(ÚMİTTİ KÚNİ ÚZİK OILAR...)
Aı men Úrkerdiń qıylysyp ótýin kóshpeli ejelden beri qazaq jurty «TOǴYS» dep ataǵan. Toǵysý degenimiz - toqaılasý, úılesý, túıisý degen maǵynany bildiredi. Qazaqtyń tanymal jazýshysy Muhtar Maǵaýınniń shyǵarmasynda: «Shý boıyndaǵy tópt halyqtyń toǵysynda jeńisine jol ashqan» degen sózder bar. Halyq seniminde toǵys - naýryz aıynyń 14-i men 15-i kúnderi keledi. Qazaqtyń yrymy boıynsha, toǵystyń aldyndaǵy qysta qoıdyń qumalaǵyqalyń qarǵa batsa, jaqsylyqqa joryp, yrysty jyldan dámetken.
Elimizdiń batys óńiri Mańǵystaý, Atyraý, Aqtóbe, Batys Qazaqstan oblystarynda, kórshiles Reseıdiń Astrahan, Saratov, Orynbor, Qaraqalpaqstannyń qazaqtar kóp qonystanǵan jerlerinde Naýryz merekesi aıdyń 14-i kúninen bastalyp, «KÓRİSÝ» (ıaǵnı, qaýyshý) salty (keı jerlerde «AMAL MEREKESİ»dep te atalady) bastalady. Qazaqtyń tanymal tabıǵat tamyrshysy Máshhúr-Júsip Kópeıuly óziniń jan-jaqty zertteý eńbeginde “segiz kúndik Naýryznama ótetinin” jazǵan eken (eskishe 1-8 naýryz, qazirgi kúntizbede 14-21 naýryz aralyǵy). Demek, ultymyzdyń kóktemdi tanýy - qadym zamannan shyndyqqa tym jaqyn.
Amal meıramynda «amal kirdi», «amal keldi» dep qýanamyz. Shyǵys elderindegi kún (shámsı) kúntizbesi boıynsha, naýryzdyń bastalýy - hamal (amal) aıynyń 1 juldyzy esepteledi.
Hamal (amal) degenimiz - Toqty shoqjuldyzynyń eski parsysha ataýy. Iaǵnı, kún men tún teńelip, amal kirgen sátte Toqty shoqjuldyzy týady.
Naýryz - parsysha - Jańa kún. Ertede qazaq bul kúndi «Naýryz» demeı, «Amal» dep ataǵan.
Amal merekesi nemese Kórisý dástúri - elimizdiń kóp óńirlerinde ejelden saqtalǵan. Shákárimniń uly Ahattyń jazbalarynda: «14 mart - eskishe 1 mart. Ákeı aıtty: «Búgin eskishe 1 mart, qazaqsha Jańa jyl, Ulystyń uly kúni deıdi. Al jańa jyldyń burynǵy aty - Naýryz, bul farsy tili. «Jańa kún» degen sóz. Qoja-moldalar «eski ádetti qaldyramyz» dep, qurban, oraza aıttaryn «Ulys kúni» degizip jibergen. Eski qazaqsha, eski túrikshe Jańa jyl kúniniń aty - Ulys. Jańa jyl basynyń ulys ekenine mynadaı dálel bar. «Ulys kúni qazan tolsa, ol jyly aq mol bolar. Uly kisiden bata alsa, sonda oljaly jol bolar» - dep jazady...
Ókinishke qaraı, 1918 jyldyń 24 qańtarynda «Batys Eýropa kúntizbesiniń Reseı memleketine engizilýi týraly» V.I.Lenın qol qoıǵan dekret qabyldandy. Dekrette 1918 jyldyń 31 qańtarynan keıingi kún 1 aqpan emes, 14 aqpan bolyp eseptelip, halqymyzdyń kóne dástúrin umyttyrý úshin otarshyl úkimet bar kúsh-qýaty men ádis-tásilderin aıaǵan joq. Dese de, ultymyzdyń altyn qazynalary túbirimen qoparylǵan aýmaly-tókpeli zamanda da QAISAR QAZAQ ÓZİNİŃ KÓRİSÝ KÚNİN BÁRİBİR TÚBEGEILİ UMYTPADY.
Ulyq dástúr shejireli Mańǵystaý túbeginde myqty saqtaldy. Mysaly, Mańǵystaý ólkesiniń tarıhyn uzaq ýaqyt boıy zerttegen orystyń ǵalymy Andreı Astavev qazaqtyń Kórisý dástúriniń ǵylymı tuǵyrnamasyn anyqtap, “Amal merekesiniń tamyry mońǵol men tývalyq halyqtarda jatyr” dep te quıqyljyta jazypty.
14 naýryz kúni kóktem kelip, japyraqtar búrshik atyp, kókek qusy quıqyljyta án salady. Kún men túnniń teńesýi toılanady. Shyǵý tórkini tereńde jatqan aıtýly kún alash balasyna etene jaqyn.
Amal merekesi - jańa ómir, jańa jyl, jańa kúnmen kórisý degen maǵynany bildiredi. Qystyń yzǵary ketip, shýaqty kóktem bastalǵan Amal tańynyń aldynda adamdar úı ishin jýyp, tazalap, aýlany retke keltirip qoıady. «Bul kúni basymyzdan Paıǵambar sıpaıdy» degen nanym-senim de bolǵandyqtan, bir kún buryn keshkisin adamdar mindetti túrde bastaryn jýap, tazalanady. Jańa kıimderin ázirleıdi.
Tań sibirlep atysymen ár oshaq erte turyp, eleń-alańnan esikterin ashyp qoıyp, Kórise kelgen adamdy qabaq shytpaı kóterińki kóńil-kúımen qarsy alyp, muntazdaı taza úıindegi mol dastarhanǵa shaqyrady. Bul kúni kún shyqqanda esigi ishinen qulyptaýly turǵan úı bolmaıdy, eshkim uıyqtap jatpaıdy.
Tarıhynda kóshpeli ǵumyr keship, sheti men shegi joq dalada tarydaı shashylyp, kıiz úıde turǵan qazaq halqy qar erip, jer jibı bastaǵanda týǵan-týys, jaqyn-juraǵatyn izdep, úskirik aıazdy alty aı qystan mal-janynyń aman-esen shyqqanyna shúkirshilik qylyp, bir-birimen kórisken. «Bir jasqa shyǵýyńmen!» degen tilektiń artynda «Qystan aman shyǵyp, jańa jylǵa qadam basýyńmen!» degen tilek-táýbá jatyr.
Eń bastysy, Kórisý - adamdardyń bir-birine amandasyp, jaqsylyq tileıtin qaýyshý merekesi ári jasy kishilerdiń úlkenderge izet kórsetip, iltıpat bildiretin dástúrli salty. Kórshi-qolań, dos-jaran, qurby-qurdas bir-birine «Qosqan jasyń qutty bolsyn!», «Ǵumyryń uzaq bolǵaı!» degen aqtaılaq nıetin aıtady.
KÓRİSÝ KÚNİ - ÚLKEN MEN KİSHİNİŃ ARASYNDA SYILASTYQ PEN SYPAIYLYQ ORNATATYN IMANDYLYQQA NEGİZ SALǴAN MEREKE.
Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) hadısterinde bir-birine sálem bergen eki adamǵa da saýap jazylatyny, sonyń ishinde, birinshi sálem bergen adamǵa kóbirek saýap tıetini aıtylady. Demek, osynaý orasan izgilikke toly kúni eski ókpe-renish keshirilip, tatýlasyp-tabysady, arazdyq umytylady. Er adamdar qushaqtasyp, tós túıistiredi; áıelder betterinen súıip, kórisedi. Ózara mal-janynyń amandyǵyn surasyp, qystan aman-esen shyqqandyqtaryna táýbe keltiredi. Qazaqtyń ádeptilik dástúri boıynsha, tek kelinderge atalarymen jáne qaıyn aǵalarymen kórisýge bolmaıdy. Aǵaıyn-týys, quda-jekjat, dos-qurby syıly adamdaryna jibek shapan, kóılek-jaýlyq syıǵa tartady. Jastar aqsaqaldardyń aq batasyn alýǵa asyǵady. Bul kúni eshkim eshkimge renjimeı, jaıdary júredi. Kórisken aǵaıyn bir-biriniń otbasyna, aǵaıyn-týystaryna amandyq-saýlyq, qut-bereke tileıdi. Qaryzy bar kisi osy kúnge deıin boryshynan qutylsa, quba-qup.
Shattyq pen qýanyshqa, aq bata men molshylyqqa toly máre-sáre bul meıram qazaqtyń baýyrmaldyǵynyń bir kórinisi.
«Jyl boıy balalarymyz toq, dastarhanymyz mol bolyp, aramyzǵa syzat túspesin» degen aq nıet joralǵymen mal soıylyp, qystan qalǵan súr qosylyp, qazan toltyrylyp et asylady. Mal soımaǵandar saqtap qoıǵan shujyǵy men úlpershegin salyp, qazan kóteredi.
Úlpershek - mal júreginiń syrtyndaǵy qapshyǵy. Qazaq úlpershektiń eki jaǵyndaǵy qulaqshany kesip alyp, qany ábden sorǵyǵan júrektiń jińishkeleý jaǵyn tilip, ishine usaqtap týralǵan et pen ishmaı tyǵady. Sosyn, tilingen jaǵy muqıat tigedi de, shujyq sıaqty dámdi taǵam daıyndaıdy. Qazanǵa salyp ústine sý quıyp, tuz qosyp qaınatady da, sýyǵasyn qıalap týrap, tabaqqa salyp, betin kók jýamen ásemdeıdi.
«Kók qarǵa kelmeı kóktem shyqpaıdy» deıtin Amal kúni - súbe qabyrǵasymen tutas ishekke tyǵylǵan qazy, sonaý kúzdiń basynda shyjǵyryp shyny ydysqa quıyp saqtaǵan, túsi sap-sary boıaýdaı qanyq sary maı - Kórisýge kelgenderdiń bir sybaǵasy. Keıbir úıler qazanǵa maı qatyp kúrish, jarmasyn salyp, jeti túrli dám qosyp, naýryz kóje asyp qoıady. Tary qaınatylyp, bıdaı qýyrylyp talqan men jent jasalady. Árbir otbasy jeti shelpegin pisirip, ıis shyǵaryp, baýyrsaǵyn pisiredi. Óıtkeni, Samarqannyń kóktasy erıtin Ulystyń uly kúni - kún men túnniń teńeletin bizdiń túrki jurtynyń ortaq meıramy - Jyl basy, Jańa jylymyz, ulttyq merekemiz.
«Tús bolyp qaldy, úsh úıdiń esigin ashýǵa úlgermeı qalasyń» (mańǵystaýlyqtardyń keıbiri 40 úıdiń esigin ashý kerek dep esepteıdi) - dep asyǵatyny da bar.
Mańǵystaýlyq baýarlarymyz Amal merekesin Otpan taýynda toılaıdy. Atalmysh meıram «Otpan taý» tarıhı-mádenı kesheninde ótedi. Mańǵystaýdyń bıik shoqysy - osy Otpan taýy - Baltyq teńizi deńgeıinen 532 metr bıiktikte ornalasqan. Taýdyń basynda Adaı batyrǵa arnalǵan 37 metrlik eskertkish ornatylǵan. Boı kótergen eki stelada Adaı atanyń (Adaı rýynyń babasy) eki ulyn (Qudaıbeke men Kelimberdi) beıneleri. Uly qanshyq qasqyrdyń músini de menmundalaıdy. Ańyz boıynsha, qasqyr – búkil túrki halqy úshin kúsh pen rýhtyń erkindiginiń beınesi. Bir kezde Otpan taýy jaý shapqanda elge belgi beretin bekinis bolǵan, ıaǵnı, onyń basynda janǵan ot qater jaıly eskertetin. Búgingi beıbit kúni ulyq taýdyń basynda Amal meresin toılaý kezinde ǵana ot tutatylady...
...Qasat qar erip, kóktemniń ıisi burqyrap, shybyn-shirkeı, qurt-qumyrsqa, jan-janýar, tirshilik ataýly uıqylarynan oıanǵan sátte qys boıy uıqyda jatqan balpaq oıanyp, ininiń aýzynan dalaǵa qaraıdy. Balpaqtyń basyn qyltıtyp ininen shyqqanyn 14 naýryzda qazaqtyń keń dalasynyń qumdaýyt qyrattarynda kórýge bolady. Ata-balarymyz: «Pendeniń aýzy - aqqa, maldyń aýzy - kókke tıdi» dep, adamnyń - adammen, jyldyń - jylmen kórisetin kúniniń erteńin, ıakı, 15 naýryzdy «Qys juldyzy bitip, jaz juldyzy týdy» dep aıdarlaǵan. Sondyqtan, Kórisý kúni - qazaqty yntymaq-uıymshyldyqqa, bereke-birlikke bastaıtyn ǵıbratty dástúr.
Kórisý kúniniń negizgi sharttary - úlkendi syılaý, kishige qamqorlyq, álsizdi demeý, jarlyny jarylqaý - izgiliktiń bastaýy. Tós qaǵystyryp, qol alysý, úlkenderden bata alý, adamdar arasyndaǵy syılastyq, qaýyshý – Kórisý kúniniń keıingi urpaqqa sabaq bolarlyq qasıetteri.
Jyldyń basy - Áz-Naýryz - Amal kúninen keıin jylymyq sáýir kirgende bábisek shaqyrady. Sapala tústi, uzyn sıpaqty, aıdarly kókek tárizdes kishkene qustyń názik úni jylýlyq pen jaqsylyqtyń belgisindeı áýezdi estiledi. Al, dáp Amal kúni Naýryzdyń jumsaq aqshaqary jaýsa, ejelgi jurtymyz «Jańa jylda jaqsylyq kóp bolady», dep úmittengen. Iá, úmitimiz azaımasyn!
Qajymuqan ǴABDOLLA
