Bizde latıfýndıser bar, jer satylady deıtin bolsaq, onda keri shegine-shegine feodalızmge kelip tirelippiz. Shyn máninde solaı da shyǵar. Rasynda, feodaldyq ekonomıkada eshbir reforma, damý ataýly bolmaıdy, tek árkim óz sharýashylyǵy men jumysyn kúnkóristiń qamymen ildebaılap júrgizedi. Ondaı ekonomıka óz boıyna tehnologıany, bilim-bilikti, qosymsha qundy sińirmeıdi. Osy sıpatymen ol ekonomıkalyq artta qalýshylyqty ǵana sońynan ertedi. Ekonomıkada ilgerileý bolmaǵan soń, áleýmettik máseleler oıdaǵydaı sheshilmeıdi.
Baılar men dáýlettiler otanshyldyq tárbıe ataýlydan jurdaı bolmaq, bar biletinderi qaraqan bastarynyń qamyn kúıtteý ǵana. Altyn-jambyǵa, baılyq pen oljaǵa otanyn da, ultyn da satyp jiberýge bar. Onyń órmekshiniń tory sekildi júıesi áleýmettik barlyq salany qýlyq-sumdyǵymen, aldaý-arbaýymen, dúnıeqońyzdyǵymen, paraqorlyǵymen, jemqorlyǵymen iritip-shiritedi. Feodaldyq ekonomıka úshin bilim men biliktiń quny kók tıyn. Eshkimniń eńbegi laıyqty baǵalanbaıdy, jasaǵan jetistigiń, tapqan jańalyǵyń áldebir toǵyshardyń oljasyna aınalyp, aı dalaǵa ketedi. Feodaldyq ekonomıkanyń qundylyqtary – shen-shekpen, aqsha-pul, syılyq-marapat, toı-tomalaq. Endi atalmysh qundylyqtaryna jeke-jeke toqtalaıyq.
Shen-shekpen: qoǵam jappaı laýazymdy qyzmet úshin jantalasady, sonyń saldarynan bilimsiz nadan, zalym-zulymdar kóbeımek. Shenge jetkisi kelgender bılik ıelerine jaǵympazdanyp jalbaqtaıdy, onyń jolynda bireýlerge qastandyq jasaıdy, aldap-arbaýdyń neshe túrlisin qoldanady. Qalaı da bıliktegi syrmaqtyń shetine iligýge tyrysady. Oǵan jetip alǵan soń, bilim ataýlydan quralaqan pende ne istemeıdi, pasyq qýlyqpen, zalymdyqpen aınalasyndaǵynyń bárin satady, otanyna opasyzdyq jasaıdy, sóıtip memleketti bankrotqa otyrǵyzady.
Aqsha-pul: olar óz laýazymyn paıdalanyp, qandaı jolmen bolsa da aqsha-pul jınaýdy murat etedi. Sebebi ózderiniń bylyq-shylyqtarynyń izin óshirýge aqsha kerek jáne onymen qalaǵan laýazymyn satyp alýǵa bolady. Aqshadan aqsha týdyratyndar kóbeıedi. Halyqqa ústemelep, ósimdik paıyzben aqsha taratady. Tólem qabileti joqtardyń úı-jaılary men mal-múlkin sypyryp alyp, tentiretip jiberedi. (Bul endi bizdegi ekinshi deńgeıdegi bankter ǵoı).
Syılyq-marapat: jurttyń ashý-yzasyn basý, aldap qoıý úshin syı-marapattar taratylady. Otanshyldardy, qatardaǵy azamattardy, memleket, qoǵam qaıratkerlerin orden, medaldarmen aýyzdaryn uryp, abyroılaryn sol kishkentaı temirdiń qunynan da tómendetip jiberedi. Ony keýdege taqqandar bılikke kiriptar bolyp, jaǵympazdyqqa kóshedi. (Ony búgin de kórip júrmiz).
Toı-tomalaq: túrli toılar men mereke-dýmandy qaptatý feodaldar úshin ózderin qorǵaýdyń, qylmystaryn búrkemeleýdiń tańdaýly tásili. Halyqty birer sát ishkizip-jegizip, máz ǵyp qoıady da, óz upaılaryn túgendep alady. Osyndaı qoǵam bilim, ekonomıka, tehnologıa, áleýmettik, etıkalyq, estetıkalyq jaǵynan artta qalyp, eldiń damýyn keri tartady jáne keleshegin tyǵyryqqa tireıdi.
Qýandyq Shamahaıulynyń Feısbýktegi paraqshasynan alyndy
