەن دامۋ جولىنداعى ءۇنقاتىسۋى» تاقىرىبىندا وتكىزىلگەن V سەزدىڭ ناتيجەسىندە قابىلدانعان دەكلاراسيادا قامتىلعان ۋاعدالاستىقتاردىڭ بۇگىنگى تاڭداعى جاھاندانۋ ۇردىسىندە ورىن الىپ جاتقان تۇيتكىلى كوپ ماسەلەنى شەشۋدە وزىندىك ىقپالى مول بولاتىنىنا سەنىمىمىز كامىل.
اتالعان دەكلاراسيادا ءدىني ليدەرلەردىڭ ساياسي قايراتكەرلەرمەن، حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جانە ازاماتتىق قوعاممەن تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ، جانجالداردى بولدىرماۋ جانە رەتتەۋ ماقساتىنداعى ءۇنقاتىسۋعا جاردەم ەتۋى، شىندىعىندا، بۇل ۇلكەن جاناشىرلىقتىڭ بەلگىسى، ادامزات بولاشاعىنا الاڭداۋدىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلادى.
جوعارىدا ايتىلعان ۇسىنىس ەلباسىنىڭ دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن وتكىزۋدەگى باس­تى ماقساتىنىڭ ورىندالعاندىعىنىڭ ايعا­عى دەسە بولادى. سەبەبى، وسىدان 9 جىل بۇرىن، الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن­دەر كوشباسشىلارىنىڭ ءىى سەزىندە ەلبا­سى: «جاراتۋشى – جالعىز، دۇنيە – ورتاق، اسپان استى – كەڭ، ەندەشە، ءبىز ءبىر اتانىڭ بالاسى، ءبىر انانىڭ پەرزەنتى رەتىندە بىر-بىرىمىزبەن بەرەكە-بىرلىك پەن ىنتىماقتا ءومىر ءسۇرۋىمىز كەرەك»، – دەپ الەم حالىقتارىن بەيبىتشىلىككە شاقىرعان بولاتىن. بۇگىنگى ۋاقىتتا ەلباسىنىڭ سول كەزدەگى ۇندەۋى سەزدىڭ باستى ۇرانىنا اينالدى. ۋاقىت – ەلباسىنىڭ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن وتكىزۋ تۋرالى باستاماسىنىڭ ومىرشەڭ ەكەندىگىن دالەلدەدى. قازاقستانداعى ءارتۇرلى ەتنوستار مەن كونفەسسيالار وكىلدەرى اراسىنداعى كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىك «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن قۇرۋعا دەگەن تالپىنىستى جانداندىرا تۇسۋدە.
بۇل ءۇردىس جامبىل وبلىسىندا دا كورىنىس تاۋىپ، 16 كونفەسسيادان قۇرالعان 325 ءدىني بىرلەستىك پەن فيليال مەملەكەتتىك تىركەۋدەن ءوتىپ، 280 مەشىت پەن 45 شىركەۋ حالىقتىڭ رۋحاني سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋ باعىتىندا قىزمەت كورسەتۋدە.
وبلىس اكىمدىگى ءدىن ىستەرى باسقارماسى جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن، قوعامدىق ينستيتۋتتارمەن بىرلەسە وتىرىپ، مەملەكەتتىڭ ءدىن سالاسىنداعى ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا وبلىس اۋماعىندا كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ، ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ الدىن الۋ، تۇرعىنداردىڭ ءدىني ساۋاتتىلىعىن كوتەرۋ بويىنشا ءبىرقاتار جۇمىستار جۇرگىزۋدە.
ۇستىمىزدەگى جىلى ەلىمىزدە اتالىپ ءوتىپ جات­قان اتاۋلى شارالاردىڭ ءبىرى – قا­زاق حان­دىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي، ءساۋىر ايىندا وبلىس اكىمدىگى ءدىن ىستەرى باس­قارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «قازاقستان تاريحىنداعى يسلام ءدىنىنىڭ ءرولى» تاقىرىبىندا ايماقتىق كونفەرەنسيا وتكىزىلدى. كونفەرەنسياعا استانا جانە الماتى قالالارى مەن قىزىلوردا، وڭتۇستىك قازاقستان، الماتى وبلىستارىنان ارنايى قوناقتار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى، ەلىمىزگە تانىمال ءدىنتانۋشى، تاريحشى عالىمدار شاقىرىلىپ، قازاق ەلىنىڭ تاريحىنداعى يسلام ءدىنىنىڭ الار ورنى مەن ۇلت بولىپ قالىپتاسۋداعى ىقپالى تۋرالى جان-جاقتى عىلىمي باياندامالار جاسالىپ، تالقىلاۋ الاڭدارى ۇيىمداستىرىلدى.
كونفەرەنسيانىڭ باستى ماقساتى قازاق ۇلتىنىڭ تاريحىندا يسلام دىنىنەن باسقا ءدىننىڭ بولماعاندىعىن، سان عاسىرلار بويى وسى ءدىندى ۇستانىپ كەلگەن اتا-بابالارىمىز ءارتۇرلى دىندەر مەن ءدىني اعىمدارعا بولىنبەي، وزگە ءدىن وكىلدەرىمەن ءوزارا تۇسىنىستىكتە ءومىر سۇرە بىلگەندىگىن بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ بولىپ تابىلدى.
سونىمەن قاتار، وبلىستاعى حريستياندىق باعىتتاعى ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ جەتەك­شىلەرى مەن شەتەلدىك ميسسيونەرلەرگە قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتىن تانىستىرۋ ماقساتىندا تاراز قالاسىندا ورنالاسقان تاريحي ورىندار مەن وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنا ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرىلىپ، ەجەلگى تاراز قالاسىنىڭ قازبا ورىندارى مەن «قاراحان»، «تەكتۇرماس» كەسەنەلەرىنە باردى.
وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى مەن «ەجەلگى تاراز ەسكەرتكىشتەرى» قو­رىق-­مۇراجايىنىڭ جولنۇسقاۋشىلارى قا­زاقستان جانە تاراز قالاسىنىڭ تاريحى تۋرالى تولىق اقپارات بەردى.
وبلىستا مەملەكەتتىڭ ءدىن سالاسىنداعى ساياساتىن ىسكە اسىرۋدا اتقارىلاتىن شارالار نەگىزگى ءۇش باعىتتا جۇرگىزىلۋدە: ءبىرىن­شىدەن، تۇرعىنداردىڭ ءدىني ساۋات­تىلىعىن كوتەرۋ، اسىرەسە، جاستار اراسىن­دا ءدىن تۋرالى دۇرىس تانىم-تۇسىنىك قالىپ­تاستىرۋ. بۇل باعىتتا باسقارما وبلىس اكىمدىگىنىڭ مۇددەلى باسقارمالارىمەن، اتاپ ايتقاندا، ءبىلىم جانە جاستار ساياساتى ماسەلەلەرى باس­قارمالارىمەن، سونىمەن قاتار، جوعارى وقۋ ورىندارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتا وتىرىپ، ءتۇرلى كەشەندى ءىس-شارالاردى وتكىزۋدە؛
ەكىنشىدەن، ءدىني ەكسترەميزم مەن تەر­ءروريزمنىڭ الدىن الۋ باعىتىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن جوسپارلى شارالار قابىلدانىپ، راديكالدى كوزقاراستاعى ءدىني اعىمداردىڭ ىقپالىنا ۇشىراعان ازاماتتارمەن اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق جانە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان؛
ۇشىنشىدەن، كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ بويىنشا وبلىستاعى 280 مەشىتپەن جانە 45 شىركەۋمەن ءوزارا ىقپالداسۋ تەتىكتەرى قالىپتاسقان. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردا وبلىستاعى قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسى حاتشىلىعىنىڭ دا الار ورنى ەرەكشە. ويتكەنى، وبلىستاعى كونفەس­سيالاردىڭ وكىلدەرى وبلىستىق اسسامبلەيا جانىنداعى 25 ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ بەلدى مۇشەلەرىنەن بولىپ تابىلاتىندىقتان، قوعامداعى ساياسي-مادەني وقيعالار مەن شارالاردان قالىس قالماي، مۇسىلمانى بار، پراۆوسلاۆى، كاتوليگى جانە پروتەستانتى بار، «ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي، ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي»، بەلسەنە اتسالىسۋدا.
ەلىمىزدەگى كونفەسسياارالىق كەلى­ءسىمنىڭ جاعدايى تۋرالى كوپ دۇنيە جازۋعا بولادى. بۇل باعىتتا كوپتەگەن شارالار جاسالعان جانە جاسالۋدا. وسى رەتتە، ويىمدى ەلباسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا سويلەگەن سوزىمەن اياقتاعاندى ءجون سانادىم: «قازاقستان – ءبىرتۇتاس جەر، ءبىرتۇتاس حالىق، ءبىرتۇتاس بولاشاق. مەن بارشا قازاقستاندىقتاردى ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى ودان ءارى نىعايتۋعا شاقىرامىن. ولار ءبىزدىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىقتارىمىز. وسىناۋ بۇلجىماس اقيقاتتى ساقتاي وتىرىپ قانا ءبىز ماڭگىلىك حالىق، ماڭگىلىك ەلوردا جانە ماڭگىلىك مەملەكەت تۋرالى ايتا الامىز».
جانگەلدى وماروۆ،
جامبىل وبلىسى اكىمدىگى ءدىن ىستەرى باسقارماسىنىڭ باسشىسى.
تاراز.

دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان