(اقش كونسۋلى)

(«سيرات» رومانىنان ءۇزىندى)

جالعاسى. باسى مىنا سىلتەمەدە. 

– كونسۋل مىرزا، ءسىزدىڭ تۇپكى ويىڭىزدى سەزىپ وتىرمىن... كوڭىلىڭىزدە كىر قالماسىن! ار جاعىڭىزعا كۇمان ۇيالاماسىن! – دەدى ومار شارت جۇگىنىپ، قوي كوزىن قاشاۋداي قاداپ. قولىندا جۇرەتىن قامشىسىن كوشپەندىلەرشە الدىنا، سىرماق ۇستىنە كەسە كولدەنەڭ تاستادى. – 1935 جىلى كوكتەمدە الپىسحان اكەم قورعاسىن قامشى ءتيىپ، بۇيرەگى جارىلىپ ولگەن سوڭ، الدە ءبىر جولداسى ەرتىپ، كەلەر جاز ايىندا اكەم الدە قاشان ىستەگەن مايقاپشاعاي زاستاۆاسىنداعى باجىعا18 باردىم. شەكارادا جۇرگەنىمدە ورىس شەكاراشىلارى ۇرلاپ اكەتىپ، زايسان قالاسىنا، ودان وسكەمەنگە الىپ كەلدى. ون جاسىمدا سوۆەتكە تۇتقىن بوپ، 1936 جىلى موسكۆا تۇبىندەگى نكۆد-نىڭ «ديۆەرسيالىق بارلاۋ مەكتەبىنەن» ءبىر-اق شىقتىم. وندا ءبىر توپتى «باتىس مايدان شەبى» دەپ  اتاعان پولشا، ۋكراينا، كارپات ەلدەرىنە دايىندادى. ال بىزدەردى «شىعىس مايدان شەبى» دەگەن جاپونيا، جۇڭگو، مونعوليا، تيبەت، شىعىس تۇركىستان ەلدەرىنە دايىندادى... جۇڭگو، ورىس، قالماق، ۇيعىر تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرىپ، التايعا 1943 جىلى كۇزدە 17 جاسىمدا گەنەرال دالەلقان سۇگىربايۇلىمەن بىرگە ورالدىم... قىسقاشا قايىرعاندا، وسىلاي.

– مىرزا، – دەدى ماككەرنان دا، – مەن سەنى تەكسەرەيىن دەگەن ويدان اۋلاقپىن. ءبىراق كىممەن اڭگىمەلەسىپ، بولاشاقتاعى بولجار كۇننىڭ مامىلەسىن كىممەن كەلىسىپ وتىرمىن دەگەن ويدان عوي... ءبىلۋ – پارىز. قۇراما شتاتتارىنا  بارعاندا دا ناقتى مالىمەت، ناقتى ادامدى ايتۋىم كەرەك!.. ماسەلەن، ءسىز مەن جايىندا كوپ بىلەسىز، – دەپ قۋلانا كۇلدى.

– البەتتە، دۋگلاس مىرزا! – دەپ ومار دا جادىراي ءتۇستى. – بىزگە ەندى سوۆەت سەنبەيدى، جۇڭگو كونبەيدى... ونىڭ ۇستىنە كەشەگى وزدەرى ولتىرگەن «دالەلقانشى»، بۇگىنگى جاسىرىن تۇردە وسپاندى قالداۋشى «وسپانشىلار»، «تۇركىستانشىلار»، «تاۋەلسىزدىكتى قۇرۋشىلار» دەپ قارايدى. ءبىز – باياعىدا-اق ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن بەيباقتار... وسپاندى قولداپ، ءوق-دارى مەن قارۋ-جاراقتى حامي ارقىلى جەتكىزىپ وتىرعانىمىز دا راس. ونى ولار دا ءبىلىپ وتىر... ولاردىڭ دا تىڭشىلارى بار. ءتىپتى، باتىردىڭ قاسىندا «كەڭەسشى» بوپ سوۆەت جاعىنىڭ دا تىڭشىلارى ءجۇر... ال ارقا سۇيەر، تىلەك تىلەر ءبىر-اق مەملەكەت قالدى: ول – اقش. شىعىس تۇركىستان تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەس توقتامايدى. ماڭگىلىك توقتامايدى دەپ سەندىرەم ءسىزدى!.. سوندىقتان دا اقش بۇل وڭىرگە سەنىممەن قاراپ، قول ۇشىن سوزۋى كەرەك. تۇركىستان جۇرتىنىڭ بوستاندىعىنا كەپىل بولارلىق سىزدەرسىزدەر! مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا جاتساڭىزدار دا، اقش شىعىس تۇركىستان عانا ەمەس، بالكىم بولاشاقتا ۇلى تۇركىستانعا – تۋرفان مەن كۇللى تۇرانعا كەپىل بولار... – دەپ بارىپ توقتادى ومار.

ماككەرنان از-كەم ۋاقىت ءۇنسىز وتىرىپ:

– ءبارىن ۋاقىت كورسەتەدى... ونى حالىقتاردىڭ ءوزى شەشەدى، – دەپ قاشىرتا ءتىل قاتتى. – حالىق سۇراسا، قۇراما شتاتتار كومەكتەسۋگە دايار.

بۇدان ءارى اڭگىمەنى ومار دا سوزبادى.

– كونسۋل مىرزا! قىزىل قىتايدىڭ حالىق-ازاتتىق ارمياسى جاقىندا جويقىن شابۋىلعا شىقپاق. اسىرەسە، وسپان باتىرعا قارسى... سونداي-اق شينحاي، گانسۋ، قۇمىل، باركول، حامي قازاقتارىنا دا قارسى... ولاردىڭ «قۇپيا» تۇردە دايىندالىپ جاتقانىن ۇرىمجىدەگى ادامدارىمىز ارقىلى بىلدىك. مەن كەشە شەرديمانعا وسى حاباردى سۋىت جەتكىز، باتىر قاپى قالماسىن، التايعا قايتسىن دەپ ايتتىم. وسى جولى ءۇرىمجى ارقىلى جۇرگەندە بۇل جايسىز مالىمەتتىڭ اقيقاتتىعىن تەكسەرىپ، ناقتى انىقتادىم... ءقۇسايىن-تايجى دە قاليبەك اكىمگە حابار جىبەردى... ولار ءسىزدى دە قولعا تىرىدەي تۇسىرمەك كورىنەدى. باياعى 47-جىلعى بايتىك وقيعاسىنا بايلانىستى سوۆەتتىكتەر دە، شارقيلار دا «قىلمىسكەر» دەپ تانىپ، اشىق سوتقا تارتپاق... ساق بولىڭىز! مىنا اسكەري كيىمدەرىڭىزدى قازاقتاردىڭ كيىمىنە اۋىستىرىپ، ساقال-مۇرت پەن شاشىڭىزدى مۇلدە قىرىپ ءجۇرىڭىز!

ومار الپىسحان ۇلىنىڭ سونداعى ەسكەرتۋىن بۇل بۇلجىتپاي ورىنداپ كەلەدى. اتتەڭ، جيىرما بەس جاسار سول جىگىتتەي بۇعان ءبىر سەرىك بولعاندا! بالكىم، مىنانداي تۇيىقتان قينالماي شىعار ما ەدى...

ول جەل كوتەرگەن ەتەگىن قازاقتارشا قاعىپ ورنىنان تۇردى. ءىشى ۇلىپ تۇر. تىم قۇرىسا ىستىق قايناق سۋ ىشەيىن دەپ، جاپپا باسىنا قاراي ءجۇردى. كۇن دە قيالاي ءتۇسىپتى. قويىن ساعاتىنا قاراپ ەدى، ۇشتەن اسىپ بارادى ەكەن.

قازاق ايەلى بۇعان ەسكى جەز شاينەكتەن ءتۇرلى ءشوپ ءيىسى اڭقىعان قىزىل- قوشقىل ىستىق سۋ قۇيىپ بەردى. تەبىنگىدەي تاس ۇستىنە بەس-التى قۇرت تاستاپتى. فريدا جاپپا استىندا بولسا كەرەك، جاربولدىنىڭ اكەسى دە بەساتارلاردى قاقالىپ قالماسىن دەپ تازالاپ بولىپ، ءقازىر جايباراقات قانا وتىر. بالانىڭ اكە-شەشەسىنىڭ ءاتى-جونىن بۇل سۇراماپتى، ءتىپتى سەيپىلدىڭ سوز-لامىنەن ەستىپ قالسا دا ەسىنە تۇتپاپتى... بۇعان ءبىراق قاجەتى قانشا؟ بالا بولسا باياعىسىنشا جوق.

اعاش توستاعانداعى جۇپار ءيىستى قايناق سۋدى ۇرتتاي بەرگەنى سول ەدى:

– كوكە! كوكە! جاۋ!.. – دەگەن جاربولدىنىڭ جارتاسقا جاڭعىرىققان داۋىسى وقىس شىقتى.

جاربولدىنىڭ اكەسى اتىپ تۇردى، ەتەگىن باسقان وشاق قاسىنداعى ايەلى دە لىپ ەتتى. ماككەرنان عانا باسىندا تۇسىنبەي اڭىرايىپ قالىپ، ىلە ءبىر پالەنىڭ بولعانىن اڭعاردى. بۇل دا اپىل-قۇپىل ۇمتىلدى دا قالت توقتادى.

جالعىز اتپەن قايتپەك؟ جالعىز ءوزىڭ قايدا قاشىپ قۇتىلاسىڭ! جوق! جوق! سەيپىلدەر دە كەلەتىن ۋاق بولدى. ولار دا كەپ قالار... قورعانۋ كەرەك. قورعانىس جاساپ، كۇتىپ العان ابزال.

وسىنداي ءبىر ويلار ويناقتاپ ءوتتى.

اپتىعا جۇگىرىپ فريدا كەلدى. اپىل-قۇپىل جىينالىپ، وشاقتى بۇزىپ، تاسپەن جاسىرا جاۋىپ، جاپپانى جىعىپ جاتقان جاربولدىنىڭ اكە-شەشەسىنە ءوز ويىن جەتكىزۋدى فريداعا اسىعا ايتتى. ءبىراق انا قازاق بۇعان قارسى امالمەن جاۋاپ قايىردى. بۇل ەرىكسىز كەلىسۋگە تۋرا كەلدى، ويتكەنى ونىڭ ءسوزىنىڭ سالماعى باسىم.

تاۋداعى سوعىسۋ ماشىعىنا ابدەن اككىلەنىپ العان كوشپەندى قازاقتىڭ ايتۋىنشا، مىنا قۇج-قۇج قۇزار جارتاس باسىنا ورمەلەپ شىعىپ كەتۋ كەرەك تە، جاۋعا جىپ-جىلماعاي جۇرتتى سىيپاتىپ، ولار بۇلاردىڭ ءىزىن اشىپ، انىقتاعانشا ءۇن شىعارماستان تىعىلىپ جاتۋ قاجەت. تاۋ – تابيعي قورعان. بيىك بۇلاردىكى بولادى. جارتاس باسىن وڭايشىلىقپەن الا المايدى. ۋاقىت وتەدى. بۇلار ۋاقىتتان ۇتادى... وعان دەيىن سەيپىلدەر دە كەپ قالۋعا ءتيىس. ولار كەلە قويماعان جاعدايدا قاس قارايا ءارى قاراي جوتالاپ كەتۋگە دە بولادى. كەشە بۇل قازاقتار قونالقاعا وسى جەردى ادەيى تاڭداپتى.

بەس قابات ءۇيدىڭ بيىكتىگىندەي بۇزاۋ تاناۋلانىپ بىتكەن قارا جارتاس باسى ءشوبى قۋاڭ، الا-شابىر قار جاتقان جالاما جون بولىپ، بيىكتەي بەرەدى ەكەن. بۇ جەردەن كوز جەتەر قىرقا شوقىلار مەن قالقاسىز قولاتتار، ءتىپتى كەشە عانا وزدەرى كوتەرىلگەن تەرەڭ شاتقال دا شۇبالا شالىنادى. حالىق-ازاتتىقتاردىڭ شاتقال تابانىنان شاڭ بەرگەنىن جاربولدى ماككەرنان دۇربىسىمەن وسى جەردەن بايقاپ قالىپتى... بالا ءقازىر جۇيرىك تورىنى ەرتتەپ ءمىنىپ، سەيپىلدەر كەتكەن جاققا قاراي ءىز تاستاي ءجۇردى.

جەتىم جىلعامەن ءىز شالىپ كەلە جاتقان قۋعانشىلار قارا جارتاستىڭ قىرتىستى باۋىرىنا جەتكەنشە جاربولدى دا تورىمەن جەلە جورتىپ، الىستان وراعىتىپ، بۇلار جاسىرىن وتىرعان جوننىڭ قياسىنا قيالاتا كوتەرىلىپ، تاسقا بايلاپ كەلدى. جالعىز ەلەگىزىپ، كىسىنەپ قويىپ جۇرمەسىن دەپ، شىلبىر ارقانمەن قارا تۇمسىقتىڭ ۇستىنەن الا جاعىن وراي تارتىپ، قالماقشا «ۇندەمەس» نوقتا كيگىزىپتى.

جارتاس باسىنا ءار جەردەن بەكىنگەن تورتەۋ تىنىستارىن تارتقان...

تومەنگە ون بەس ادام جينالدى. تيبەتكە سۇعىنا ورلەگەن سايىن ءبارى دە شۇبالاڭداعان اسكەري سۇرعىلت، سىرت كيىمدەرىنىڭ سىرتىنان قالىڭ تون، ىشىك، تىماق كيىپ، كەيبىرەۋى قانجىعاعا بوكتەرىپ الىپتى. ولار اۋەلى وتى ازىردە سونگەن وشاقتىڭ شالاسىن شاشىپ، كۇلىن قولدارىمەن ۇستادى. قىتايى، تيبەتتىگى، قازاعى ارالاس سويلەسىپ ءجۇر. جۇرتتى جايلاپ جۇرگەن بىر-ەكى تيبەتتىك قالماقتار. ءىز اشىپ، ءتۇز كەسىپ بەرىپ جۇرگەندەر بولسا كەرەك... بىرەۋلەرى اتتان ءتۇسىپ، ەندى بىرەۋلەرى كۇلىك بەلىندە كەكىرەيىپ وتىر. وزدەرى دە، استارىنداعى كۇلىكتەرى دە شارشاعان سىڭايلى.

مەزگىل بەسىنگە اۋىپ، بيىك باسىن ىزعىرىق كەۋلەگەن. جوننىڭ جالتاڭىندا قوزعالماي وتىرعاننان اڭدۋشىلار دا توڭايىن دەدى. قۋعىنشىلار ءبىراق اسىعار ءتۇرى جوق. انە ءبىر ەكەۋ ەندى جىلقىلار جايىلعان جازاڭعا بارىپ، تۇياق ءىزىن ساناپ، جاياۋلاي جوعارى جىلجىدى. جىلعانى بويلاي سەيپىلدەر كەتكەن جاققا قاراي اياڭداپ ەدى، وشارىلىپ تۇرعاندار دا سولاي قوزعالدى. ءبارى دە ءتورت اتتىڭ كەتكەن ءىزىنىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ ەدى، ءبىراق الگى ءبىر جاياۋلاعان ەكى تيبەتتىك باسقا ۇرعان مالداي كەگجەڭدەسىپ، ءوزارا الدە نە ايتىسىپ، وتى وشكەن جۇرتقا قارايلاسىپ، اقىرى كەرى بۇرىلدى. الگى ەكى تيبەتتىكتىڭ ءبىرى عانا اتىنا وتىرعان بويدا ءىز قۋالاپ، سەيپىلدەر اسقان دوڭنەن كورىنبەي كەتتى... ءىزشىل قالماقتار ەرتەمەن تۇسكەن ءۇش جىلقىنىڭ، جاڭا عانا جۇرگەن جارتاس باۋىرىنداعى ادامدار مەن جالعىز ات ءىزىن تولىق شەشىپ، كەرى ءجۇردى بىلەم... الدە ات سۋىتىپ العىسى بار ما ەكەن.

ماككەرناننىڭ ماڭدايىنان سۋىق تەر شىعىپ كەتتى. جۇرەگى دە ءبىر ءسات توقتاپ قالعانداي بولدى. تاستىڭ سىنا ساڭىلاۋلارىنان قاراشىقتارىن قاداعان قاسىنداعى قازاقتار تىرپ ەتەر ەمەس. فريدا ءبىرجولاتا بۇعىپ الىپتى. مۇنىڭ جۇرەگى ورنىنا ءتۇستى. جارتاسقا جاقىنداي بەرە اتامىز دەگەندى جاربولدىنىڭ اكەسىنە يشارامەن ءتۇسىندىردى. ول دا قاتىن-بالاسىنا بەلگى بەردى. فريدا دا بەساتارعا جارماستى.

ۇزاپ بارىپ، توپتانا توقتاپ، شاشىراي قايتقان قۋعىنشىلارعا جارتاس باسىنان ءتورت مىلتىق ۇزدىك-سوزدىق اتىلدى. قايسىسىنىڭ وعى تيگەنىن قايدام، ءبىر ادام ەر ۇستىنەن اۋىپ، الدە ءبىر جيرەن ات قوس تىزەرلەي بارىپ جىعىلدى. اپىل-قۇپىل اتتان سەكىرىپ تۇسكەندەر جارتاس ەتەگىنە قاراي جاپاتارماعاي جۇگىرگەن. جانقالقا بولار جارتاسقا جەتكەنشە بۇلار تاعى بىرەۋىن ەكپەتىنەن ءتۇسىردى.

جاندالباسا جارتاس جىقپىلىنا جەتكەندەر دە، جارتاس باسىنداعىلار دا جىم-جىرت بولدى. تاۋ ءىشىن ءبىر ءسات تىنىشتىق بيلەدى. قارا جەل عانا كۇشەيە تۇسكەندەي.

جىرىندى جاۋ بەتالباتى وق شىعىنداعىسى كەلمەيدى بىلەم، ءبىرى شوشايتىپ باس كيىم شىعارىپ، سونى دالدەگەن باعىتقا عانا وق اتىپ قويادى. شاماسى، بيىكتە بەكىنىپ العان بۇلاردى قالاي الۋدى ويلاسىپ جاتسا كەرەك.

مامىردىڭ ماڭعان كۇنى ەكىنتىگە تاياعان. ماككەرنان سەيپىلدىڭ جوعالىپ كەتكەنىنە ىزالانىپ، جەل قاققان، كۇن توتىققان كۇرەڭ ءجۇزى سۇرلانىپ، باسىنا بۇلت قوناقتاعان الىس تيبەت بيىكتەرىنە تاعى قارادى. تيبەت تاۋلارى بولسا سول ءبىر سۇستى ءوڭىن سىرتىنا سالىپ، مۇنى مۇقاتقىسى كەلگەندەي مۇنارتا ءتۇسىپتى. بۇل قاراداي تىكسىندى...

كەنەت جارتاستى جاڭعىرىقتىرا بەساتار ءۇنى قاتارىنان شىقتى. شىڭ- شىڭ ەتىپ، شارت-شۇرت سوعىلعان وق داۋىسى مەن سىنعان تاس ءۇنىن بۇل قۇلاعىمەن ەمەس، جان-جۇيەسىمەن سەزىندى. تومەندەگىلەردىڭ جىقپىل اراسىمەن جاقىنداپ، شابۋىلعا وتكەنىن ءتۇسىندى.

قارى ەرىپ كەتكەن كۇنگەي تۇمسىقتىڭ قارا جارتاسىن ەكى جاق جاقتاۋىنان جاعالاي، ءارى جارقىشاقتى جالاما بەتكەيىن توتەلەي ۇشكە ءبولىنىپ، ءۇش جاقتان قىسپاققا الۋعا كوشكەن قۋعىنشىلار وقتى وڭدى-سولدى بوراتىپ، بەت قاراتپاۋ ارقىلى قويان-قولتىق كەلۋگە تىرىسقان. ورتاداعى ورقاش-ورقاش تىك بەتكەيگە مۇنى مەن فريدا قالىپ، بالانىڭ اكەسى سول جاققا قاراي ورىن اۋىستىرىپ، سول قابىرعانى، ال جاربولدى مەن شەشەسى وڭ جاق ءيىندى جانتالاسا قورعاۋعا كوشتى.

كۇش تەڭ ەمەس ەدى. فريدا قارا كورسەتىپ، دالاعا اتىپ جاتقان. تاباندى ايقاس تورتەۋدىكى-تىن. الدىمەن اجال قۇشقان دا فريدا مايەر بولدى. باسىن كوتەرە بەرگەندە وق ءبىر جاق شەكەدەن ءتيىپ، سۇيەكتى وپىرىپ كەتتى. ءۇنسىز عانا قىرىنداي قۇلاعان وعان بۇل قاراي دا المادى. بەساتاردى قويا سالىپ، موينىنان قايىس بەلدىكتى اعاش كابۋراسىمەن اسىنىپ جۇرەتىن جاپون ماۋزەرىن قولىنا العان. ەكى جاققا ويىسىپ، كورىنبەي كەتكەن بالانىڭ اكە-شەشەسىنىڭ نە ىستەپ، نە قويىپ جاتقانىنان مۇلدە حابارسىز... ولاردىڭ دا بۇعان بۇرىلۋعا شاماسى كەلمەي قالسا كەرەك.

ىسقىرعان وق ءۇنى مەن تارس-تۇرس شىققان اششى داۋىس تاۋ ءىشىن جاڭعىرىقتىرىپ-اق جىبەرگەن. بىرەۋدى بىرەۋ ءبىلىپ بولماس، تەك تاس تاساسىنان قىلت ەتكەن باس پەن قاراڭ ەتكەن سۇلبانى اڭدىپ، كوكىرەك كوتەرمەي كوزبەن باققان قاتەرلى قيمىل ەدى. وسىنداي ءبىر سايابىر تاپقان ساتتە سەيپىلدەر اسقان دوڭنەن الدە بىرەۋدىڭ ەڭىسكە قاراي اتپەن دالباقتاپ شاۋىپ كەلە جاتقانىن بۇل بايقاپ قالدى. «كىم بولدى ەكەن؟..» ويلاپ ۇلگەرگەنشە، باسقالار دا كورسە كەرەك، اتىس ءبىر مەزگىل توقتاپ، جاڭعىرىققان مىلتىق ءۇنى الىسقا كەتىپ، توڭىرەك قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىندى. الگى دالباقتاپ كەلە جاتقاننىڭ الدە نە دەپ ايعايلاعان داۋىسى دا ەستىلدى.

بۇل تيبەتتىكشە ايعايلاعان داۋىستى تۇسىنبەسە دە، الدە قانداي ءازازىل ءتۇرتىپ، قاراداي قىزىعۋشىلىعى قوزىپ، كوتەرىلە-اق بەرگەنى... كەنەت ۇلى كەۋدەسى لاپ ىسىپ، لىپ سۋىنىپ، شالقالاپ قۇلاي بەردى. كوزى الا بۇلتتى اشىق اسپاندى كورىپ، قۇلاعى شاڭق ەتىپ شىققان مىلتىقتىڭ جارتاسقا سوعىلا جاڭعىرىققان جەتىم داۋىسىن ەستىپ جاتتى. ءبىراق قوسارلاسا شىعار باعاناعىداي بەساتار ءۇنى دە، باسقالاي داۋىستار دا ءقايتىپ ەستىلمەي بۇل دال بولدى. وزىنە وق تيگەنىن ءبىلدى. ساناسى ءبىراق ساپ-ساۋ. ءبارىن سەزىپ، ءبارىن ەستىپ جاتىر. ءبىراق قيمىلداي الار ەمەس.

كوكىرەگى عانا شوقتاي ىسيدى. كۇنى بويعى سۇستى تاۋلاردان سەسكەنۋ سەزىمى دە جوق. الگىندەگى الەم-تاپىرىق ارپالىس كەزىندەگى ۇرەي دە سەيىلگەن. ءولىم تۋرالى وكىنىش تە ورالا قويمادى. ءبىر جايباراقات، جايلى سەزىم باۋراپ بارادى... تيبەتكە ىلىنگەلى سۇرى قاشقان كوكسۇر اسپان عانا كوگىلدىرلەنىپ، جانىنا جاقىن تارتىپتى.

الدە كىم قاسىنا كەلدى. ايەل... فەيا... جو-جوق! قازاق ايەل. كوزىنەن تارام-تارام جاس سورعالاپ بارادى. بۇل ءبىراق جىلاما دەپ ءتىل قاتا العان جوق. ءتىلى تاڭدايىنا جابىسىپ قالعانداي... الگى ايەل ەڭكەيگەن كۇيى مۇنى ماڭدايىنان سيپاي بەرىپ ەدى، كوزى جۇمىلىپ كەتتى دە، جارىق دۇنيەنىڭ كوگىلدىر كوگى دە، كوزى بوتالاعان قاراتورى ايەل دە جىم-جىلاس جوعالدى.

ءىز شالىپ كەتكەن تيبەتتىك قالماق قايىرا شاۋىپ كەلىسىمەن، جارتاس جاعالاپ، سىنا سوقپاق ساعالاپ، ادام اتقاندار اسىعا اتتارىنا جۇگىرىسىپ، ءاپ- ساتتە تەرىستىك جاقتاعى تۇقىل تاۋ اراسىنا ءسىڭىپ كەتتى. ولار ولگەن-جىتكەن قارۋلاستارىنا دا قاراعان جوق.

سويتكەنشە تۇيە وركەشتەنگەن بەلەڭنەن سەيپىلدەر دە كورىنگەن. ولار ويران بولعان جۇرتتى عانا كوردى. كەلگەن بويدا ماككەرنان مەن مايەردى، جاربولدىنىڭ ىشىنەن اۋىر جارالانعان شالاجانسار اكەسى ۇشەۋىن جارتاس باسىنان ءتۇسىردى. جاۋ جاعىنان دا ەكى ادام وققا ۇشىپتى. كەشىكپەي جاربولدىنىڭ اكەسى دە كوز جۇمدى.

كۇن دە ەڭكەيىپ قالعان ەدى.

دەرەۋ ىسكە كىرىسىپ، ولگەندەردى كۇندىز جاپپا تىگۋلى تۇرعان جارتاس تۇبىنە قاتارلاستىرا جاتقىزىپ، ۇستەرىن جالپاق تاستارمەن جاۋىپ، ونىڭ ۇستىنە مول قىلىپ تاعى دا تاس ءۇيدى. ولگەن تورتەۋىنىڭ سۇيەگى وبا تاس استىندا قالدى. تەك كونسۋلدى كومبەدى.

نەگە ەكەنىن كىم ءبىلسىن، ون ءۇش جاسار ۇل كوزىنەن جاس شىعارمادى... شەشەسى جىلاي بەرىپ ەدى، سەيپىل زەكىپ تاستادى. تاۋتەكە كەزىكپەگەننەن جابايى قوداس اتىپ، ونىڭ سۇرپى ەتىن عانا قورجىنعا سالىپ، كەشىگىپ جەتكەن ول ءىشى قان جىلاپ تۇرسا دا سىر بەرمەۋگە تىرىسقان.

ماككەرنان ءمايىتىن جاربولدىنىڭ كورسەتۋىمەن جارتاستىڭ جوعارى جاعىنداعى جىقپىل-جىرىق اراسىنا شىعاردى. جارتاستىڭ ادام سيىپ كەتەرلىكتەي تابيعي قۋىسىنا ءىش كيىممەن شالقاسىنان جاتقىزىپ، قۋىس اۋزىن ەكى ادام زورعا كوتەرەتىن جالپاق تاستارمەن تىرەي جاۋىپ تاستادى. بالانى جۇيرىك تورىعا مىنگەستىرىپ العان ولار كۇن باتپاي اتتانىپ كەتتى.

...قانشاما امانات ارقالاعان اقش كونسۋلى اجال تورىعان تيبەتتە مەزگىلسىز مەرت بولدى. ءتانىن تەمىر تابىت ەمەس، ەجەلگى كوشپەندىلەرشە تاسلاقات جاپتى.

جالعاسى بار.

اسقار التاي