Jońǵarlardyń Ulytaýǵa bet burýy – óz jeńisine mastanýynyń shyrqaý shegi bolatyn. Óıtkeni, bul maqsatqa jetýdiń ońaıǵa túspesin bildi. Ulytaý – qazaq úshin ǵana emes, túrki álemi úshin de kıeli oryn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń 2014 jyly Ulytaýǵa barǵan saparynda aıtqan «Óz tarıhymyzdy tereńinen bilý úshin kóp jumys jasaımyz. Ótken tarıh kýáleriniń biri – Ulytaý. Bul jerdi barlyǵy bilýi tıis» degen sózine ún qosý úshin árbir sanaly ultjandy azamat bilgenimen bólisip, týǵan jer tarıhynan syr shertýge atsalysýǵa tıis. Óıtkeni, kez-kelgen ólkeniń tarıhy men eleýli tulǵalary – táýelsiz elimizdiń bólinbes bir bólshegi. Sondyqtan oǵan rýshyldyq, jershildik turǵysynnan qarastyryp, jikshildiktiń otyn órshitpeý qajet. Ol úshin ótkenniń taǵylymyna saýatty kózqaras qalyptasýy tıis. Ol álem halqy berik ustanyp otyrǵan Akademıalyq adaldyq qaǵıdalaryna sáıkes keledi. Áıtpese, el arasynda shala saýatty jandar «ózim ǵana bileminge» salynyp, iritki salyp, ulttyq máseleni aýyl arasynyń kúıki tirligine aınaldyrýǵa jumys isteıtinder de bar. Sol sebepti týǵan jerge eńbegi sińgen babalar eńbegin paryqsyz jandardyń kózqarasymen tarıh sahnasynan joıýǵa jol joq.
Tarıhtan belgilisi, Bulanty shaıqasynda qazaq jasaqtary jeńiske jetip, jońǵarlardyń áskerin Ulytaýǵa jetkizbeı toqtatty. Qanjyǵaly qart Bógenbaıdyń usynysymen soǵysta qaza bolǵan qazaq jaýyngerleriniń denesi taýdyń basyna shyǵarylyp jerlendi. Solardyń arasynda myńdaǵan jergilikti turǵyn ókilderi men elimizdiń túrpik-túpkirinen at arytyp jetken baýyrlas-qandastarymyz bar-tyn. Olardyń eshqaısysy jerge, rýǵa bólinip, jeke bas múddesin izdep kelmegeni belgili. Maqsat – jerimizdi dushpannan aryltý boldy!
Jońǵarlardyń Ulytaýǵa bet burýy – óz jeńisine mastanýynyń shyrqaý shegi bolatyn. Óıtkeni, bul maqsatqa jetýdiń ońaıǵa túspesin bildi. Ulytaý – qazaq úshin ǵana emes, túrki álemi úshin de kıeli oryn. Ol rýhanı orda ǵana emes, qazba baılyqtyń tunǵan qazynasy. Ol erteden-aq sary jezi, altyn-kúmis, asyl keniniń moldyǵymen de shartarapty tamsandyrǵan aımaq. Ondaǵy eli men jeri úshin janyn qıar erlerdi qol astyna qaratyp alsa, shańyraǵy shaıqalmasyn bildi. Bul álbette arman bolatyn, biraq, sol úmit jibin ustaý sáti jaqyn qalǵandaı edi...
Endeshe, sol bir qıan-keski maıdanda janyn pıda etken belgisiz erlerdiń batyl qımyly, kózsiz erligin jadymyzdan shyǵarmaýymyz, birlikti saqtaýymyz kerek. Ol bizdiń urpaqtyń babalar amanaty aldyndaǵy adal paryzy bolmaq.
Óıtkeni, 1727 jylǵy Bulanty shaıqasy óziniń mańyzdylyǵy jóninen 1941 jylǵy Máskeý túbindegi jeńispen barabar. Osy oqıǵadan keıin jońǵarlar basyp alǵan qazaq jerlerin azat etý kezeńi bastaldy.
Osyny eskerip, 2015 jyly 21 tamyzda Qaraǵandy oblysynyń Ulytaý aýdanynda Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalar sheńberinde qazaq áskerleriniń jońǵarlardy alǵash talqandaǵan Bulanty ózeniniń janyndaǵy Úıtas shatqalyna bıiktigi jeti metrlik stella ornatyldy.
Munyń kóńil tolqytarlyq is bolǵany anyq. Degenmen, mundaı aýqymdy jumystyń jalǵasy bolmasa, mańyzyn kópshiliktiń uǵynýyna murshasy bolmaıdy. Ásirese, úsh júz jyldaı ýaqyt buryn bolǵan bul qandy oqıǵanyń búgingi táýelsiz Qazaq eli úshin qanshalyq mańyzy bolǵanyn jastarǵa nasıhattaýǵa tıispiz.
Áıtpese, elsiz ıen dalada bir «Monýment» boı kóterýimen el tarıhyn tolyqtyrýdy, mańyzyn baıytýdy, jastar kókiregine patrıottyq sezim qalyptastyrdyq desek, qate aıtqanymyz bolmaq. Shyn máninde, bul úlken istiń bastaýy ǵana. Sol jolda birqatar ozyq oıly azamattar aqyl-parasatyn, rýhanı óreliligin, shyǵarmashylyq sheberligin, kúsh-qaıratyn jumsady. Eskertkish avtory – jezqazǵandyq Shahıbaben Seıtkenovtiń ushqyr qıaly alys zamandardyń kelbetin kóz aldymyzǵa ákelýi aıryqsha tebirentse, Stella qurylysyna «Qazaqmys» korporasıasy jeti mıllıon teńge bólip, demeýshilik jasaýynyń ózi qanshama qarajat jumsalǵanyn eske salady. Eskertkish-stellany qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri, Halyq Qaharmany Toqtar Áýbákirov, Qaraǵandy oblysynyń ákimi Nurmuhambet Ábdibekov saltantty túrde ashty.
Bulanty shaıqasyna qatysqan ata-babalarymyzdyń rýhyna arnalǵan Monýmenttiń memleket qamqorlyǵyna alynýy onyń eldik qundylyq ekenine nazar aýdartpaq. Endeshe, mundaı eńbek jalǵasyn tappaı qalsa, ókinishi kimdi de bolsa oılantary daýsyz. Sol sebepti, jergilikti turǵyndardyń arasynan bizdiń «batyr babamyzdyń» rýhy osy jerde eldik maqsattaǵy uly shaıqasqa qatysqan! – degen maqtanysh sezimi alaýlaı berýi zańdylyq. Bulanty shaıqasyna qatysyp, odan ári ata jaýymyzdy qazaq jerinen birjolata qýyp tastaǵanǵa deıingi shaıqastarda elin qorǵaǵan batyr babalaryn búgingi urpaqtary máńgi jadynda saqtaıtyn bolady.
El basyna kún týǵan sol bir zaýal shaqta aty máshhúr Qanjyǵaly qart Bógenbaı, Qarakereı Qabanbaı, Shapyrashty Naýryzbaı, Shaqshaquly Jánibek, Hankeldiuly Raıymbek jáne t.b. batyrlarmen tize qosyp birge soǵysqan jergilikti jerdiń batyrlary bizge myna mańǵaz dalany mırasqa qaldyrdy. Búgingi urpaq sol jerden ken qazyp, mys balqytyp, kómir óndirip, qyzmet etip, baqytty ǵumyr keshýde. Bul babalar armanynyń azat elde júzege asqanynyń aıǵaǵy bolsa kerek. Degenmen, keshegi sovettik kezeńniń salqyny áserinen, osy jońǵarlar men qazaqtar arasyndaǵy sheshýshi shaıqastaǵy jergilikti jerdiń turǵyndary Baltaly, Baǵanaly, Qypshaq eliniń, t.b., qas batyrlary jaıly derekter joqqa tán. Esimderin aıtýǵa da jasqanatyn sıaqty. Nege?
Bizdiń aıtpaǵymyz, soǵys júrip jatqan kez-kelgen eldi-mekendegi turǵylyqty halyq soǵys zardabynan beıtarap qalmaıdy. Olardyń jeńisti jaqyndatýǵa úles qosatyny dáýir shyndyǵynda san dáleldengen. Ol – bizdiń halyqtyń dili. Mentalıtet, ıakı, dil (lat. menta – jan qurylymy) – adamdardyń belgili bir qoǵamdastyǵyna tán, naqtyly tarıhı-mádenı ortada qalyptasqan minez-qulyqtardyń jáne is-áreketterdiń birkelki sıpatyn bildiretin uǵym ekeni belgili. Osy turǵydan qaraǵanda, bizdiń halyq elin, jerin jat jaýdan qorǵaýdy boryshym dep biledi, ony tipti erlik dep te sanamaıdy. Olar qan maıdanǵa qaımyqpaı engen kezderinde «maqtan úshin» erliktiń úlgisin jasamaǵany anyq.
Shákerim Qudaıberdiulynyń jazbalarynda 1723-1730 jyldardaǵy Otan soǵysy jyldarynda, tek «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» jyldarynyń ózinde qazaq halqynyń sanynyń úshten ekisi kemigeni týraly málimet bar. Demograf M. Tátimovtiń sanaǵy boıynsha 1723 jyly qazaq halqynyń sany 3 mıllıon 330 myń bolsa, 1725 jyly 2 mıllıon 222 myńǵa azaıǵan. Demek, olar týǵan eli úshin jan pıda etken shahıtter!
«Qazaq handyǵyna – 550 jyl» tolý merekelik is-sharalary qatarynda erligimen el aýyzynda júrgen halyq qaharmandary men batyrlyǵy ańyzǵa aınalǵan iri tulǵalar aýyzǵa alynǵan kezde, qarapaıym kópshilik kókeıinde osyndaı «uly isterden meniń ata-babam syrt qalǵany ma?» degen suraq turdy. Óte oryndy saýal!
Jaýap bireý – halyq joq jerde, yntymaq qashqan elde baqyt ta, jeńis te joq! Qojabergen jyraý, Qojabaı aqyn, Bolman Qojabaev, Imanjan Jylqaıdaruly, Omar Qýnaquly, t.b. aqyndar, bı-sheshender eldiń de, elim dep eńiregen erlerdiń de dańqyn jyrǵa qosty, anyqtap kóz júgirtken, saralaǵan janǵa olardyń shyǵarmalarynda derek óte mol. Áıtse de ony ǵylymı turǵydan zerdelep, júıeleýge ázir tıanaqty kóńil bóline qoıǵan joq.
Bul uly otan soǵysyna eńbektegen baladan, eńkeıgen qartqa, sondaı-aq, qyz-kelinshekter túgel atsalysty. Tarıhtan belgilisi, Abylaıdyń qyzy Aıtolqyn, úısin Qarataı batyrdyń qyzy, Oljabaı batyrdyń anasy Esenbıke, Qabanbaı batyrdyń jary, Malaısary batyrdyń qaryndasy, batyr anamyz Gaýhar, Qabanbaı batyrdyń qaharman qyzy Nazym, ataqty Bulanbaı batyrdyń jary, barlaýshy toptyń jetekshisi, erjúrek qyz Aıbıke, alshyn batyr qyz Aqbıkesh, naıman Jandáli, Eset batyrdyń qyzy Botagóz, sol sıaqty Qyzdanbıke, Nurbıke, t.b. erliktiń úlgisin kórsetip, esimderiniń qazaq saharasyna keń jaıylýy tań qalatyn oqys oqıǵa emes, qalypty jaǵdaı. Bul qanda bar qasıet. Mysaly, saq dáýirinde turmysqa shyqpaǵan qyzdardan arnaıy áskerı top jasaqtalǵan. Óıtkeni, olarǵa keregi Otanynyń, ot basynyń tynyshtyǵy, ol úshin basty maqsat – dushpandy jaýsatyp, týǵan jerdi tezirek azat etý boldy. Mundaı isten Ulytaý, Kishitaýdyń arǵy-bergi óńirin jaılaǵan, Bulanty óńiriniń qyz-kelinshekteri de shet qalmaǵany anyq.
Kónekóz qarıalardan jetken ańyzdarda, Qarakereı Qabanbaı batyrdyń jan jary, batyr Gaýhar anamyz «Qalmaqqyrylǵan» syrtyndaǵy taýǵa qaraýylǵa shyqty» degen sóz bar. Endeshe, Gaýhar anamyzǵa serik bolǵandar qatarynda jergilikti jerdiń, Baǵanalylardyń, Arǵyn, Qypshaqtyń, t.b., bizge esimi beımálim batyr qyzdary bolǵany anyq. Biraq, olar jaıly ne bilemiz, esimi kim, kimniń balasy, kimniń jary edi?..
Bul tarıhı ólkede – Bulanty, Bileýti, Qaraseri mańynda ótken soǵysqa Baǵanalylyqtar ózge de jerlesterimizben birge qoıan-qoltyq qatysqany málim.
Baǵanaly Quttymbetteı batyrlar el úshin keýdesin oqqa tosqan-dy. Sholýshy-jasaq quramyndaǵy jıyrmadan jańa asqan Qarjas rýynan Seýil batyr qapyda oqqa ushýy, Quttymbet batyrdyń júregin qalmaqtardyń tirideı jaryp alýy osynyń dáleli. Otan soǵysynyń jalpy halyqtyq sıpat alǵanyna deıin de jergilikti batyrlar sholý-barlaý jumysynda tanytqan erligine kim kúmán keltiredi? Onyń syrtynda Baǵanaly Qojastyń urpaǵy – Máıgeli, Qýat, Amanǵul sıaqty, t.b. baı, batyr, rý basylarynyń jaýyngerlerdi minis jáne soıys attarymen, azyqpen qamtamasyz etýdegi eńbegi erekshe aýyzǵa alynǵany aıǵaq. Oı júgirtińiz, qanshama mys qorytý peshteri daıyndalyp, ken balqytylyp, ustahanalarda ustalardyń qajyrly eńbegimen qarý-jaraq saılandy. Maıdan shebinde jáne ony qamtamasyz etýde batyrlyǵymen, eren eńbegimen el esinde qalǵan Shaqshaq Jánibek, Qypshaq Tileýli, Baǵanaly Barlybaı, Tólek, Týlaq, Shubartýly Jaýlybaı, Jaýǵash, Bıǵash, Aıbas, Orazymbet, Saǵyndyq, Arǵyn Qarjas Amanjol, Seýil batyrlar, Quttymbet, Amanǵul, Jylkeldi, Kóbes, Máıgeldi, taǵy da basqalarynyń tarıhta alar ómir joldary áli tolyq ashylǵan joq.
Sábıt qajy Baıdaly
«Qurmet» ordeniniń ıegeri, jýrnalıs, alashtanýshy
Ábdirahman Zarypuly
QR İİM ardageri
Toǵanbaı qajy Qulmanuly
Álem halyqtary Jazýshylary odaǵynyń múshesi
(Jalǵasy bar...)
