Arada apta ótpeı, birinen keıin biri óz-ózderine qol salǵan jastar jaıyndaǵy qara habardy telearna jańalyqtary sol kezde jarysa habarlap jatty. Olardyń ómirden túńilip, aıaq astynan osyndaı sheshim qabyldaýlaryna ne sebep bolǵanyn eshkim de, kerek deseńiz, jaqyndary da dóp basyp aıtqan emes. Tek boljam ǵana bar. Al, bul jasóspirimderdiń ómirmen qosh aıtysýlary arnaıy mamandarymyzdyń sanasyna sosyn baryp qana jetkendeı, psıhologtar oqý aıaqtalardyń sońǵy kúnderinde ǵana balalarmen tyǵyz jumys júrgize bastaǵanyn estidik. Shyndyǵynda, osyndaı jumys sońǵy 4-5 jyldyń kóleminde mektep oqýshylarynyń, ásirese, mektep bitirýshi jastardyń arasynda keńinen tarap ketken óz ómirin qıýǵa nıettengenderdiń belgisi biline bastaǵan alǵashqy kezderde-aq myqtap qolǵa alynýy kerek edi-aý. Ókinishke qaraı, qolymyzdy kesh sermegenimizdiń arqasynda osyndaı aýyr jaǵdaıǵa jeńil qaraıtyn jastarymyzdyń sany artyp, jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd jóninde Qazaqstan bul kúnde aldyńǵy orynǵa shyqqanyn sheteldik sarapshylar aldymyzǵa jaıyp berdi. Al, ótken jyly "Jastar" ǵylymı-zertteý ortalyǵy keltirgen derek kózderi 15 pen 19 jas aralyǵyndaǵy jastarymyzdyń 31 myńynan astamynan qapyda kóz jazyp qalǵanymyzdy keltirgen bolatyn. Byltyrǵy jyldyń alǵashqy bes aıynyń sońǵy eki aptasynda alty bala óz-ózderine qol jumsap, ómirden ozdy. Mektepte sońǵy qońyraý soǵylarǵa sanaýly ǵana kúnder qalǵanda osyndaı oqys jaıttar birinen keıin biri qaıtalandy. Qıylyp jatqan qyrshyn ómirlerge qarap, búgingi bizdiń, qoǵamymyzdaǵy, ortamyzdaǵy, otbasymyzdaǵy jiberip jatqan kemshilikterimiz eske túsedi. Kez kelgen qıyn jaǵdaıda, ásirese, qara jamylǵan qamkóńil tusta bul olqylyqtardy saralamasqa áste bolmas.
Sebep ártúrli
Jalpy, sýısıdke "óz ómirin qıýǵa nıeti bar minez-qulyq" dep, at qoıyp, aıdar taqqanymyzben, dárigerler muny aýrýdyń bir túri dep kórsetse, psıhologtar jan kúızelisiniń kórinisi dep túsindiredi. Al, osy oraıda psıhıatrlar adamnyń óz-ózine qol salýyn mynadaı úsh sebeppen baılanystyrady. Iaǵnı, birinshi sebep - adamnyń ózine kóńiliniń tolmaýy. Minez-qulqyna, túr-álpetine kóńili tolmaǵan bala ózin ózgelerden bir saty tómen ustap, kemsitýiniń nátıjesi ómir súrýdiń mán-mańyzyn joǵaltýǵa ákep soǵady eken. Ekinshi sebep, psıhologıalyq daǵdarysty kóńil-kúı, áleýmettik daý-damaılar. Onyń kórinisi súıiktisine qol jetkize almaǵandardyń, "jaýapsyz mahabbattyń" qurbanyna aınalǵandardyń, ata-anasymen, ustazymen nemese dosymen renjisip qalǵan jastardyń mundaı qıyn jaǵdaıdan shyǵaratyn joldy ózine qol jumsaý dep bilýi. Úshinshi sebep psıhıkalyq aýytqýlar, fızıologıalyq faktorlardyń áseri, ıaǵnı, jan kúızelisiniń oryn alýy. Árıne, mundaı jaǵdaıda dárigerdiń baqylaýyna alynǵan olarmen psıhologtar, sosıologtar jumys isteıdi. Psıhıatrlar birinshi jáne ekinshi sebep boıynsha sýısıdke baratyn jastardyń aqyl-esi durys, densaýlyǵynda kinárat joq, biraq, bir mınýttyq álsizdik olardy ómirden julyp alyp ketetinin alǵa tartady.
Senimsiz bolashaq
"Bir mınýttyq álsizdik". Árıne, dál osy sátti jiberip alǵan ata-ana, ustaz da, dos-jaran, qurby-qurdas ta ózderiniń janyndaǵy adamnan qapyda aıyrylyp qalǵanyn qansha jerden jer tepkilep, kóz jasyn kóldetip tókkenimen, ókinishtiń ornyn toltyra almaıdy. Biraq, ol barshamyzǵa sabaq bolýy tıis. Búgingi kúni jumystyń sońyna túsip, bas kóterýge bir ýaqyty bola bermeıtin ata-ana qalt etkeninde baýyr eti balalarynyń qasynan tabylyp, jyly-jumsaq, táttisin berip otyryp, áńgime-dúken quryp, ishtegi syrlarymen bólisip, emen-jarqyn sóılesse mundaı qıyn da aýyr jaǵdaıǵa tap bolmas pa edik?! Sol sekildi mektepte ustazdar da qas-qabaǵy túsińkiregen oqýshysyn janyna jaqyn tartyp sóılesse, aqyl-keńesin aıamasa, mundaı qatelik oryn alar ma edi? Al, aıtqyzbaı-aq, syryńdy da, janyńdy da jańylmaı uǵatyn dostary she? Óz kezeginde olar da qurby-qurdasynyń kóńil-kúıiniń bolmaı júrgenine elemegen syńaı tanytýy osyndaıda keshirilmes kúná sanalmaı ma? Óıtkeni, bir mınýttyq álsizdik kezinde janynda jaqyn tartar eshkimniń bolmaǵany, ishtegi bar ýaıym men jandy jegen ókinish ne syrdyń búkpesiz aqtarylmaýy, soǵan oraı ózin qoldaı qoıar adamnyń tabylmaýynan osyndaı qadamǵa eriksiz jol berilip jatady. Qamsyz jan erikkennen baryp bıik qabatty úıden sekirip ketpesi beseneden belgili bolar. Endeshe psıhologtarymyz da, psıhıatrlarymyz da aıtyp júrgen, eger qamkóńil jaıtqa, kúızeliske dýshar bolǵan balanyń áreketterin elep-eskermesek, san soqqanymyz bir bul bolmaq emes. Sol arnaıy mamandarymyzdyń ózderi mundaı jaǵdaılarda balalardyń eń aldymen minez-qulqynyń ózgeretinin aıtady. Tomaǵa-tuıyq tartyp, áńgimeden qashqaqtap, enjarlyq, selqostyq tanyta bastaýy ne bolmasa, burynǵy minezine múlde uqsamaıtyn ashýlanshaq bolyp alsa da, ol ekiniń birin oılandyrmaı qoımaýy qajet. Sabaqqa barýdan qashqaqtap, syltaýlardy kóbeıtse de nemese aqsha suraǵyshtap, qaltany qaǵyp bara jatsa da, onyń bir sebebi bolýy tıis. Sondyqtan, kez kelgen balanyń basyndaǵy mundaı belgilerge kóz juma qaraý áste durys emes.
Jónsiz nasıhat
Joǵaryda, bir sózimizde bul derttiń aldyn alýda pedagog-psıholog mamandar men ata-ananyń róliniń joǵary ekendigin aıttyq. Jastaıynan balanyń qandaı qıyn jaǵdaıǵa da qarsy tura alar myqty kúshi, senimi bolýy kerektigin sanasyna quıyp, jaqyndarynyń, týystarynyń, otbasynyń ony, bir-birin jaqsy kóretindikterin bildirip, sezdirip otyrsa, shyǵarmashylyq, ómirlik josparlar jaıynda jıi áńgime qozǵap, onyń bolashaǵyna senimmen qaraýǵa úıretse, mundaı álsiz qadamnyń joly, sózsiz, qıylar edi. Erteńgi kúngi bulyńǵyr bolashaqtyń alǵashqy qadamyna aıaq basar tusta jas júrek úlken qoldaý, ózderine degen nyq senimdi jaqyndarynan, ustazdarynan kútedi.
Ekinshiden, sýısıd jasaǵan balalardy ashyq túrde nasıhattaýdyń jóni bolýy kerek. On birinshi qabattan quldılap, túsken jerin qyp-qyzyl qanǵa boıaǵan eki qyzdyń ólimi óz-ózderiniń erteńine senimsiz qansha balanyń psıhıkasyna keri áser etkenin eskerdik pe eken? Bala turmaq, úp-úlken basymen óz jetkinshekteriniń aldynda otyrǵan ata-ana da únsiz qaraı almaıtyn kórinis edi bul. Sondyqtan, biz osyndaı kadrlardy kórsetý arqyly óz qolymyzben, sanaly túrde jastarymyzdy ólimge ıtermelep jatqandaı kórinemiz. Jalpy, bile-bilgenge, bul aýyr másele qoǵam aldynda dál sol qalpy kórsetilmeı, arnaıy mamandardyń qatysýymen ǵana talqylaýdy qajet etetinin eskere bermeımiz.
Sońǵy ýaqytta arnaıy mekemelerge derttiń ataýyn ashyq aıtpaý jaıynda tapsyrma berilgenimen, ókinishke qaraı, ol ázirge qaǵaz júzinde qalyp kele jatqany ras. Sol sekildi psıhologıalyq ortalyqtar qurylyp jatqanymen de, bul oryndarǵa bas suǵýdy keıbireýlerdiń ózderin aýrý adamdaı sezinetinderi taǵy anyq. Sondyqtan, halyq áli kúnge bul derttiń ataýynan shoshıdy.
Tózim kerek
Biraq, solaı bola tura, jelkildegen jastardyń kez kelgen qıyndyqqa qarsy tura almaı, syn saǵatynda ózderine qol jumsap, jeńil jol izdeýin búkil qoǵam bolyp aldyn alýdyń ýaqyty kelgenin aıtýymyz kerek. Ómir degen qıynshylyǵyn usynyp otyryp, tózimdiligińdi tekseretin úlken mektep. Sondyqtan, álsizdik tanytyp, ózine qol jumsap jatsa, muny dinimiz ıslam da quptamaıdy. Mundaı jandardyń janazasyn shyǵarmaýǵa buıyrady. Olaı bolsa, Alla ózi bergen jandy ózi alýy kerektigin árbir jas janyna toqyp óskeni kerek.
Tańsholpan Tarǵyn
