التاي، التاي تاۋ جۇيەسى - ازيا قۇرلىعىنىڭ ورتا تۇسىنداعى تاۋلى ولكە. ۇزىندىعى باتىستان شىعىسقا قاراي 2000 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. التاي سولتۇستىك-باتىستان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي باتىس ءسىبىر ويپاتىنان گوبي شولىنە دەيىن جان-جاققا تارالعان. وڭتۇستىكتەگى تابيعي شەكاراسى قارا ەرتىس وزەنى مەن زايسان كولى، ال باتىس بولىگى سارىارقادان قالبا جوتاسى ارقىلى بولىنەدى. سولتۇستىك-شىعىستا شىعىس التايدىڭ شاپشالى جوتاسى باتىس سايانمەن جالعاسادى. التاي تاۋلارى 4 مەملەكەتتىڭ شەكارالاسقان تەرريتوريالارىندا ورنالاسقان:

            رەسەيدە: التاي رەسپۋبليكاسى - رەسەي فەدەراسياسىنىڭ قۇرامىنداعى ءسىبىر فەداراسيا وكرۋگىنە كىرەدى.  سولتۇستىگىندە التاي ايماعى، باستىسىندا قازاقستان، وڭتۇستىگىندە جۇڭگو مەن مونعول،  شىعىسىندا تۋۆا مەن حاقاسيا، سولتۇستىك شىعىسىندا رەسەيدىڭ كەمەر وبلىسىمەن شەكارالاسادى. ورتالىعى بارناۋىل. رەسەي قۇرامىنداعى التاي اتتى توپونيمدەر: التاي رەسپۋبليكاسى — رەسەي فەدەراسياسىنداعى سۋبەكت؛

                       التاي ولكەسى — رەسەي فەدەراسياسىنداعى سۋبەكت .

                       التاي اۋدانى — التاي ولكەسىندەگى ءمۋنيسيپالى.

                       التايسكوە — اۋىل، التاي ولكەسىندەگى التاي اۋدانىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى.

                       التاي اۋدانى — حاكاسيا رەسپۋبليكاسىنداعى ءمۋنيسيپالدى ءبولىمى.

                       التاي — حاكاسيا رەسپۋبليكاسىنىڭ التاي اۋدانىنداعى اۋىل.

                       التايسكوە — حاكاسيا رەسپۋبليكاسىنىڭ التاي اۋدانىنداعى كول.

                       التاي تاۋلى وكرۋگى — 1834—1896 جىلدار ارالىعىنداعى وڭتۇستىك-باتىس سىبىردەگى اكىمشىلىك-تەرريتوريالدىق قۇرىلىم.

                       التاي — رەسەي اۋىلى، كوندين رايونى، حانتى-مانسيي اۆتونوميالىق وكرۋگىنداعى ورنالاسقان.

          قىتايدا: التاي ايماعى — جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسى شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىنىڭ ىلە قازاق اۆتونوميالىق وبلىسىنا قاراستى اكىمشىلىك ايماق. باتىسىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىمەن، سولتۇستىگىندە رەسەيدىڭ التاي رەسپۋبليكاسىمەن (رەسەيمەن 2-رەتكى شەكارالاسۋى (52 كم))، سولتۇستىك-باتىس جانە باتىسىندا موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي (450 كم) قوبدا ايماقتارىمەن شەكتەسەدى. اكىمشىلىك جاعىنان 6 اۋدانعا (شىڭگىل، كوكتوعاي، بۋرىلتوعاي، بۋىرشىن، قابا، جەمەنەي)، 1 قالاعا (التاي قالاسى) بولىنەدى. 2000  جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا، حالقىنىڭ 51،38 % قازاقتار قۇرايدى.

         التاي قالاسى — التاي ايماعىنىڭ ورتالىعى.

         مۇڭاليادا: مۇڭاليانىڭ (موڭعوليا) باتىسى مەن وڭتۇستىك-باتىسىندا مۇڭال التايى (ەڭ بيىك نۇكتەسى – 4374 م)، گوبي التايى مەن قاڭعا (حانگاي) تاۋلارى، ەلدىڭ ورتالىق بولىگىندە كەنتاي (حەنتەي) تاۋلى قىراتى ورنالاسقان. وڭتۇىستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىسىندا گوبي ءشولى سوزىلىپ جاتىر. نەگىزگى وزەندەرى – سەلەنگا، كەرۋلەن، قوبدا.مۇڭال التايىنا: بايان-ولگەي ايماعى، قوبدا ايماعى، التاي ايماعى، ۋۆس ايماعى كىرەدى.  ەلدىڭ باتىسىندا حالقى نەگىزىنەن قازاقتاردان تۇراتىن بايان ولگەي ايماعى ورنالاسقان.

         گوب-التاي ايماعى — ەلدىڭ وڭتۇستىك باتىسىنداعى ايماق.

         التاي — قالا، گوۆ-التاي ايماعىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى.

      التاي — گوب-التاي ايماعىنداعى اۋدان.

         التاي — بايان-ولگەي ايماعىنداعى اۋدان.

         التاي — بايان-ولگەي ايماعىنداعى التاي اۋدانىنىڭ ورتالىعى.

         قازاقستاندا:  التاي كەنتى — شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى كەنت.

         كەندى التاي — تاۋ-كەن وندىرىسىندە ۇلكەن رول وينايتىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى التاي تاۋلى وكرۋگىنىڭ رەسمي ەمەس اتاۋى.

         بىزگە قاراستى قولىمىزداعى التىنىمىز كەندى التايدىڭ استاناسى –  وسكەمەن. 

         تۇركى حالىقتارىنىڭ التىن بەسىگى سانالاتىن التاي ءوڭىرى – ەرەكشە ايماق. ۇستىنەن ءتورت ەلدىڭ — قازاقستان، موڭعوليا، جۇڭگو جانە رەسەيدىڭ شەكارالارى ءوتىپ جاتسا دا، تاۋدىڭ ءتورت جاعىن تۇگەل قونىستاپ وتىرعان نەگىزگى حالىق — قازاقتار.

         وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، ءبىر كەزدە ۇلى اتالارىمىز تۋ تىگىپ، ءتۇتىن تۇتەتكەن التىن التاي تاعدىر تالكەگىمەن ءقازىر ءتورت بولىككە بولىنگەن، ءتورت ەلدىڭ يەلىگىندە. الايدا، اتا قونىس التايدى قاستەرلەيتىن ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدى ەشبىر شەكارا شەكتەي الماسا كەرەك. ءبىز ونىڭ ءاربىر اتتام جەرىنە، تاۋى مەن تاسىنا، سۋى مەن ورمانىنا، ونداعى ءوز اتامەكەندەرىندە وتىرعان قانداس باۋىرلارىمىزعا جانە بارىمىزگە ورتاق تەكتىك (رۋلىق) شەجىرەمىزگە ماحابباتپەن قاراۋعا ءتيىسپىز. ءور التايدىڭ كەشەگى تۇركىلەردىڭ، بۇگىندە ونىڭ ۇرپاعى، ياعني قاراشاڭىراعىنىڭ يەسى قازاقتاردىڭ تاريحي اتامەكەنى ەكەنىن ايتۋدان جانە ونى  ايداي الەمگە جار سالۋدان ەشقاشان تانباۋىمىز قاجەت.

---  «360 اۋليەلى كيەلى ماڭعىستاۋ» سان مىڭداعان جىلدار بويى الەم استاناسى بولدى. ول بۇكىل الەم تاريحىندا «ماد (ماداي، مااداي، مان اداي) پاتشالىعى دەگەن اتاۋمەن حاتتالدى.  وسى پاتشالىقتا ادام بالاسى (مۇسا پايعامبار)  ۇلى جاراتۋشى – اللانى جانە ونىڭ اقيقاتىن تانىدى. «تورى ات (تاۋرات)» ارقىلى ادام بالاسى اق پەن قارانى، جاقسى مەنەن جاماندى، وتىرىك پەن شىندى، ادىلەت پەن ادىلەتسىزدىكتى اجىراتا ءبىلدى.

           ولار: «اسپان مەن جەر، اي مەن كۇن

                      قاراڭعى-جارىق، كۇن مەن ءتۇن

                      اۋەلدەن جولداس نەكەلى

                      ءفاني مەن باقي – ەكەۋى

                      ەكەۋىنىڭ اراسى

                      الىس بولسا ەكى ەلى»، دەپ بۇكىل فيلوسوفيانى ءتورت شۋماققا سىيدىرىپ، دالا دانالىعىن دالەلدەدى. وسى ماد پاتشالىعى اتاۋىنان بۇكىل الەمگە «مادەنيەت» دەگەن ۇعىم، سول مادتاردىڭ «اۆتورلىق قۇقىعىمەن» تاراپ كەتتى.  بۇكىل الەم ەلدەرى وسى پاتشالىقتان «ەنشى الىپ، وتاۋ تىكتى»، وسى وڭىردە بولىپ وتكەن وقيعالاردى وزدەرىمەن بىرگە اتا-بابالارىنىڭ شەجىرە-داستاندارى ارقىلى الا كەتتى.

    مىسالى، قىرعىزدار «ماناس» داستانىن الا كەتسە، قوڭىراتتار «الپامىس باتىردى»، تۋۆا حالقى «الىپ مااداي» ەپوسىن، بۋريات، ساحا-ياكۋت، التايلىقتار «مااداي – قارا»، ءازىربايجاندار «دادام قورقىت»داستاندارىن، پارسىلار «اۆەستانى»ت.ت. الا كەتتى. ادەبيەتى مەن مادەنيەتى، ارتىندا قالعان مول مادەني  مۇرالارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇكىل الەمنىڭ «اۋزىن اشتىرىپ، كوزىن جۇمدىرعان» شۋمەرلەر دە وزدەرىن «قاراباستار» دەپ اتاعان. ولاردىڭ دا باستاۋ العان جەرى ماڭعىستاۋ. ول جەر كۇنى بۇگىندە دە «قاراباس» (قاراماندىباس) دەپ اتالادى.  وسىلايشا، بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ شەجىرە-داستاندارىندا، جىرلارىندا، اڭىز-ەرتەگىلەرىندە الەم مادەنيەتىنىڭ العاشقى باستاۋ كوزى  ساقتالىپ قالدى.

            «ر.بەردىباي تۇركى حالىقتارى ەپوسىنداعى تاريحي-گەنەتيكالىق جانە تاريحي-مادەني ۇقساستىقتاردى تالداپ، «دادە قورقىت كىتابى»، «ماناس»، «قوزى كورپەش - بايان سۇلۋ»، «الپامىس باتىر»،  «مااداي-قارا»، «التىن ارىگ» ەپوستارىنداعى ورتاق سارىنداردى كورسەتتى، قازاق وقۋشىلارىنا ساحا، حاكاس، تۋۆا، التاي، ۇيعىر، قىرعىز، وزبەك، قاراقالپاق، تۇرىكمەن، تاتار، باشقۇرت، تۇرىك، ءازىربايجان، قۇمىق، قاراشاي-مالقار حالىقتارىنىڭ ەلەۋلى ادەبي ەسكەرتكىشتەرىن تانىستىردى» [1، 169-ب]، - دەپ باعا بەرىلەدى. (قازاق ادەبيەتى ەنسيكلوپەدياسى).

--- التاي حالقىندا وتە باي اۋىز ادەبيەتى مۇراسى بار. التايلىقتار وزدەرىنىڭ جىربايلىعىن «التاي باتىرلارى» دەگەن اتاۋمەن توعىز توم ەتىپ شىعارىپتى.

           التايلىقتاردىڭ تەگى بىزبەن ءبىر ەكەندىگى كەز-كەلگەن ۇعىمنان كورىنەدى. مىسالى، ولار جىردى دا، ەرتەگىنى دە شورشەك دەپ اتايدى. داۋىس كوتەرىپ ايتۋدى قايلاپ ايتۋ دەۋ وتە كونە ۇعىم.  جىردى ەرتەگىدەن ايىرىپ كورسەتۋ ءۇشىن قايلاپ ايتار شورشەك دەيدى ەكەن. سول «قايلاۋدىڭ» قازاق اندەرىنىڭ سوڭىندا كەلەتىن «قايىرمامەن» تۇبىرلەس بولۋى ءبىزدىڭ كەلتىرىپ وتىرعان تۇجىرىمىمىزدىڭ دۇرىستىعىن كورسەتەدى. التايلىقتار جىردى بەلگىلى اۋەن، ىرعاقپەن ايتۋشىنى قايشى دەپ اتاعان... ال جىردى قايلاپ (اندەتىپ) ايتۋدىڭ ءتۇرلى ءداستۇرى بولعان.

         التاي ەپيكالىق جىرلارى قاھارماندىق ەپوسى توبىنا جاتادى. التاي ەپوستارىنىڭ قازاق ەرتەگىلەرىمەن تۋىس ەكەندىگى ايقىن كورىنەدى. قاھارماننىڭ اجداھالارمەن ايقاسى، جەر استىنىڭ بيلەۋشىلەرىمەن كۇرەسى، باتىردىڭ قالىڭدىق ىزدەۋى مەن ۇيلەنۋى، جات ەلدىك حاندارمەن سايىس سارىندارى وسىنى دالەلدەيدى.

قازاق ەرتەگىلەرىندە ايتىلاتىن جەتى قات كوك، جەتى قات جەر دەگەن ۇعىمدار التاي ەپوسىندا ءجيى كەزدەسەدى. باتىردىڭ اتىنىڭ كەرەك جەرىندە «ءتىل ءبىتىپ» سويلەۋى دە، كەڭەسشى بولۋى دا «باتىرلار جىرىنان» اۋمايدى. سول سەكىلدى جىر قاھارماندارى اڭ مەن قۇستىڭ ءتىلىن بىلەتىن بولىپ كورىنەدى. التاي ەپوسىندا اسىرەلەۋدىڭ (گيپەربولانىڭ) نەشە اتاسى كەزدەسەدى.

وسى ايتىلعان سيپاتتار تۇگەلگە جۋىق التايدىڭ «مااداي-قارا» اتالعان جىرىنان تابىلادى. موسكۆادان سسسر حالىقتارى ەپوسىنىڭ سەرياسىمەن شىققان (1973) بۇل جىر التاي اۋىز ادەبيەتىنىڭ اسا كورنەكتى ەسكەرتكىشى بولىپ سانالادى. جىردىڭ اتى «مااداي-قارا» بولعانىمەن، نەگىزگى وقيعاعا ارالاساتىن باس قاھارمان مااداي-قارانىڭ ۇلى كوگەدەي-مەرگەن. ەپوستىڭ ءبىرىنشى بولىمىندە عانا مااداي-قارا مەن ونىڭ ايەلى التىن-تارعانىڭ قارتايعان شاعىندا بۇلاردىڭ ەلىن قارا-قۇلا دەگەن حاننىڭ زورلىقپەن باسىپ العانى ايتىلادى. جىردىڭ ەڭ ۇلكەن بولىگى كوگەدەي-مەرگەنننىڭ تۋۋ، ەسەيۋ، ۇيلەنۋ، جاۋىن جەڭىپ، مۇراتىنا جەتۋ تاريحىن ايتۋعا ارنالعان. التاي ەپوسىنىڭ كەيبىر ەرەكشەلىكتەرىن اڭعارتۋ ءۇشىن جىردىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىنە كىدىرە كەتەيىك:

جىردىڭ باسىندا مااداي-قارا ەلىنىڭ بەيبىت ءومىرى ەلەستەتىلەدى. التايدىڭ «قوي ۇستىندە بوز تورعاي جۇمىرتقالايدى» دەيتىندەي بەيبىت قالپىن قارا-قۇلا حاننىڭ وكتەم وزبىرلىعى بۇزادى. ول «جەردىڭ ءۇستىن جەمىرگەن، جەتپىس حاندى بيلەگەن» جالماۋىز دەلىنەدى. ەرتەكتەگىدەي ونىڭ «جانى» باسقا جەردە جاسىرۋلى بولادى. ال بۇعان قارسى كۇرەسەتىن جاس باتىر – كوگەدەي-مەرگەننىڭ سيپاتى ەرەكشە اسەرلى بەينەلەنەدى. ونىڭ «ءجۇزى تولعان ايداي، كوزى شولپان جۇلدىزداي، ءتىلى وت-جالىنداي، بەلىنە بەسون (ەلۋ)، ارقاسىنا الپىس ءۇيىر جىلقى جايىلعانداي» دەپ ماداقتالادى.

جاس باتىردىڭ ەرجەتكەنىن جۇيەلى تۇردە سيپاتتاۋ دا التاي ەپوسىن باسقا ەلدەر جىرلارىمەن ۇندەستىرەدى. كوگەدەيدىڭ ەكى كۇندە «انا»، التى كۇندە «اتا» دەۋگە ءتىلى كەلەدى. باتىر بالانىڭ بەسىگى دە، يەلەنگەن قۇلىنى دا، اسىنعان قارۋى دا ەرەكشە بولىپ كورسەتىلەدى. التاي يەسىنىڭ (بىزدەگى قايبىرەن قىرىق شىلتەن سەكىلدى) كومەگىمەن بالا باتىردىڭ عاجايىپ ەسەيۋى كەي تۇستا «مۇڭلىق-زارلىق» وقيعاسىن ەسكە تۇسىرەدى. كوگەدەيدىڭ بۇكىل التايدى جالماعان قارا-قۇلادان قۇتىلۋى، نەبىر عالامات تاجال كەدەرگىلەردەن امان ءوتۋى، اتىنىڭ «اقىل قوسۋى» سەكىلدى تۇستار عاجايىپ ەرتەگىنىڭ داستۇرىمەن بەرىلگەن. قارا-قۇلا بۇتىندەي بيلەپ العان التاي ەلىنىڭ ءحالىن كورگەن كوگەدەي ءبىر ساتتە جاۋ زىندانىنان شىعىپ، ەلىنە ديۋانا كيىمىمەن جاسىرىنىپ كەلگەنى الپامىس باتىردان اۋمايدى. باسىنا ءقاۋىپ تونگەندە كوگەدەي تاستاراقايعا (تازشا بالاعا) «اينالىپ»، ەلەۋسىز بولىپ جۇرەدى. بۇل تۇس «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» جىرىندا قوزىنىڭ قويشى بولىپ كيىنىپ، قاراباي ەلىنە كەلگەن جەرىن ەسكە تۇسىرەدى. قاھارلى قارا-قۇلا حاننىڭ ايەلى – جەر استى ءامىرشىسى ەرليكتىڭ قىزى – قارا تاادي باسىنا جەزتىرناق پەن مىستاننىڭ زۇلىمدىقتارى جيىلىپ بەرىلگەن. ەلىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن كوگەدەي مەرگەن وسىنداي ايلالى، ايبارلى جاۋلاردان كۇشىن، قۋلىعىن اسىرادى. كوگەدەيدىڭ شەككەن بەينەتى بىتپەيدى. ەندىگى ونىڭ قاس جاۋى – سيقىرشى، زالىم ايەل قارا-تاادي بولادى. سونىڭ قۇرعان تورىنا كوگەدەي تالاي رەت ىلىنسە دە، ايلا تاۋىپ قۇتىلىپ جۇرەدى.

كوگەدەيدىڭ ايحاننىڭ قىزى – التىن كوزگىگە ۇيلەنۋ جولىندا كەزدەسكەن قيىندىقتار جىردا كەڭ باياندالادى. قالىڭدىق ىزدەۋ ساپارىندا كوگەدەيگە تاۋسوعار، كولتاۋسار، جەلاياق، سۇرمەرگەن، ساققۇلاق ءتارىزدى دوستار كەزدەسەدى. وسىلاردىڭ كومەگىمەن كوگەدەي ايحاننىڭ قىز بەرمەۋ ءۇشىن ويلاپ تاپقان نەشە ءتۇرلى قيىن سىن جارىستارىندا جەڭىپ شىعادى. ەپوستىڭ بۇل تۇسى قازاقتىڭ «ەر توستىك» ەرتەگىسىنە وتە ۇقساس ەكەنىن اركىم اڭعارسا كەرەك... ايحاننىڭ ەلىندەگى تويدىڭ كولەمى مەن كوركى وراسان اسىرەلەنىپ بەرىلەدى («توقسان جىلداي توي تويلاۋ، جەتپىس جىلداي جىرعالۋ»...). قىزىن كوگەدەيگە قيماعان ايحان كوپ قاراۋلىق جاساعانمەن، ايلاسى ىسكە اسپاي قالا بەرەدى («ەر تارعىنداعى اقشاحان، حانزاداحان سەكىلدى). اقىرىندا اتا جۇرتى – التايدى ءوز قاراۋىنا العان كوگەدەي جەر استىنداعى جاۋى ەرليكتى دە ءولتىرىپ، ودان قىسىم كورگەندەردى بوساتادى. اڭىزى، قيالى، شىندىعى، اسىرەلەۋى ارالاس جىر ادىلەتتىڭ جەڭىسىمەن اياقتالادى. كوگەدەي-مەرگەن ءوزىنىڭ باتىر جولداستارىمەن كوككە ۇشىپ، جەتى حان (بىزدەگى جەتى قاراقشىعا ۇقساس) اتتى جۇلدىزعا، ونىڭ سۇيگەن جارى التىن-كوزگى التىن قازىق (تەمىر قازىق) جۇلدىزىنا اينالىپتى-مىس، كوگەدەيدىڭ التىن-كۇمىس جيھازى جەردىڭ استىنا كومىلىپ، مالى التايدا قالىپتى-مىس... التاي حالقىنىڭ «مااداي - قارا» اتتى ادەمى اڭىز-جىرىنىڭ قىسقاشا جەلىسى وسىنداي. دەرەككوزگە «قازاق فولكلورىنىڭ تيپولوگياسى» (girniy.ru/metisa/قازاق.../part-4.html) اتتى ماقالا پايدالانىلدى.

          جىر وقيعالارىن قازاق ەپوسىمەن سالىستىرساق، ءبىز ولاردىڭ ەگىز قوزىداي ۇقساس ەكەندىگىن ايقىن اڭعارامىز. جىر جولدارىنىڭ ىرعاعى دا، ۇيقاسى دا جاعىنان قازاق ەپوسىمەن سارىنداس.

ەپوستىڭ باستاپقى جولى – «الىپتىڭ ءجۇزى قىزىل ورتتەي» دەگەن تىركەستەگى «ورتتەي» دەگەن سياقتى تەڭەمە سوزدەر وسى جىردا دا، ءبىزدىڭ شەجىرە داستاندارىمىزدا دا وتە كەڭ قولدانىلادى.

          جىردىڭ اتاۋىنداعى مااداي – قارا،  مان اداي، ياعني  «ماد» پاتشالىعى اتاۋىن بەرسە، جىردا كەزدەسەتىن ەپيكالىق مەكەن – ويعىلىق پەن قيعىلىق – ءبىزدىڭ ويىل مەن قيىلىمىزدى ايقىن كورسەتىپ تۇر.

          وسى دەرەكتەردى ارى قاراي ساباقتار بولساق، التاي تاۋى جۇيەسىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى - اقتاۋ (مۇزتاۋ) (4056 م) دەپ اتالادى. اقتاۋ ماڭعىستاۋدىڭ باس قالاسى بولسا، مۇزتاۋ – بۇزاۋدىڭ بالاما اتاۋى. ەكەۋىنىڭ «ۇز» دەگەن ءبىر تۇبىردەن (ءبىر اتادان) بولاتىنى وسىدان.

          ماڭعىستاۋدا ۇلاناق، قىر، تەڭگە، قىزىل سۋ، قىزىل وزەن، باياندى دەگەن توپونوميكالىق اتاۋلار بولسا، وندا دا ۇلان، ۇلاعان، قىرلىق، تەڭگە، قىزىل سۋ، بايان ولگەي دەگەن اتاۋلار بار.

          ماڭعىستاۋدا اقپان، بالىقشى، بۇزاۋ-جەمەنەي، توبىش، مۇڭال (ءبارى ادايدان تارايدى) دەگەن رۋلار بولسا، وندا اقتاۋ اتتى تاۋ، بالىقشى دەگەن ەلدى مەكەن، بۇزاۋ دەگەن كول، جەمەنەي(اۋدان مەن قالا)، گوبي دەگەن ءشول مەن ايماق، مۇڭاليا اتتى ەل مەن دالا بار.

         تاۋلى التايداعى بۇكىل الەم بويىنشا ەڭ تەرەڭ كول بۇزاۋ (تەلەسكوە)، باستى وزەن قاتىن (كاتۋن)، وزگە وزەندەر بي (بيا)، شۋ (چۋيا)، جانە ارعىن (ارگۋت) دەپ اتالادى. قىسقاسى ونداعى ەجەلگى اتاۋلاردىڭ ءبارىن قازاقي اتاۋلار دەسە بولادى.       

ماڭعىستاۋلىق قاز ادايلاردىڭ شەجىرە-داستاندارىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك وتە كوپ قولدانىلاتىن ەپيكالىق ساندار: جەتى، توعىز، قىرىق، الپىس، جەتپىس، توقسان التاي جىرلارىندا وتە ءجيى قايتالانىپ وتىرادى.

          ال، ايحان، جەتىحان (جەتى قاراقشى)، التىن قازىققا (تەمىر قازىققا) كەلسەك، بۇل ۇعىمداردىڭ ءبارىنىڭ اۆتورى ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعى قاز ادايلار، ياعني بۇگىنگى ادايلاردىڭ اتا-بابالارى. ايتپەسە، ادايدىڭ «بەس جۇيرىگى» اتانعان جىر دۇلدىلدەرىنىڭ ءبىرى اقتان كەرەي ۇلى (1850-1912):

«مەن ادايدىڭ اقتانى

سويلەگەن ءسوزىم تاقتالى.

ارىدەن بەرى سويلەسەم

ولدا ءوزىمنىڭ مەرەيىم.

تۋعان ايعا ات بەرگەن، (اسپانداعى ايعا «اي» دەپ، ات قويعان مەنىڭ اتام اداي دەپ وتىر).

اق قاعاز بەن حات بەرگەن (اق قاعازدىڭ دا، حاتتىڭ دا، جازۋدىڭ دا اۆتورى سولار).

ەكى ەرىن مەن ءتىل-تاڭداي

سويلەسىن دەپ جاق بەرگەن.(العاشقى ءتىلى شىعىپ سويلەگەن دە سولار).

ايتقان سوزگە تۇسىنبەس

ادامنىڭ مىيسىز اقىماعى»، — دەپ جىرلاماعان بولار ەدى (جىر-داريا «ماڭعىستاۋدىڭ اقىن جىراۋلارى» اقتاۋ-1995. 159 بەت)؛

    ال، رەسەيگە قاراستى التاي ولكەسىنىڭ ورتالىعى بارناۋل قالاسى اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگىنە كەلسەك:

«216. مۇڭال شىندىعى بويىنشا، بىزدە نوياندىق شەن – بەكى قوياتىن ءداستۇر بار. بودانشاردىڭ ۇلكەن ۇلى بارىننىڭ تۇقىمدارى وسىنداي شەنگە يە بولعان...» (مۇڭالدىڭ قۇپيا شەجىرەسى. 154 بەت.) ماڭعىستاۋداعى جەتىباي كەنتى (قاراقيا اۋدانى) مەن شەتپەنىڭ (ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ ورتالاعى) اراسىنداعى ەلدى مەكەن كۇنى بۇگىندە دە سول ءداۋىردىڭ ءتىرى كۋاسىندەي «بەكى»، سول سياقتى كاسپيي – ارال ايماعى جەم وزەنى بويىندا كازبەك دەگەن جەر، قازىرگى گرۋزيانىڭ الاندار ەلىندەگى (سولتۇستىك وسەتيا) تاۋ مەن ەلدى مەكەن «كازبەك»، ياعني قازاقتىڭ بەگى دەپ اتالادى.

          سول بودانشار مۇڭالدىڭ (سول زامانعى جازبالاردىڭ بارىندە دە بودانشاردىڭ تەگى مۇڭال دەپ جازىلعان) ۇلكەن بالاسىنىڭ اۋىلىنان بارناۋل (بارىن اۋىل) دەگەن توپونوميكالىق اتاۋ قالدى.

     قالا التايدىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا ورنالاسقان، 2014  جىلعى ساناق بويىنشا 819 000 ادامدى قۇرايدى. بۇگىنگى بارناۋىلدىقتار (رەسەيلىكتەر) بارناۋل دەگەن ءسوزدىڭ قايدان شىققانىن بىردە-بىرى ءتۇسىندىرىپ بەرە المايدى. سەبەبى، بۇل اتاۋ ولاردىكى ەمەس. اتاسى، بالاسىنا ات قوياردا، ونىڭ ماعىناسىن تەك سول اتالارى عانا بىلەدى.

          بۇعان دالەل رەتىندە «اسىل اڭىزعا» جۇگىنەيىك:

          شىڭعىسحان ءتورت ۇلىنا ۇلەس ءبولىپ بەرگەندە: «243. شىڭعىسحان ودان ءارى بىلاي دەپ جالعاستىردى:...شاعاتايعا – ۇشەۋىن: قاراشاردى، موڭكەنى جانە ۇدەڭ ادايدى».

شاعاتايعا بولىنگەن قاراشار نويان وسى شىڭعىسحان قۇرعان الىپ يمپەريانى قۇلاتقان ءامىر تەمىردىڭ (اقساق تەمىردىڭ) باباسى بولاتىن. ول 1221 جىلدىڭ 22 قازان ايىندا يراننىڭ نيشاپۋر قالاسىن الۋ كەزىندە قازا تاپتى. ال، ءامىر تەمىردىڭ ءوزى شىڭعىسحان اۋلەتىنىڭ كۇيەۋ بالاسى، تۋىستىق جاعىنان شىڭعىس حانعا توعىزىنشى اتادان بارىپ قوسىلادى، ياعني ءامىر تەمىر دە، شىڭعىس حاندا بودانشار مۇڭالدىڭ ۇرپاقتارى. بودانشار مۇڭال – قابىش باتىر – مەنىن تۋدىڭ – قاشۋىن (بارلاس رۋى تارادى) – بارۋل اداي...قاراشار نويان... ءامىر تەمىر.

        بارىن اۋىل (بارناۋل)،  بارلاس رۋى، بارۋل اداي - بۇل اقساق تەمىر شىققان رۋدىڭ اتى.

        بۇل جايلى وزبەكستاننىڭ كورنەكتى جازۋشىسى بەرەزيكوۆ ە.ە. ءوزىنىڭ «ۆەليكيي تيمۋر» اتتى رومان-حرونيكاسىندا بىلاي دەپ جازادى. «ءامىر تەمىر، سەن ەسىڭدە ۇستا، ەشقاشان ۇمىتپا. سەن تەمىر تاراعايدىڭ بالاسىسىڭ، ال تاراعاي - ءامىر بارعۇلايدىڭ بالاسى، بارعۇلاي - ءامىر يلىنعىزدىڭ بالاسى، يلىنعىز – باحادۋردىڭ بالاسى، باحادۋر – انجال نوياننىڭ بالاسى، انجال نويان – ءسۋيىنىشتىڭ بالاسى، ءسۇيىنىش – ەردامشى بارلاستىڭ بالاسى، ەردامشى بارلاس – قاراشار نوياننىڭ بالاسى. ال قاراشار نويان بولسا شىڭعىسحاننىڭ تۋمالاسى» (56 بەت).

        وسى تاريحي جاعدايلارعا اتالارىمىزدىڭ قانداي باعا بەرگەندىكتەرىن سارالايتىن بولساق، كەز كەلگەن تاريحتان ءسال-پال بولسا دا حابارى بار جاندار مىنا جاعدايدى اڭعارارى ءسوزسىز: شىڭعىس حان جايلى قازاق شەجىرەسى بىردە-بىر ارتىق ءسوز ايتپايدى. ونى حان، قاعان (الەم بيلەۋشىسى)، اۋليە دەپ اسپەتتەيدى. ال، اقساق تەمىرگە اتالارىمىز ونداي قۇرمەت كورسەتپەيدى. مىنا كورشى وزبەكتەر ونى ءامىر تەمىر، ساقىپقىران، كورەگەن دەپ قۇرمەتپەن اتاسا، ءبىزدىڭ اتالارىمىز ونى جاي عانا اۋىل، ءۇيدىڭ اياعى اقساق تەنتەك بالاسى سياقتى اقساق تەمىر دەپ اتايدى. دەمەك، ادام بالاسى دۇنيەگە كەلەدى، ولەدى، ولگەسىن ۇمىت بولادى. تەك ەكى ادام عانا ماڭگى ولمەيدى: ءبىرىنشىسى ەلىن جاقسىلىققا جاقىنداتقان ادام، ەكىنشىسى ەلىن سورلاتقان ادام.   

           التايداونعى اداي (ونعىداي) دەگەن توپونوميكالىق اتاۋ بار. «مۇڭالدىڭ قۇپيا شەجىرەسىندە» ايتىلاتىن شىڭعىسحاننىڭ بالا كەزدەن ءۇش رەت انتتاسىپ دوس بولعان، كەيىننەن سول وڭىردەگى 13 تايپا ەلدىڭ بارلىعى بىرىگىپ حان سايلاعان جامۋقانىڭ تەگىن تايشۋىت دەمەۋشى مە ەدى. سول تايشۋىتتىڭ دا (دايجۋىت) تولىق ماعىناسى داي جۇرتى. جامۇقانىڭ تەگى توبىش. بۇل ادايدىڭ توعىزىنشى بۋىن ۇرپاعى. سول شەجىرە دە جامۇقانىڭ رۋى جاجير اداي – جادىران دەپ ايقىن كورسەتىلگەن. جادىران اتتى رۋ قاز ادايدىڭ رۋلىق شەجىرەسىندە توبىش-وراز-الىپ-شەگەم-بابىق-جۇماعۇل-ۇلعاي-بودات-جادىران بولىپ تاراتىلادى. بۇل باياعى ءۇ عاسىرداعى ريمگە دەيىن بيلىگىن جۇرگىزگەن ەدىل (ەۋروپادا اتتيلا دەگەن اتپەن بەلگىلى) پاتشا شىققان ەل. سول اتتيلانىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى ماڭعىستاۋ دا قاراش دەگەن رۋ اتىمەن كۇنى بۇگىندە دە عۇمىر كەشىپ جاتىر. سول جەردەگى تايپالاردىڭ شىڭعىسحاندى حان سايلاماي، جامۇقانى سايلاعاندارىنىڭ دا سىرى وسى. توبىشتار اداي اتانىڭ توعىزىنشى بۋىن ۇرپاعى. شىڭعىس قاعان تۋىنىڭ توعىز شاشاقتى بولاتىنىنىڭ دا سىرى وسى.

           موڭعوليا التايى – گوبي التاي ايماعى، ونداعى ءشول دالا گوبي ءشولى دەپ اتالىپ،  گوبي مەن توبىشتىڭ تۇبىرلەس (ءبىر اتادان) بولاتىنى وسىدان. 

 ال، مۇڭال (مونعول) بۇل اداي  اتانىڭ ونىنشى بۋىن ۇرپاعى. ول جەردەگى ونعى اداي (ونعىداي) دەگەن توپونوميكالىق اتاۋدىڭ بولاتىن سەبەبى وسى.

          قورىتىندى: ماد، مااداي، مان اداي، مان اتا، ماداي (ماتاي)، ماديان ءبارى سينونيم سوزدەر بولىپ تابىلادى. ماد - ماادايدىڭ قىسقارتىلعان نۇسقاسى. كسرو (سسسر) دەگەن سياقتى. مان اتانىڭ مولاسى ماڭعىستاۋدا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان. سول بۇرىنعىشا مان اتا دەپ اتالادى.

       --- ال، قاراعا كەلسەك: «بۇكىل ساق، كۇن (عۇن)، تۇرىك حالىقتارىنىڭ قارا شاڭىراعى قازاق حالقى، سول سياقتى قازاقتىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ يەسى باي ۇلى – ادايلار سول ەجەلگى كاسپييدىڭ جاعاسىندا ءالى وتىر. ارال، كاسپيي وڭىرىنەن باستاپ، سوناۋ ريمگە دەيىنگى ۇلان عايىر ايماقتاعى جەر، سۋ، تاۋ، ەل، ەلدى مەكەن اتاۋلارىندا قازاقتىڭ كىشى جۇزىنە كىرەتىن رۋ، تايپا اتاۋلارى تۇنىپ تۇر. كوبى كۇنى بۇگىندە دە سول ەجەلگى اتاۋلارىمەن اتالادى. كۇن بيلەۋشىلەرىن (ەدىل پاتشا ولاردىڭ ارعى اتا-بابالارى مەن ۇرپاقتارىن) قاراكوكتىڭ تۇقىمى دەپ اتاعان. مىسالى، «جاساسىن اداكەر باحادۋر! اداكەر ورداباسى بولسىن! ەدىگە دە قاراكوكتىڭ تۇقىمى. ەندەشە، اداكەر حان سايلانسا، ءداستۇر-سالتقا قايشى كەلمەيدى» (تۇرسىن جۇرتبايەۆ دۋلىعا 2. 59 بەت). «مۇڭالدىڭ قۇپيا شەجىرەسىندە» قازىرگى مۇڭالياداعى سەڭگىر وزەنىنىڭ باستاۋىنداعى ايماق، «قارا جۇرەكتىڭ كوك كولى»، ياعني قاراكوك دەپ اتالعان. سول تاۋدىڭ اتى «قارا جۇرەك»، كولدىڭ اتى «كوك» دەپ كۇنى بۇگىندە دە اتالادى.  ال، ەندى وسى قاراكوكتىڭ ءتۇسىن تۇستەپ، تەگىن انىقتايتىن بولساق، ونىڭ نەگىزگى تاريحي وتانى ماڭعىستاۋ مەن التاي (مااداي-قارانىڭ ۇلىنىڭ اتى كوگەدەي (كوكە اداي ەكەنىن ەسكە الىڭىز)  ەكەنىن كورەمىز. سەبەبى، ادايلاردىڭ قىس قىستاۋى ماڭعىستاۋدىڭ تەڭىزگە سۇعىنعان ايماعى ءقاراعانتۇپ، قاراعان تۇبەك،  ءتۇپقاراعان دەپ اتالسا، سول تۇبەككە جالعاسقان تاۋ قاراتاۋ، ودان ارى ماڭعىستاۋدىڭ قارا ويى، ودان ارى قىرعا كوتەرىلەتىن جەر قاراعان بوساعا دەپ اتالادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى ەدىل پاتشا دا، شىڭعىس حاننىڭ ارعى اتالارى قارا حاننىڭ دا، وگىز حاننىڭ دا ءتول ۇلىسى وسى ارال-كاسپيي ايماعىنان، اتاپ ايتقاندا ماڭعىستاۋداعى ءتۇپقاراعاننان باستاۋ العان. بۇگىندە ول جەرگە ءتۇپقاراعان اۋدانىنىڭ ورتالىعى فورت-شيەۆچەنكو (ەجەلگى اتاۋى اق كەتىك) قالاسى ورنالاسقان. وسى ايتىلعانداردىڭ توپونوميكالىق ايعاقتاماسى رەتىندە ايتارىمىز، قاراعان تۇبەكتە «قاڭعا بابا» دەگەن تاريحي، ساۋلەت نىسانى مەن «قاراعان اۋليە» دەگەن كيەلى نىسان بار. ەكەۋى دە كونە كەرۋەن جولدىڭ بويىندا ورنالاسقان. وداندا باسقا بوزاشى تۇبەگىندە قارا اۋليە، قاراباراقتى اۋليە (قىزان، اقشىمىراۋ ايماعىندا)، قاراعاشتى اۋليە (قاراعاشتى اۋليە ماڭعىستاۋدا ەكەۋ، بىرەۋى قاراعان تۇبەكتە، فورت-شيەۆچەنكو قالاسىنان شىعىستا 47 كم. جەردە، ءبورلى وڭىرىندە. ەكىنشىسى قاراتاۋدىڭ شىعىس بەت تۇسىنداعى «كۇيەك جولدىڭ» بويىندا)، قارامان اتا (قارامان اۋليە كەسەنەسى شەتپەدەن 35 كم. جەردە، بەكى ەلدى مەكەنىنىڭ باتىس جاعىنداعى قاندىباس قىرقاسىنا جاقىن جەردە)، قاراقيا اۋليە (قاراقيا ويپاتىنىڭ تۇبىندە) جانە وسىلار سياقتى ماڭعىستاۋ مەن ءۇستىرتتىڭ ءار جەرىندە قارابۇگىجە، قاراوبا (ەكەۋ)، قاراتاش، قاراشاساۋرا، قاراعاش، قاراتام (ۇشەۋ)، قاراعانجال، قارامولا (تورتەۋ)، قاراباقتى (ەكەۋ)، قاراكوز، قاراشىمىراۋ (ۇشەۋ)، قارامۇرات، قاراويىق، قاراقيسۋ، قاراشوقى، قاراكۇمبەت، قاراتوبە، قاراشالا، قارعالىتام، قارازىم، قاراباراق، قاراماي، قاراقوجا، قاراۋدان، قاراشا، قاراشەلەك اۋليە اتتى كيەلى ورىندار بار. ودان ارى قاراباتىر بۇلاعى، قاراۇلەك قۇدىعى (قىزاننان 33 كم. جەردە)، تۇششىقۇدىق اۋلىنان باتىستا 35 كم. جەردە قارازىم اتتى كونە اۋليە (قورىم)، قاراتون (ءقارادوڭ) اتتى جەر، قاراجانباس، قاراماندىباس، قاراماندىسور، قاراماندى، ماڭعىستاۋدىڭ قارا ويىنان قىرعا شىعاتىن جول قاراتۇيە، قاراعان-بوساعا، كەندىرلى قۇمىمەن كەندىرلى سورىنىڭ وڭتۇستىك جاعىنداعى قارامايا-قاراشەك، اتىراۋ وبلىسىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىمەن ىرگەلەس جاتقان سارىقامىس كەنتىنەن 15 كم. جەردە قاراقۇم اتتى سور مەن قاراقۇم اتتى قۇمدى ماسسيۆ، قاراقۇم اتتى ەلدى مەكەن، قاراقۇدىق دەگەن جەر، قارا توبە دەگەن توبە، قاراتۇلەي دەگەن سەكسەۋىل توعايى، قاراباراقتى دەگەن وي، تاۋلى ماڭعىستاۋداعى جىڭعىلدى اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك جاعىندا 8 كم. جەردە، وڭتۇستىك اقتاۋ جوتاسىنىڭ ۇستىندە «قاراقوجا اۋليە» دەگەن بەيىت، ماڭعىستاۋدىڭ شىعىسىندا قارابۇعاز اتتى جەر بار. قاراعان بوساعادان شىققاسىن كوش جولى جاز جايلاۋدىڭ ءبىرىنشى نۇكتەسى قازىرگى اقتوبە وبلىسى جەرىندەگى وزەن قارا قوبدا، وسى وزەننىڭ باستاۋ الاتىن تاۋىنىڭ اتى قاراعان تاۋ،   ەكىنشى نۇكتەسى سارىارقاداعى ۇلان-عايىر ايماق قاراعان (بۇل كۇندەرى قاراعاندى وبلىسى) دەپ اتالادى. ودان ارى سىر ءوڭىرى قاراتاۋ جانە ەسكى قالا ورنى قاراقورىمعا تاپ بولاسىز. سول سياقتى، قازىرگى التاي، مۇڭال دالاسىنداعى باي ۇلى تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى 70-80 شاقىرىم ايماعى قارا دالا، كەرىلگەن وزەنىنىڭ سول جاق ايىرىعىنداعى وزەن قارا سۋ، سول مۇڭال دالاسىنداعى تولى وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى قالىڭ جىنىس قارا ورمان، سول دالاداعى ەسكى قالانىڭ ورنى قاراقورىم دەپ اتالادى. ال «كوك» تەرمينىنە كەلسەك، كوك اسپان، كوك ءتاڭىرى مەن كوك بورىگە  قوسىمشا   «ارال مەن بالحاش» اتتى كوك كولدەر بار.   بۇدان شىعاتىن قورىتىندى ەدىل پاتشا يەلىك ەتكەن الىپ مەملەكەتتىڭ اتى «قازاق» دەپ اتالعان جانە ونىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى قازاق ءتىلى بولعان. ال ولاردىڭ گۇن، گۋنن، حۇن، حۋن، حۋننۋ، حۋننۋ، عۇن، ھۇن دەپ جازىپ جۇرگەندەرى، وگىز قاعاننىڭ تاق مۇراگەرى كۇن حان اتامىزدىڭ اتىنان شىققان. وسى قاپتاپ كەتكەن قارالاردى ارى قاراي تۇگەندەيتىن بولساق، اتىراۋ وبلىسىندا قاراباۋ؛ اقتوبە دە قارابۇتاق؛ ورال دا قارا توبە؛ قىزىلوردا دا قاراكول؛ جەزقازعان دا قاراجال؛ قاراعاندى دا قارقارا، قاراعايلى؛ اقمولا دا قارابۇلاق، قاراتال،  قاراقاسقا؛ سەمەيدە قاراۋىل؛ شىمكەنتتە قارابۇلاق؛ الماتى دا قاراساي؛ قىرعىز ەلىندە قارا-سۋ، قارا-قۇلجا، قارا-قاباق، قارا-مىق، قاراقولقا، قاراساي، قاراۋىل توبە، قارا-بالتا اتتى ەلدى مەكەندەر؛ اقتوبە وبلىسى جەرىندە قاراتوعاي اتتى وزەن، ارال ماڭىندا، ياعني امۋ مەن سىر اتتى ەكى وزەننىڭ اراسىندا قاراقۇم اتتى ۇلكەن قۇمدى ماسسيۆ؛ قاراعاندى دا قاراسور اتتى كول؛ تۇرىكمەنستاندا قارازىم (حورەزم) اتتى ولكە؛ تاجىكستان دا قاراكول اتتى كول، قاراسۋ اتتى وزەن؛ وزبەكستان دا قاراداريا اتتى وزەن؛ قىرىمدا قارا تەڭىز اتتى تەڭىز؛ تۇرىك ەلىندە قارا، قارامان، قاراكەسە، قاراحيسار، قارابيۋك، قاراپىقار اتتى ەلدى مەكەندەر مەن قاراسۋ اتتى وزەن، انكارانىڭ باتىسىندا قاراجاتاق اتتى ولكە؛ ءازىربايجاندا تاۋلى قاراباق؛  قاراقالپاق، قاراشاي اتتى ۇلتتار بار. ەرتەرەكتە قازاقتار قىتايلاردى قاراقىتاي، قىپشاقتاردى قارا قىپشاق دەپ اتاعان.  ونىڭ ۇستىنە ازيا كارتاسىنان تەڭىز دەڭگەيىنەن 8611 مەتر بيىكتىكتىگى بار قاراقورىم تاۋى مەن قاراقيا ارالىن تاباسىز. جالپى الەم كارتاسىندا (اتلاس) ءسوز تۇبىرىندە قارا دەگەن اتاۋمەن اتالاتىن 878 توپونيم بار. ال، كارتاعا تۇسپەگەنى قانشا ما؟ وسى بۇكىل الەمدى جاۋلاعان قارا-قاراكوكتەردىڭ ءبارىنىڭ باستاۋ العان جەرى جوعارىدا كورسەتكەنىمدەي مانقىستاۋ مەن التاي بولىپ تابىلادى. بۇل قاراعاننىڭ ءتۇبى دەپ اتىنىڭ ءوزى-اق ايتىپ تۇرعانداي داۋعا جاتپايتىن تۇجىرىم. دەمەك، بۇل كەزىندە باستاۋىن ءتۇپقاراعاننان (ءقاراعانتۇپ، قاراعانتۇبەك) الىپ، كەيىننەن بۇكىل الەمدى بيلەگەن قارالار (قاراحاندار) اۋلەتىنىڭ تەگى قازاق دەگەن ءسوز.

       وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، وسى ەڭبەكتە كوپتەگەن جەر، سۋ، تاۋ، ەلدى مەكەن اتاۋلارى، نەگىزىنەن التايدا، سىر وڭىرىندە، ارال – كاسپيي، ونىڭ ىشىندە اسىرەسە مانقىستاۋ وڭىرىندە اسەم ءاننىڭ قايىرماسىنداي بولىپ،  ءبىرىن-بىرى ۇنەمى قايتالاپ وتىرادى. بۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى، وسى وڭىرلەردى مەكەندەگەن (قىستاعان) ەلدەردىڭ ءبارى ءبىر حالىق، الاش ۇرپاقتارى. مەن وسى ءبىرىن – ءبىرى قايتالاپ جاتقان ەلدى مەكەندەردى زەردەلەي باستاعاننان، نەگىزگى ەكى مەكەننىڭ (سىر مەن مانقىستاۋ) قايسىسى نەگىزگى وردا (ءتۇپ قازىق) دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەنمىن. بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن اتالارىمىز جوعارىدا كورسەتكەنىمدەي، تۇبەكتىڭ اتىن مانقىستاۋ، وسى مانقىستاۋعا قاراشاڭىراقتىڭ (باس وردانىڭ) سۋرەتىن سالىپ، اتىن وشپەستەي ەتىپ ماڭعىستاۋدىڭ ەڭ تۇپكىرىنە ءتۇپقاراعان (ءقاراعانتۇپ، قاراعان تۇبەك، قارالاردىڭ ءتۇبى)، وعان جالعاس تاۋدىڭ اتىن قاراتاۋ، وسى قاراتاۋعا جالعاس ويدىڭ اتىن ماڭعىستاۋدىڭ قارا ويى، وسى ويدان قىرعا (ۇستىرتكە) كوتەرىلەتىن جالعىز جولدى  قاراعان بوساعا (قارا تۇيە) دەپ ايشىقتاپ-اق جازىپتى. 

      بۇنى ازسىنساڭىز مانقىستاۋعا  قارا-مان اتامىزدىڭ اتقا مىنگەن بەينەسى دە تولىقتاي سۋرەتتەلگەن. قاراجانباستىڭ تەڭىزگە سۇعىنىپ تۇرعان جەرى شىنىندا دا سۋىر اتقا (قازار (قازاق) تەڭىزىنە) ءمىنىپ وتىرعان ادامنىڭ جانباسى، ال اقتاۋ باعىتىنان تاۋشىققا جاقىن جەردەگى تەڭىزدىڭ قۇرلىققا سۇعىنعان جەرى ادامنىڭ شاتىنان (بۇتىنان) اينىماعاندىقتان شات دەپ قويىلسا، قاراماننىڭ كەۋدەسى (جۇرەگى) جەتىباي مەن شەتپەنىڭ اراسىنداعى بەكى مەن قاراقيا ويىنىڭ ورتا جەرىندەگى قارامان اتا اتتى القاپپەن وسى اتامىزدىڭ اتىنداعى اۋليە قورىمى بولسا، باسى جەتىباي مەن جاڭاوزەننىڭ ورتاسىندا قاراماندىباس، ياعني قارالاردىڭ باسى دەپ اتالادى.  قارامان اتامىزدىڭ قولىندا قۇرىقتا بار. ول جەر تەڭىز جاعاسىنىڭ اقتاۋ مەن وزەن قالاسى اراسىندا، تۋرا جەتىبايدىڭ تۇسىندا، كۇنى بۇگىندە دە قۇرىق (قاراقيا اۋدانىنىڭ ورتالىعى) دەپ اتالادى. ال، اينالاسىندا قۇلاندى اتتى بىرنەشە توپونيم بار. سونىڭ ءبىرى وسى قاراقيا اۋدانىنىڭ اۋماعىندا، قۇرىققا جاقىن جەردە ورنالاسقان. ەندى بۇعان ساناسىندا ساڭلاۋى بار ادام داۋ ايتپاسا كەرەكتى. سوندا ەجەلدەن بەرگى قازاقتىڭ اتا مەكەنى قاپقاز (تاۋ)، قازار (تەڭىز) جانە مانقىستاۋ (جەر) اتتى توپونيمنەن قازاقتىڭ ۇلى تاۋى قاپقازدىڭ باۋرايىندا، سۋىر اتقا ءمىنىپ، قۇرىقپەن قۇلان اۋلاپ جۇرگەن «قارعا بويلى قازتۋعاننىڭ» (قازاقتان تۋعان قازاقتىڭ)، ياعني قارامان اتانىڭ بەينەسىن كورەمىز. مىنە، اتالارىمىز تاريحتى وسىلاي جازعان. تاريح جازساڭ وسىلاي جاز. تاريحتى بۇلاي جازۋ قازاقتان باسقا ەش ءبىر ەلدىڭ قولىنان كەلىپ كورگەن ەمەس. سوندىقتان دا ولاردىڭ تاڭبالارىن «ءتىل»   جانە وزدەرىن قاس بي (قاز بي، كاسپيي) دەپ اتاعان.

--- بۇگىنگى عىلىمي اينالىستا العاشقى ادامدار التايدا ومىرگە كەلىپ، الەم مادەنيەتى سول جەردەن تاراعان دەلىنەدى. ولاي ەمەس ەكەنىن التاي دەگەن اتاۋىنان دا ايقىن كورە الامىز. بۇل ماسەلەنى بىزگە شەشىپ بەرەتىن دە وسى ءسوزدىڭ ءوزى. التاي قىسقارتىلعان ءسوز. بالاما ماعىناسى العى (الدىڭعى، العاشقى) تاي. ال تاي بولسا جىلقىنىڭ ەكى جاسار قۇلىنىنىڭ اتاۋى. تايدىڭ الدىندا قۇلىن (قۇلىنشاق) مەن سول قۇلىندى دۇنيەگە اكەلگەن بايتال مەن ايعىردىڭ بار ەكەنىنە مەنىمەن ەشكىم تالاسا قويماس. ولاردىڭ ءبارى ماڭعىستاۋدا دۇنيەگە كەلگەن. ات (قازان ات) دەگەن اتاۋ قاز اداي قاۋىمىنىڭ بالاما اتاۋى. بۇگىنگىشە ايتقاندا «اۆتورلىق قۇقىق» ساقتالىپ وتىر. التاي اتا ەمەس. بۇل ەسىمگە اتا ءسوزى قوسىلىپ ايتىلمايدى. ءبىراق، ءسوز قۇرامىنداعى ال «العى، العاشقى، الدىڭعى) تۇبىرىنە قاراپ الدىڭعى التى ەلدىڭ (الاشقا جاتقان التى ەلدىڭ) مەكەنى ەكەنىن كورەمىز.

          ازياەۋرو (ەۋروازيا) كەڭىستىگىندەگى بۇكىل تۇركى حالىقتارى  ەپوستارىندا ەر قاناتى – جۇيرىك ات پەن حالىق قامقورى بولعان ءباھادۇر-باتىر تەڭ دارەجەلى، باستاس تۇلعالار رەتىندە تەل سۋرەتتەلەدى. كونە ەپوس كەيىپكەرلەرى – باس قاھارماننىڭ اتى وزىمەن بىرگە تىزە بىرىكتىرىپ ءجۇرىپ، ەرلىك جاسايدى. ءبىر عاجابى، ەپوس جاساۋشى جىرشى-جىراۋلار بۇل ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ، ايرىقشا كوڭىل بولەدى. ويتكەنى، جۇيرىك ات – باتىردىڭ جەبەۋشىسى، جول باستاۋشىسى، دوسى ءارى اقىلشىسى. قاناتتى تۇلپارىنىڭ ايتقانىنا قۇلاق اسپاۋ – ەپوستا باتىردى سانسىز ساتسىزدىكتەرگە ۇرىندىرىپ وتىرادى. قاھارماندىق ەپوستارىمىزداعى باتىردىڭ جاۋعا مىنەتىن اتىنىڭ بەينەسى كوپقاباتتى جانە سان قىرلى. ياكۋت-ساحا حالقىنىڭ ايگىلى “ولونحو” جىرىندا باتىردى بايتال-قۇدايدىڭ بالاسى دەپ تە سۋرەتتەيتىن موتيۆتەر كەزدەسەدى. مۇنداي موتيۆ باشقۇرتتاردىڭ “بۇزانشى باتىر” جىرىندا دا سول قالپى ۇشىراساتىندىعى ەرىكسىز تاڭعالدىرادى. كوپتەگەن ەپوستاردا ارعىماق-قۇلىن مەن بالا-باتىر جاس كۇنىنەن بىرگە وسەدى. مىسالى، قىرعىزدىڭ “ماناس” ەپوسىندا المامبەت پەن سارىالا، التاي حالقىنىڭ “مااداي قارا” ەپوسىندا كوگۋدەي مەرگەن ءتورت قۇلاقتى بيەدەن تۋعان قۇلىنمەن بىرگە ءوسىپ، كەيىن مەرگەننىڭ جاۋعا مىنەتىن اتىنا اينالادى. “كورۇعلى” جىرىنىڭ كوپتەگەن نۇسقالارىندا تۇركىمەندەردىڭ كورۇعلى باتىرى دا عيرات اتپەن ءبىر ەنەنى تەل ەمەدى دەلىنەدى. بۇل موتيۆ قازاقتىڭ «باتىرلار جىرىندا» تولىقتاي كورىنىس تابادى. سويىلعا<