Terorızmmen ondaǵan jyldar boıy soǵysqan Reseı endi taǵy da terorızmge tap bolýda. Aqtóbedegi lańkestik aktileri kenetten terrorısterdiń Reseıdiń kútpegen jaǵyndaǵy shekara mańynda turǵanyn kórsetti, - dep jazady Qamshy.kz 365info.kz -ke silteme jasap.
Ortalyq Azıada jıhadty qoldaýshylar kóp
Máskeýdegi Karnegı ortalyǵynyń sarapshysy Arkadıı Dýbnov qazirgi ýaqytta shamamen 85 mln musylman turyp jatqan postkeńestik Ortalyq Azıada «jıhadtyń ekinshi maıdanyn ashý» qaýipi bar dep esepteıdi. Turaqsyzdyq deńgeıi Sheshenstan men Daǵystandaǵy kórsetkishke jetpegenimen, sarapshy bolashaqqa alańdaýshylyq tanytýda: «uzaq merzimdik ortalyq-azıalyq jıhad, shyn máninde, boı kóterýi múmkin».
Orta-azıalyq respýblıkalardyń 2 myńǵa jýyq azamaty DAISH tobynyń qatarynda Sırıa men Irakta soǵysyp júr. Bul jóninde amerıkandyq barlaý qyzmetindegi jasyryn derekkózge júgingen NBC International habarlady. Arkadıı Dýbnovtyń buǵan qosary,
qaýip basqa máselede — bul elderde áldeqaıda kóp adam eshqaıda shyqpaı-aq jıhadty qoldap otyr.
DAISH quramyndaǵy ár orta-azıalyq sodyrdyń óz otanynda ondaǵan bastaýysh uıymdar men júzdegen janashyrlar bar
«Ózbekstannyń ıslam qozǵalysy» (ÓIQ) jáne tájiktiń «Djýndýlla» ı «Djamaat Ansarýlla» toptarynyń sodyrlary Aýǵanstan men Pákistannyń shekarasynan ótip, qarý ustap, qarsy turǵandardyń qataryna qosyldy. ÓIQ sodyrlary «Táliban» jáne «Al-Kaıdamen» burynnan birge bolsa, jaqynda DAISH qozǵalysyna adal bolýǵa ant berdi. Aýǵandyq barlaý qyzmetindegi atyn atamaı, aqparatpen bólisýge kelisken aǵa qyzmetkerlerdiń biri qazirgi kezde Aýǵanystanda, shamamen, 5-6 myńǵa jýyq ÓIQ-nyń jáne myńnan astam tájik sodyrlarynyń soǵysyp jatqanyn habarlady.
«Tájikstan bıligin ıslamıster basyp alýy múmkin»
Qazaqtyń menedjment jáne ekonomıkalyq boljam ınstıtýtynyń (Almaty) profesory Narqyz Kasenova, ásirese, Ózbekstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan qıyn jaǵdaıda deıdi. Ol atap kórsetip otyrǵan nárse:
Tájikstanda ıslamısterdiń bılikti basyp alý múmkindigi bar, óıtkeni onda memleket óte áljýaz
AQSH-ta oqyp kelgen tájiktiń erekshe maqsattaǵy mılısıa otrádynyń komandıri bul bizdiń musylmandarǵa jasalyp jatqan qysymǵa qarsy narazylyǵymyz dep, 10 myń otandasymen birge DAISH-tyń jaǵyna ótip ketken. Sarapshylar onyń ketýi kezdeısoqtyq emes deıdi. Radıkaldyq ıslam ıdeologıasy men feodaldyq-klandyq salt Tájikstanda azamat soǵysyna ákelip soqty, ol postkeńestik elderde oryn alǵan azamat soǵystarynyń eń surapyly boldy. BUU-nyń málimetteri boıynsha, 10 myńǵa jýyq adam qaza taýyp, shamamen, mıllıonǵa jýyq adam bosqynǵa aınaldy.
KSRO kúıregen sátten bastap, Ózbekstanda da eleýli kúızelister oryn aldy. 2005 jyly bılik ózin «ıslamıstik ekstremızm» dep ataǵan búlikshilerdi basyp-janshydy. Biraq jergilikti halyq bıliktiń shoqparyna beıbit narazylyq bildirýshiler tústi degen senimde. Qaza bolǵandar sany 180-nen 1500 adamǵa deıin boldy.
Aqtóbedegi búlik — Qazaqstannyń ishki isi
Ortalyq Azıamen jáne onyń úkimetterimen óte tyǵyz baılanystar ornatyp otyrǵan Reseı, mundaı oqıǵalardyń ózderiniń isi emes ekenin resmı túrde málimdedi. Pýtınniń baspasóz hatshysy Dmıtrıı Peskov Aqtóbedegi terorıstik aktini Qazaqstannyń ishki isi retinde sıpattady. Óte abaılap sóılegenine qaramastan, Reseı bul aımaqtaǵy oqıǵalardyń órbýin muqıat qadaǵalap otyr – muqıat bolǵany sonshalyq, Tájikstanda 8 myń sarbazdan quralǵan reseılik áskerı baza ornalasqan. Karnegı ortalyǵyndaǵy Dýbnov bylaı deıdi:
tolyqqandy ıslamıstik kóterilis bolǵan jaǵdaıda, Reseıdiń bul 8 myń sarbazy jetkiliksiz bolady
Ázirge, Ortalyq Azıanyń radıkaldyq ıslamısteri tynysh otyr, ne aımaqtan tysqary ketip qaldy. Alaıda demokratıa máselesindegi jutańdyq kóp rette ekstremızmniń órshýine jeteleıdi.
Ekonomıkanyń tuńǵıyǵynan saıasattyń shyńyraýyna deıin
Qazaqstandy eseptemegende, Ortalyq Azıada jan basyna shaqqandaǵy JİÓ 2-den 6-ǵa myńǵa deıingi AQSH dollaryn (HVQ) quraıdy. Mıllıondaǵan adamdar JİÓ jan basyna shaqqanda ortasha eseppen 23 myń AQSH dollaryn quraıtyn Reseıge gastarbaıter retinde baryp, jumys isteýge májbúr. Bul elderdiń kóshbasshylary basqarýdyń qatań túrin unatady jáne «jeke basqa tabynýshylyqtyń» qalyptasýyna qarsy emes.
Tájikterdiń Emomáli Rahmony — poemalardyń keıipkeri, ony kúnmen salystyrady
Onyń ómirden ozǵan áriptesi Saparmurad Nıazov Túrkmenıada ózine 14 myń eskertkish ornatypty. Onyń izbasary Ǵurbanǵuly Berdymuhammedov ol eskertkishterdi aqyryndap qulatyp, olardyń ornyna óziniń sýretteri japsyrylǵan plakattar ornatyp jatyr. Bul adamdarǵa ulttyq sáıkestik qalyptastyrýǵa múmkindik bermeı otyr, sondyqtan ıslam oryn alǵan qýystardy toltyrýdyń quralyna aınalǵan.
Islam — bılikke qarsylyq bildirýdiń joly
«Tájikstanda polısıa hıdjab satqan dúkenderdi jaýyp tastaǵan jáne 13 myń er adamdy saqalyn qyryp tastaýǵa májbúrlegen, al basqa organdar jergilikti ıslam partıasyn jaýyp tastap, musulmandardy astyrtyn jumys isteýge ıtermelegen», — deıdi Ekseter ýnıversıtetiniń Ortalyq Azıa boıynsha sarapshysy Deıvıd Lúıs. Ózbekstanda Adam quqyǵyn táýelsiz qorǵaýshylardyń bastamashy toby 25 jylda, shamamen, 13 myń adamnyń óz ustanymy úshin túrmege qamalǵanyn eseptep shyǵarypty. Human Rights Watch Túrkimenstandaǵy bılikti «medıa jáne dinı bostandyqtarǵa qatań shekteýler ornatqan» «aıryqsha jazalaýshy» rejım dep ataıdy.
Sarapshylar táýelsiz dinı aǵymdarǵa qatysty jazalaýlar aımaqta jıhadshylar bıliginiń qanat jaıýyna jaǵdaı jasaıtyn negizgi faktor degen senimde. Ekseter ýnıversıtetindegi Lúıs myrza bylaı deıdi:
«Men atalǵan aımaqtaǵy úkimetterdiń týyndaǵan qıyndyqtardy sheshýde ózderi úırengen jazalaý men shekteýden bólek, tıimdi ádistermen sheshýge qabileti saıası ıkemdi ádisterdi ıgerdi degenge senbeımin, al sol eski ádister — jazalaý men shekteý rejımniń ózine qarymta soqqy berýi ábden múmkin».
Al Qazaqtyń menedjment jáne ekonomıkalyq ınstıtýtyndaǵy Qasenova «terorızmmen soǵys odan da kóp terorızm týdyrady degen senimde».
