ءبىسىمىللا، راحمان-راحيم!

          «ماداق ايتىپ باس يەمىز جاراتۋشى اللاعا،

          راقىمى مول، مەيىرىمى شەكسىز سول عانا،

          قيامەت-قايىمنىڭ جالعىز ءامىرشىسى دە سول عانا...»

          ەسەپ-قيساپ – ون سەگىز مىڭ عالامدى جاراتقان اللانىڭ ەسەبى. كۇن مەن اي دا بەلگىلى ەسەپپەن اينالادى، جەر دە بەلگىلى ەسەپپەن قوزعالادى. پەندەنىڭ بەس پارىزدان باستاپ قىرىق پارىزعا دەيىنگى ولشەۋلى ءومىر دە ەسەپ. ادامنىڭ بارلىق عۇمىرى ەسەپكە نەگىزدەلگەن. قۇراندا: «كiم بiر جاقسىلىقپەن كەلسە، وعان سونداي ون ەسە سىي بەرىلەدى. كىم بiر جاماندىق iستەسە، سونداي جازاسىن الادى» جانە «قيامەت كۇنi ادىلەت تارازىسىن ورناتامىز. سوندا ەشكiم ءادiلەتسiزدiككە ۇشىرامايدى» – دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورسەتىلگەن. مىنا ءفاني-جالعان ەسەپكە قۇرىلسا، قىم-قيعاش ەسەپتىڭ شەشىمىن تاپقاندار الدىنان ءجاننات قاقپاسى اشىلماق، تابا الماعاندار توزاققا تاپ بولماق. ەسەپ-قيساپ مۇسىلماننىڭ جاساعان امالدارىنا بايلانىستى. ءاربiر پەندە iستەگەن امالىنا قاراي ەسەپ بەرەدى، سوعان قاراي سىي نەمەسە جازاسىن الادى.

          قۇران كارىمنىڭ ءوزى ءبىرىڭعاي ەسەپكە قۇرىلعانى بەلگىلى. قۇران 30 پارادان، 114 سۇرەدەن، 6666 اياتتان تۇرادى. موسكۆادا جارىق كورگەن كراچكوۆسكيي اۋدارماسىنداعى  تۇسىندىرمەدە  قۇران 6236 اياتتان تۇرادى دەگەن. «يسلام الىپپەسىندە» (الماتى، 2000 جىل، 48 بەتتە) اياتتار 6323، ال وسى كىتاپتىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىندا (180 بەتتە) 6232  دەپ كورسەتىلىپتى. موسكۆادان جارىق كورگەن قازاق تىلىندەگى «قۇران» نۇسقاسىنا بەرىلگەن تۇسىنىكتەردە ايات سانى باسىرا كوشىرمەسىندە 6204، كۋفا، ءۇندى، ت.ب، كوشىرمەلەردە 6236 بولعانى ايتىلادى. قالاي بولسا دا، قۇران سۇرەلەرى مەن اياتتارى كەرەمەت ەسەپكە قۇرىلعان.

          قۇراندا ەگەر وتىز پارا بولسا،                       

          مەككە مەن ءماديناداي قالا بولسا،

          ورازانىڭ كۇنى دە وتىزعا تەڭ،

          وتىز كۇن ءار اي سايىن جاڭالانسا.                     30

          التى مىڭ التى ءجۇز الپىس التى ايات بولسا،     6666

          قوسقاندا جيىرما تورتكە تاياپ تۇرسا،               6 + 6 + 6 + 6

          اللانىڭ ەسەبىنىڭ قاتەسى جوق،                               =

          «ءامين!» – دەپ بارلىق سۇرە اياقتالسا.                 24

          قۇراندا تەك ءجۇز ون ءتورت سۇرە بولسا،                114

          قوسقاندا التى ەكەنىن بىلەر بولساڭ،                 1 + 1 + 4

          ونىڭ دا قوسىندىسى بۇزىلماي  ما                    =

          ساناتقا باسقا ساندار كىرە قالسا.                       6

          التىعا التى قوسسا – كۇن ەمەس پە،                      6  +  6

          التىعا التى قوسسا – ءتۇن ەمەس پە،                      6  +  6

          ون ەكى  جانە  ون ەكى – تاۋلىك بولسا،                   12 + 12

          كۇن مەن ءتۇن تاۋلىكتەگى ءبىر ەمەس پە؟!                 24

          پەندەنىڭ  بولعانىمەن زور تالابى،                    +

          ەسەپتەن جاڭىلعاندى دەرت الادى.                      _

          قوسۋ مەن الۋ، ءبولۋ، كوبەيتۋ دە –                     :

          اللانىڭ ويلاپ تاپقان ءتورت امالى.                  »«

ءتورت امال قيامەتتە دە الدىڭىزدان شىعارى حاق. «العانعا التاۋ دا از، بەرگەنگە بەسەۋ دە كوپ» دەگەن قازاقى ۇعىم ول جەردە جۇرمەيدى. الساڭىز، قاجەتىڭىزگە عانا الىڭىز. بەرسەڭىز، كەدەي-كەپشىككە، جەتىم-جەسىرگە، ىزگىلىك جولىنا بەرىڭىز. بولسەڭىز، تۋعان-تۋىس، جولداس-جورا ىرزا بولاتىنداي ەتىپ تەڭ ءبولىڭىز. كوبەيتسەڭىز، اللانىڭ ىرزاشىلىعى، ەلدىڭ ىرىزدىعى ءۇشىن كوبەيتىڭىز.

          سونىمەن، ءتورت قۇبىلامىزدى تۇگەندەيتىن بولساق، ءدۇنيانى ۇستاپ تۇرعان ءتورت امال ەكەن.

          اقيقاتتىڭ اۋىر جۇگىن ارقالار

          الەمدەگى ەڭ مىقتى امال – ءتورت امال.

          جۇزەگە اسپاي قالسا ومىردە ءتورت امال،

          جەردىڭ ءجۇزىن توپان باسىپ، ءورت الار.

          الۋ، ءبولۋ، قوسۋ جانە كوبەيتۋ –

          ادامزاتتى الۋان كۇيگە بولەيتىن.

          ءبىرىن الىپ، ءبىرىن ءبولىپ، جامانداپ،

          كەيبىرەۋلەر كۇن كورەدى امالداپ.

          سول ءتورت امال جىلاتار نە كۇلدىرەر،

          امالىنىڭ ارتىقتىعىن بىلدىرەر.

          ءبىراق، ىلعي الا بەرسەڭ، نە قالار؟

          تەلەگەي سۋ بولسا-داعى، سۋالار.

          بولە بەرسەڭ، ىرگەڭ ءبىر كۇن سوگىلەر،

          بولىنگەندى تالاپ الار بورىلەر.

          قوسا بىلسەڭ، ىرىسىڭ دا قوسىلار،

          باعىڭ تاسىپ، داۋلەتىڭدى اسىرار.

          كوبەيتكەننەن كەڭەيەدى ءورىسىڭ،

          سونىڭ ءبارىن جاسا تۋعان ەل ءۇشىن.

          ءتورت امالدىڭ ورىنداساڭ بارلىعىن،

          ساعان العىس ايتارى انىق العى كۇن.

          ەكپىنىڭدى توقتاتا الماس بار قامال،

          ءتورت  اياعىڭ تەڭ بولسىن تەك، ءتورت امال!

          توسسىن الدان تالاي ءومىر سىناعى،

          ەشكىم بىرگە قويا المايدى كىنانى.

          ءبىر دەگەندى ءبىر اللا دەپ تانىعان

          مۇسىلماننىڭ قولىنداعى قۇرانى.

      ابايدىڭ: «ەدينيسا بولماسا – نە بولادى  ونكەي ءنول» دەگەن ولەڭى دە ەسكە ءجيى تۇسە بەرەدى.  شىندىعىندا ءبىزدىڭ باستاپقى  بىرلىگىمىز دە، قازىرگى تىرلىگىمىز دە ءبىر جانە ءنول ساندارىمەن تىعىز بايلانىستى. قازاق ءۇشىن بارلىق سان دا قاسيەتتى، الايدا، بىرلىكتىڭ ءوزىن بىردەن باستاعان اتالارىمىز وسى ساننىڭ اتاۋىن  ەركەك ماعىناسىندا قولدانعان ءتارىزدى. ال ءنول ايەل دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ياعني، ءبىر باستاپ، ءنول قوشتاپ، ەكەۋى بىرىكسە عانا سان كوبەيەدى. بۇدان ايەلدىڭ  قوعامداعى ورنى تومەن دەگەن ۇعىم تۋمايدى. كەرىسىڭشە، ءنول بولماسا، الدىڭعى سانعا  ءنول قوسىلماسا، العاشقى توعىز ونعا جەتكەننەن كەيىنگى ەشبىر سان سانعا سانالمايدى، ساناتقا جاتپايدى. ءنول قوسىلماسا ءبىردىڭ دە باعى جانبايدى.

      ون دەگەنىمىز سانمەن 10 دەپ بەلگىلەنسە، ءنولدى العا قويساق – 01، ياعني، ەدينيسانىڭ الدىنا ءنولدىڭ شىعۋى – وزەننىڭ تەرىس اققانىمەن بىردەي. ءجۇز بەن مىڭنىڭ، ميلليون مەن ميللياردتىڭ  دا  كوش باسىندا بىرلىك  تۇرادى. بۇل – بۇلجىمايتىن زاڭ. ەندەشە وسى زاڭدى بۇزعىسى كەلىپ جۇرگەندەر نەمەسە شاما-شارقى كەلگەنشە بۇزىپ جۇرگەندەر  ءومىردىڭ  وزەگىن  بۇرمالاۋشىلار، ءبىر مەن ءنولدىڭ باعاسىن بىلمەي، ءجونسىز قۋدالاۋشىلار.

      قازاقتىڭ «ءجۇز جىلدىق كۇيەۋ، مىڭ جىلدىق قۇدا» دەگەن ءسوزىنىڭ مانىسىنە كوز جىبەرسەك، ارالاس-قۇرالاسقان 10-عا تاعى ءبىر ءنول قوسىلسا 100 (ءجۇز) شىعادى، وعان ەكى ءنول قوسىلسا 1000 (مىڭ) شىعادى. «جۇزدەن جۇيرىك، مىڭنان تۇلپار» دەگەندە دە نولدەر وزبايدى، تەك 1 (ءبىر) عانا وزادى. قوي باستايتىن كوسەم سەركە دە ءبىر. سوندىقتان دا ساندى ون دەپ ساناساق تا، ويدا ءنول تۇرۋى كەرەك. بارلىق ساندى تەك قانا ساناتتا بار ساندار ەمەس، كوبىنەسە جوق دەپ ەسەپتەلەتىن، شىندىعىندا بار ءنول رەتكە كەلتىرۋى كەرەك. ويتكەنى،اللانىڭ جاراتۋى سولاي.

      ال كۇندە ايتىلاتىن ازانعا كەلسەك، بىرىككەن اراب ەميراتتارىنىڭ ماتەماتيك عالىمدارى جەر بەتىندە ازان تاۋلىگىنە 24 ساعات، ياعني 1440 مينۋت ايتىلىپ تۇراتىنىن دالەلدەدى. بۇل تۋرالى اراب عالىمى ابدۋل حاميد ال-فاديل «ال-ۆاي ال-يسليامي» جۋرنالىندا حابارلادى. ءبىزدىڭ پلانەتامىز 360 ۋاقىت مەريديانىنا بولىنگەن. بۇل مەريديانداردىڭ ءارقايسىسىن ەكىنشىسىنەن تۋرا 4 مينۋت ءبولىپ تۇرادى. ازان دا 4 مينۋت ايتىلادى.سونىمەن ايتىلعان ازان ءبىر مەريدياندا اياقتالا سالا ەكىنشىسىندە باستالىپ جاتادى. وسىلايشا ازان داۋىسى جەر بەتىنەن ۇزىلمەيدى.

          يسلام ءدىنىنىڭ ءتىلدىڭ ۇشىندا تۇرعان ءۇش ساتىسى: يسلام.يمان.يحسان. ال مىسىر ەلىندەگى ايگىلى پيراميدالاردىڭ ءوزىن ماتەماتيكالىق فورمۋلامەن بەلگىلەسەك:  (3 + 3 + 3 + 3 = 12) دەگەن سان شىعادى. پيراميدانىڭ ءوزى  – جىلتىزبە، ءار ءۇشبۇرىش – ءبىر مەزگىل، ياعني، جىلدىڭ ءتورت مەزگىلى، كوكتەم، جاز، كۇز جانە قىس.

          ىنجىلدە يسانى ساتىپ كەتەتىن قۇپيا كەڭەستە ون ءۇش اپوستول جينالعانى ايتىلادى.ون ءۇشىنشى اپوستول يۋدا وپاسىز بولىپ شىعادى. شىعىس ريم يمپەرياسىنىڭ استاناسى كونستانتينوپول، بۇگىنگى ىستامبۇل وسمان اۋلەتىنەن شىققان سۇلتان مۇحاممەد فاتيھتىڭ (جەڭىمپاز) قالىڭ قولىمەن جاۋلانىپ، ون ءۇشى كۇنى الىندى. ىستامبۇلدىڭ نەگىزى يسلام بول دەگەن ماعىنانى بەرەدى. سوندىقتان دا ءدىنى باسقالار ون ءۇش سانىن ۇناتپايدى. ون ءۇش سانىن ساناتتان شىعارعاندار قازاقتىڭ مۇشەل تۋرالى ۇعىمىن دا تۇسىنبەيدى. شىندىعىندا ون ءۇش دەگەن – تۋعان ايدىڭ ءبىر كۇنى. ون ءۇش سانىن جاماندىققا جورۋ جاراتقانعا، جار بولعانعا قارسىلىق.

          اتاقتى عالىم يسااك نيۋتون: «قۇداي ءبارىن سان، سالماق جانە ولشەم بويىنشا جاراتتى» – دەگەن ەكەن. اراب عالىمى راشاد حاليفا 1983 جىلى بەيرۋتتتا جارىق كورگەن «قاسيەتتى قۇراننىڭ عاجايىپتارى» دەگەن كىتابىندا اللانىڭ  جولداۋى دەپ ەسەپتەلەتىن قۇراننان كوپتەگەن ماتەماتيكالىق ايعاقتار تاپقانى تۋرالى جازعان. ول كومپيۋتەردىڭ كومەگىمەن قۇران ماتىنىندەگى ساندىق زاڭدىلىقتاردى  ماتەماتيكالىق تالداۋ ارقىلى اشقان.

          ارابتىڭ «اليف» دەگەن ءارىپ تاڭباسىنىڭ ءوزى ءبىر (1) دەگەن سيپىردى بىلدىرەدى. قازاقتاردىڭ «ءالىپتى تاياق دەپ بىلمەيدى» دەگەن ءسوزىن ەسكە الىڭىز. ءالىپتىڭ ءوزى تاياق پىشىندەس بولسا، ءبىر سيپىرىنىڭ كەيپىن كورسەتەدى عوي. ءالىپ، ءلام، ءميمنىڭ دە ماعىناسى ءبىر اللاعا عانا ايان. بابالارىمىزدىڭ: «ءالىپتىڭ ارتىن باعايىق، ءلام-ميم دەمەدى» دەگەن سوزدەرىندە دە ۇلكەن ماعىنا بار. سوندىقتان دا سانعا مۇقيات بولىڭىز، ساندا بار، ساناتتا جوق بولىپ قالماۋ ءۇشىن قۇران قاعيدالارىنا جۇگىنىڭىز!

قۇرانداعى 114 سۇرەنىڭ بارلىعى دا  «ماداق ايتىپ، باس يەمىز جاراتۋشى اللاعا، راقىمى مول، مەيىرىمى شەكسىز سول عانا» (ورىس تىلىندەگى نۇسقادا - «ۆو يميا اللاحا، ۆسەميلوستيۆوگو، ميلوسەردنوگو» دەگەن سوزدەردەن باستالاتىنى بەلگىلى. قاسيەتتى قۇراننىڭ ەڭ ۇزىن «ءال-باقارا» سۇرەسى 286 اياتتان تۇرادى جانە  «ءالىپ ءلام ميم»  دەگەن جەكە-جەكە ارىپتەردەن باستالادى.

بەلگىلى تاتار جازۋشىسى راۆيل بۋحارايەۆتىڭ العىسوزىمەن 2007 ج. جارىق كورگەن (اۋدارماشى بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك احمەديا مۇسىلماندار قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى حاليد احمات) «سۆياششەننىي كوران» (ارابسكيي تەكست س رۋسسكيم پەريەۆودوم) دەگەن كىتاپتا قۇراننىڭ ەكىنشى سۇرەسىندەگى («ءال-باقارا») اليف لام ميم ارىپتەرىنىڭ ماعىناسى جاقشا ىشىندە (يا، اللاح، نايلۋچشيي زنايۋششيي) دەپ كورسەتىلگەن. ال ءۇشىنشى سۇرەدە («ءال-يمران») ءدال وسى ءۇش ءارىپ جاقشا ىشىندە  (يا، اللاح، لۋچشە ۆسەح زنايۋششيي) دەپ جازىلعان جانە بارلىق سوزدەر باس ارىپتەرمەن بەرىلگەن. قازاق تىلىندە بارلىعىن ارتىق ءبىلۋشى دەگەن وسى ۇعىمنىڭ ماعىناسى كوپتەگەن كىتاپتاردا «ماعىناسى ايان جالعىز اللاعا» دەپ ايتىلادى.

وسى اۋدارمادا ون ەكىنشى سۇرەدەگى («ءجۇسىپ»)  اليف لام را دەگەن ارىپتەر (يا، اللاح، نايلۋچشيي ۆيدياششيي)، ياعني كورۋشى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى دەپ كورسەتىلگەن. ون ءۇشىنشى سۇرەدەگى اليف لام ميم را دەگەن ءتورت ءارىپ (يا، اللاح، نايلۋچشيي زنايۋششيي، نايلۋچشيي ۆيدياششيي) دەلىنگەن، ياعني ءبىلۋشى مەن كورۋشى قوسىلىپ ايتىلعان.

ءالىپ ءلام ميم – وسى ءۇش ءارىپ باسقا سۇرەلەردە دە ءجيى قايتالانادى.  سونىمەن بىرگە حا جانە ميم دەگەن ەكى ءارىپ تە كوپ قولدانىلادى، ونىڭ ماعىناسى ماقتاۋلى، داڭقى اسقان (دوستوحۆالنىي، پرەسلاۆنىي) دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. بۇل ەكى ءارىپ 40-شى سۇرەدەن باستاپ 46-شى سۇرەگە دەيىن ءار سۇرەنىڭ ىشىندە قاتارىنان ايتىلادى.

مۇحامبەت پايعامبار (س.ع.س.): «قۇران اللاعا دەگەن ءجىپ ءارى اشىق نۇر!  ونى ۇستاعانداردى ول قورعايدى، قۇتقارادى. بۇرىستىقتان دۇرىستىققا باستايدى. ونىڭ ادام ومىرىنە عيبراتى شەكسىز. قايتا – قايتا وقۋمەن ەسكىرمەيدى. ولاي بولسا، ونى وقىڭىزدار! ونى وقىعاندارعا ون ەسە ساۋاپ بەرىلەدى. ءالىپ، ءلام، ميم ءبىر ءارىپ ەمەس، ءالىپ ءۇشىن ون، ءلام ءۇشىن ون، ميم ءۇشىن ون ساۋاپ بار » – دەگەن ەكەن.

اراب ويشىلى يبن ابباس  «ءالىپ-لام-ميم» سوزىندەگى  «ءالىپ» اللانى، «ءلام» – جەبىرەيىلدى، ال «ميم» – مۇحامبەتتى  بىلدىرەدى دەگەن بولجام ايتقان.

ءالىپ دەسەم – ىزگىلىكتىڭ باستاۋى،

ءلام دەسەم – قۇدىرەتتىڭ قوشتاۋى،

ميم دەگەنىم – كەلەشەكتىڭ جوسپارى،

ماعىناسى ايان جالعىز اللاعا!

باي مەن كەدەي، بارىندە بار تىل-كومەي،

تاڭداپ العان تۋرا جولمەن ءجۇر دەمەي،

تۇرعاندار بار ءلام-ميم دەپ ۇندەمەي،

ماعىناسى ايان جالعىز اللاعا!

بارلىق سىرعا كەلسە تۇگەل قانىققىڭ،

تاباسىنا قالماۋ ءۇشىن تاريحتىڭ،

ءجون بولادى ارتىن باققان ءالىپتىڭ،

ماعىناسى ايان جالعىز اللاعا!

وسى جىردى جازاردا مەنىڭ ويىمدا دا وسى قۇپيا ارىپتەر تۇردى. بۇل ارىپتەردىڭ شەشۋىن ءدال تابۋ قيىننىڭ قيىنى.«الىپپەنىڭ» ءوزى «ءالىپ» ارپىنەن باستالادى. ءبىر دەگەن سان دا (ءى) جالعىز سىزىق، ياعني الىپپەن بەلگىلەنەدى. سوندىقتان دا ءالىپتىڭ ماعىناسى وتە تەرەڭ.

ادام دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى، ادامزاتتىڭ اتاسى، العاشقى پايعامباردىڭ  ەسىمى ءتورت ارىپتەن تۇرادى (اليف، ءدال، اليف، ميم).

اليف   –  ءالىپتى ايتىپ تىك تۇردىم،

دءال  –     ءدال  دەگەندە بۇگىلدىم،

اليف  –  ءالىپتى ايتىپ تىكتەلدىم،

ميم  –   ميم دەگەندە ءيىلدىم.

ساجدە جاساپ اللاعا،

ادام بولدىم، ءسۇيىندىم.

شىنىندا دا ادام ءسوزىنىڭ ءوزى وسى ءتورت ءارىپ ارقىلى اللاعا جالبارىنۋدى يشاراتپەن ءتۇسىندىرىپ تۇرعان جوق پا؟!

قۇرانداعى ءاربىر سۇرە، ءاربىر ايات قانا ەمەس، ءاربىر ءارىپتىڭ دە قۇپياسى مول. ءار ارىپتە سانسىز ساۋاپ بار.

اقىلبەك شاياحمەت