سايتىمىزدىڭ ەلەكتروندى پوشتاسىنا جالپىۇلتتىق سوسيال-دەموكراتيالىق پارتيانىڭ پرەزيديۋم مۇشەسى تازابەك سامبەتبايدىڭ ەلەكتروندى مەكەن-جايىنان جسدپ جەتەكشىسى جارماحان تۇياقباي مىرزانىڭ جاقىندا بەكىتىلگەن «قازاقستاندىق بىرەگەيلىك پەن بىرلىكتى نىعايتۋ جانە دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنا» قاتىستى مالىمدەمەسى كەلىپ ءتۇستى. كۇنى بۇگىن بەلگىلى بولىپ وتىرعان كەزەكتەن تىس ءماجىلىس سايلاۋىنا بۇل مالىمدەمەنىڭ قاتىسى جوق دەپ ايتا المايسىز. شاماسى جسدپ سەركەلەرى بۇل جولعى ساياسي ناۋقاندا ۇلتتىق ماسەلەلەر مەن قوردالانىپ قالعان قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسىن جالاۋلاتۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعان، سىڭايلى.
قازاق ۇلتىنىڭ بىرەگەيلىگى تۋرالى
جسدپ ءتوراعاسى ج.تۇياقبايدىڭ مالىمدەمەسى
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاندىق بىرەگەيلىك پەن بىرلىكتى نىعايتۋ جانە دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن» بەكىتۋى بيلىكتىڭ ەلىمىز تاپ بولىپ وتىرعان قاتەرلەرلەرى كوپ كۇردەلى جاعدايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىلىگى مەن ەگەمەندىگىنىڭ ىرگەلى يدەيالىق نەگىزدەرىن قۇرۋ قاجەتتىگىن تۇسىنە باستاعانىن كورسەتىپ وتىر.
ايتسە دە، بۇل نەگىزدەردىڭ شىن مانىندە تەرەڭ ءارى بۇلجىماس بولۋى، ولاردىڭ ءار ازاماتتىڭ جۇرەگىندە ماڭگى قالاتىن قازاقستاننىڭ وتكەنى مەن بولاشاق كوكجيەگىن ايشىقتايتىن ەڭ ماڭىزدى ۇعىمداردى قامتىعانى اسا قاجەت.
وسىعان وراي تۇجىرىمدامادا قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىڭ جانە سالاۋاتتى قوعامنىڭ وبەكتيۆتى بەلگىلەرى بولا وتىرىپ، سونىمەن قاتار، ايتالىق، جاھاندانۋدىڭ پايداسىنا سويلەيتىن دايەكتەر بولىپ تابىلا الاتىن ۇعىمداردىڭ (جالپىعا بىردەي ەڭبەك قوعامى، يندۋستريالدىق-يننوۆاسيالىق ەكونوميكالىق ءوسۋ، ازاماتتىق تەڭدىك، زايىرلى قوعام، كاسىپقويلىق، ءبىلىمپازدىق پەن بىلىمدىلىك، وتباسى مەن دوستىق قۇندىلىقتارى جانە ت.س.س.) بولۋى ورىنسىز ەكەنى كوزگە ۇرىپ تۇر.
تۇجىرىمدامادا وسىنداي امبەباپ ءارى ايقىن تۇسىنىكتەردىڭ كوپتەپ قامتىلۋىنىڭ نەگىزگى ماقساتى «قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتى» ازاماتتىققا اكەلىپ تىرەۋ. ەل بيلىگىنىڭ بۇل ۇسىنىسى نازار اۋدارىپ، مۇقيات تالقىلاۋدى قاجەت ەتەدى.
ەلىمىزدەگى پروبلەمالاردىڭ ىشىندە ەرەكشە ايتاتىن ءبىر ماسەلە بار. ول ءتىپتى ەكونوميكالىق قيىن-قىستاۋ جاعدايدا دا وتانداستارىمىزدىڭ كوپشىلىگىنىڭ جانىن ەرەكشە اۋىرتىپ، الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزىپ وتىرعان قازاق ۇلتىنىڭ ەتنيكالىق، تىلدىك، مادەني-رۋحاني، ازاماتتىق-ساياسي قاۋىمداستىق رەتىندە ءوزىن-وزى تانۋى مەن بىرەگەيلىگىنىڭ تولىقتىعى.
بۇل ماسەلەنىڭ تۋىنداۋى حالقىمىزدىڭ شەككەن ازابى مەن باسىنان وتكەن تاعدىرىنا بايلانىستى دەسەك ارتىق كەتكەندىك ەمەس. سوڭعى ءۇش عاسىردىڭ تاريحى قازاقتاردىڭ ۇلت رەتىندە ءوزىن-وزى بەكىتىپ، تانىتۋ ۇدەرىسىن بارىنشا قيىنداتتى. ءبىزدىڭ حالقىمىز پاتشا وكىمەتى زامانىنداعى كلاسسيكالىق وتارلاۋدى باستان كەشىرىپ، بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن سوۆەتتىك ۇلتتىق ساياساتتىڭ ەكسپەريمەنتتەرىنەن تۋىنداعان قاسىرەتكە دۋشار بولىپ، سونىڭ زاردابىن ابدەن تارتتى. ناتيجەسىندە ۇلت ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالدى. 1959 جىلى قازاقتار قازسسر حالقىنىڭ 30 پروسەنتىن عانا قۇرادى. ال 1991 جىلدان باستاپ قانا قازاقتار رەسپۋبليكادا تۇرىپ جاتقان حالىقتاردىڭ ىشىندە سانى جاعىنان ازەر دەگەندە ءبىرىنشى ورىنعا جەتكەندە، وتانداستارىمىز تاريحتا بۇرىن بولماعان قوعامدىق-ەكونوميكالىق فورماسيالاردىڭ اۋمالى- توكپەلى اۋىسۋ ۇدەرىسىنە تاپ بولدى. ءقازىر تۇرعان جاس مەملەكەتتىڭ يادروسى ەكەنىمىزدى ءالى تۇسىنبەگەن بىزدەر جاڭا ءقاۋىپ پەن سىن-قاتەرگە تولى بارلىق جاھاندىق پروسەستەرمەن بەتپە-بەت كەلدىك. كوپتەگەن مامانداردىڭ پىكىرىنشە، جاڭا داۋىردەگى دۇنيە ءجۇزى تاريحىندا ۇلتتار وزدەرىنىڭ مەملەكەت قۇرۋ فۋنكسياسىن ىسكە اسىرۋ جولىندا وسىنداي كەدەرگىلەرگە تاپ بولعان باسقا مىسال كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى قازاقتاردىڭ مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت رەتىندە جان-جاقتى ءارى تولىققاندى تانىلۋىن اۆتوماتتى تۇردە قامتاماسىز ەتەدى دەگەن ەسەپتىڭ قاتە ەكەنى 1990-جىلداردىڭ وزىندە-اق بەلگىلى ەدى. مەملەكەت ماقساتتى تۇردە كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن جانقيارلىق جۇمىس جاساماسا، بۇل مىندەتتى ىسكە اسىرۋدىڭ مۇمكىن بولمايتىنىن بىرتىندەپ تۇسىنە باستادىق.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى شيرەك عاسىر وتسە دە، مەملەكەتىمىز جالپى العاندا قازىرگى زامانعى ۇلت دەگەن ۇعىمدى قۇرايتىن بارلىق فاكتورلاردى، وسىعان بايلانىستى وتانداستارىمىزدىڭ بارلىق ارمان-ۇمىتتەرىنىڭ بىردە-بىرىن ءىس جۇزىنە اسىرعان جوق. ماسەلە دەكلاراسيالار مەن ۇراندار تۇرىندە قالدى. ءدال سول سەبەپتەن بۇگىن ءبىز وسى ۋاقىتقا شەيىن قابىلدانىپ كەلگەن سولقىلداق جانە نانىمسىز شەشىمدەردىڭ سالدارىنان قوعامدا ۇرەيلى احۋالدىڭ بەلەڭ العانىن، جاپپاي سيپاتتاعى سەلقوستىقتى، الەۋمەتتىك شيەلەنىستى سەزىنىپ وتىرمىز. ال بۇل ءار تاراپتان شىققان جاۋىققان رۋحسىزدىققا دا، ءدىني ەكسترەميزمگە دە قولايلى جاعداي جاسايدى.
ال شىنايى ۇلتتىق بىرەگەيلىك ماسەلەسى – تاريح اعىنىندا ءوزىن-وزى سەزىنۋ، ءوزىن-وزى قادىرلەۋ، ىزگىلىكتى جاسامپازدىق جولىندا ءوزى ناقتى ەلەستەتىپ وتىرعان ورتاق بولاشاققا قاراي ۇمتىلعان حالىقتىڭ ءىس جۇزىندە بىرىگۋى ماسەلەسى. وسىنىڭ بارلىعى بولماسا، قوعامنىڭ بەرەكەسى كەتىپ، تۇتاستىعىنان ايىرىلىپ، بيلىك ينستيتۋتتارىن ۇزاق ۋاقىت بىرىكتىرىپ ۇستاپ تۇرۋعا جارامايتىن تىم بورپىلداق «قۇمعا» اينالادى.
وسىنىڭ ءبارىن ايتا وتىرىپ، قازاقتىڭ تابيعي ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن ۇنەمى ناسيحاتتاۋدى قاجەت ەتەتىن جاساندى «قازاقستاندىق ۇلتقا» اۋىستىرۋدىڭ زالالدى جولىنان باس تارتۋ قاجەت دەپ سەپتەيمىن. قازاق ۇلتىنىڭ بىرەگەيلىگىنىڭ نەگىزى ازاماتتىق قاعيداتى ەمەس، مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت ءپرينسيپى بولۋعا ءتيىس!
مەنىڭ ويىمشا، تەك قازاقتىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگى عانا قازاقستاننىڭ شىن مانىندەگى ساپالى دامۋىنىڭ ىرگەتاسى بولا الادى. قازاقتار ءوزىنىڭ ءتىلى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىنا بەرىلگەندىكتى، ءوز ەلىنە دەگەن تەرەڭىنەن ۇعىنىلعان ساياسي ادالدىقتى كەز كەلگەن كونيۋنكتۋرا مەن ايماقشىلىقتان جوعارى قوياتىن مىقتى ۇلتتىق يادروعا اينالعاننان كەيىن عانا «قازاقستاندىقتار» فورماسىنداعى جالپى ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى ىزدەۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرۋگە بولادى. بۇل ماسەلەدە تەك وسىنداي رەتتىلىكتىڭ بولۋى قاجەت ەكەنىن بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ تاجىريبەسى ايعاقتاپ وتىر. بۇعان مىسال رەتىندە يسپان ءتىلى مەن ءدىن نەگىزىندە قۇرىلعان لاتىن امەريكاسى مەملەكەتتەرىن، مىقتى فرانسۋز يادروسىنىڭ اينالاسىنا توپتاستىرىلىپ قالىپتاستىرىلعان قازىرگى زامانعى پوليەتنيكالىق فرانسيانى، كەڭقولتىق «ورىس ىرگەتاسىنا» نەگىزدەلگەن كوپ ۇلتتى رەسەيدى جانە ءتىپتى دامۋدىڭ وزىندىك جولىنا تۇسكەن اقش-تى دا كەلتىرۋگە بولادى (سوڭعىسىندا قالاي بولعاندا دا «امەريكاندىق» دەگەن ۇعىم تاريحي تۇرعىدا اعىلشىن تىلىنە، پروتەستانتيزم مەن اعىلشىن-ساكسون قۇقىعى داستۇرىنە نەگىزدەلگەن).
بۇل ورايدا، بىزدە قالىپتاسقان جاعدايدىڭ سەبەپتەرى تۋرالى ايتقاندا، ولاردىڭ اسا ماڭىزدىسى – مەملەكەتتىك ءتىل پروبلەماسىنىڭ شەشىلمەگەندىگى. وسىنداي تاعدىرشەشتى ماسەلەنىڭ ۇنەمى ساياسي ساۋداعا اينالۋى مىناداي ىرگەلى تۇسىنىكتەردى ءبىرجولاتا ايقىنداپ قويۋدى قاجەت ەتىپ وتىر.
1) قازاق ءتىلى شىنتۋايتىندا ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان حالىقتىڭ اراسىندا داۋ-داماي تۋدىراتىن سەبەپ ەمەس. نيەتى دۇرىس كەز كەلگەن ادام، سونىڭ ىشىندە ءورىستىلدى ازامات، ءوز تاعدىرىن بايلانىستىرعان ەلدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بارىنشا تۇعىرلى بولۋى تولىققاندى دامۋدىڭ نەگىزگى وبەكتيۆتى شارتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن تۇسىنەدى.
2) شىن مانىندە «ءتىل تۋرالى» زاڭنىڭ فورمالدى سيپاتى، اسىرەسە، ونىڭ ورىندالۋى كوپ جاعىنان سوۆەت زامانىنداعى احۋالدىڭ جالعاسۋىنا جول بەردى. زاڭدا رۇقسات ەتىلگەن قوس تىلدىلىك ءىس جۇزىندە ءبىرجاقتى بولىپ تابىلادى. قوعامدا قالىپتاسقان ورىس ءتىلىنىڭ «ۇستەمدىگى» ءىس جۇزىندە تەك قازاقتىلدىلەردى عانا ەكى ءتىلدى قاتار مەڭگەرۋگە ءماجبۇر ەتتى. مۇندا الالاۋشىلىقتىڭ نىشانى بار. سوندىقتان، قازاق تىلىنە قاتىستى ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ مەملەكەتتىڭ جالپى ءوز ازاماتتارىنا ءادىل قاراۋىنىڭ ماسەلەلەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.
3) مەملەكەت ءتىل ماسەلەسىندە كونيۋنكتۋرالىق ساياساتتان تاباندى تۇردە باس تارتۋ قاجەت. ونىڭ ورنىنا بيلىك بۇل ماسەلەنىڭ يدەولوگيالىق نەگىزىن تياناقتى ناقتىلاپ، ايقىن تۇجىرىمداپ، وندا مەملەكەتتىك قازاق ءتىلىنىڭ جان-جاقتى نىعايۋى تاريحي تۇرعىدا ءادىل، مۇنىڭ بولماي قويمايتىن ءارى كەرى كەتپەيتىن پروسەسس ەكەنىن كورسەتۋگە مىندەتتى (وتانداستارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى مۇنى باياعىدا-اق تۇسىنگەن). سايكەسىنشە، مەملەكەتتىڭ ءوزى بۇل قۇبىلىستى ءىس جۇزىندە تەجەپ وتىرعان ءوزىنىڭ بۇگىنگى رولىنەن باس تارتىپ، ءوزىنىڭ بارلىق ۇگىت-ناسيحات رەسۋرستارى مەن وقۋ-اعارتۋشىلىق مۇمكىندىكتەرىن پايدالانىپ، ونى جاڭا ساپالى نەگىزدە ۇيىمداستىرۋدى وزىنە بورىش ساناۋى ءتيىس.
4) تەك قانا جەكە قارىم-قاتىناستا ەرىكتى تۇردە تاڭدالاتىن «ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى» دەگەن ۇعىم مەملەكەتتىك رەتتەۋدى قاجەت ەتپەيدى دەپ ەسەپتەيمىن. قايتا مۇنداي جادىگوي ساياسات قازاق تىلىنە ەلەۋلى تۇردە زيان كەلتىرۋىمەن بىرگە الەۋەتتى ورىس تىلىنە ەشقانداي پايداسىن تيگىزبەيدى.
قورىتا ايتقاندا، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ اسا كۇردەلى ماسەلەلەرىن جاساندى تۇردە تەزدەتىپ شەشۋ ۇلتارالىق جىكتەلۋگە اكەلىپ، تۇراقسىزدىق قاتەرىن تۋعىزۋى مۇمكىن.
بۇل ورايدا وسى ماسەلەنىڭ ترانسپارەنتتى جانە حالىققا ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتىڭ قۇرىلىمدىق پروبلەماتيكاسىنا دا، باسقاشا سوزبەن ايتقاندا، ساياسي جۇيەنى كەڭىنەن دەموكراتيالاندىرۋ ماسەلەسىنە تىكەلەي بايلانىسى بار ەكەنى ايدان انىق. ويتكەنى قوعامنىڭ ەركى مەن ۇمتىلىستارىن تەك لەگيتيمدى دەموكراتيالىق مەحانيزمدەر ارقىلى بارىنشا كورسەتۋ عانا قازاقتاردىڭ ۇلتتىق تولىققاندى قايتا ورلەۋىن قامتاماسىز ەتەدى، سونداي-اق بۇل ۇدەرىستى قازاقستاندى تۋعان جەرىم دەپ سانايتىن بارلىق ۇلتتاردىڭ يگىلىگىنە اينالدىرا الاتىنىنا ەشقانداي كۇمان جوق.
جارماحان تۇياقباي
