Qyzdardy súndetteý – jyl saıyn álemniń 30 eliniń 84 mıllıon áıeli zardap shegetin dástúrli rıtýal. Eń kóp Afrıkada taralǵan, Azıa men Latyn Amerıkasynda da jıi kezdesedi. Bul eldiń emıgranttary basqa elge barsa da bul dástúrden aınyǵan emes. Sońǵy 10 jylda mundaı oqıǵa Bpıtanıa, Fpansıa, Gepmanıa jáne AQSH pen Fınlándıany qosqanda damyǵan bes elde tirkelgen.
Brıtanıada áıelder súndetine resmı túrde 1985-shi jyly tyıym salyndy. Biraq, iri qalalardaǵy afroazıalyq qoǵam áli kúnge deıin qyzdaryn qurban qylýdy jalǵastyrýda. Dál qazirgi tańda mundaı qaýip 10.000 qyzǵa tónip tursa, jańa emıgranttar kelýimen olardyń sany kún sanap ósýde. Degenmen, naqty sanyn eshkim dóp basyp aıta almaıdy, sebebi operasıa qupıa túrde nemese elden aýlaq jasalady.
Túrkıa
Bul dástúrge túrli túsinik berýge bolady, biraq basty sebep - qyzdyń «páktigi» men «tazalyǵyn» saqtap, seksýaldy belsendigin joıý. Onyń ústine, súndetteýdi qoldaıtyndar áıel qynaby bala bosanǵannan keıin de sozylmaı, erler úshin lázzattyń kóp bolýyna áser etedi dep sanaıdy.
Ekinshi bir sebep- dinı nanym-senim. «Ata-anamyz bizge Qudaıǵa jaǵý úshin dinde jazylǵannyń bárin oryndaý kerek», - dep úıretken deıdi Somalılyq qyz. Sońǵy kezderi kóptegen musylman qyzdar Quranda İnjildegideı áıelder súndeti jaıly eshteńe jazylmaǵanyn bilip, tańdanyp júr.
Osyǵan qaramastan mıllıondaǵan áıelder ózderin, qyzdaryn bul azapqa erikti túrde aparýda. Olar ata-baba dástúri dep hronıkalyq asqynǵan aýrý, ınfeksıa, et ósý, absesster, etekkir qanynyń ishekke ketip qalýy, jynysty salqynqandylyq pen eshqandaı lázzat sezinbeý, kúızelis syndy aıta berseń bitpeıtin aýrýlarǵa ushyraýda.
Súndetteýdiń eń kóp taraǵan túri (klıtordektomıa), ıaǵnı klıtordy alyp tastaý. Mundaı aıaýsyz jáne asa aýyr rásim Afrıka kontınentiniń kóptegen bóliginde áli kúnge deıin bar. Eýropada 50-shi jyldary «shamadan tys» mastýrbasıamen kúresýdiń ádisi bolǵan.
Afrıkada muny áıeldiń «tazarýy» dep sanaıdy. Keı aımaqtarda er adamǵa «súndettelmegen áıeldiń balasy» dep aıtý ólimmen teń».
Súndetteýdi qoldaıtyndar Muhammedtiń hadısinen mysal keltirip, paıǵambar ony bárine mindettedi deıdi, aıtylǵan hadıste bylaı delingen: «Eger, sender súndettelmegen bolsańdar ( jatyr erneýi nemese shetki tán) dáret alǵannan keıinde taza syrtqy jynys aǵzasyna ıe bola almaısyńdar. Eger, «taza emes» aǵzamen Sender duǵa eter bolsańdar, senderdiń duǵalaryńdy Alla estimeıdi», -delingen degendi alǵa tartady. Degenmen, Qasıetti quranda klıtordy alyp tastaý jaıynda eshteńe jazylmaǵan. Islam ǵalymdary muny eskiliktiń qaldyǵy dep sanaıdy.
Bul dástúr ádette toıdan keıin bolady, áýlettegi áıelderdiń eń úlkeni, tájirbıeli keıýana kóldeneń tilik jasap, keıinnen qynapqa kerek kólemge deıin ony sozý úshin aǵash sılındr salady. Bul sılındr eki apta boıy sol orynda turady.
Egıpette áli kúnge deıin 7-8 jastaǵy qyzdarǵa bul prosedýra jasalynady. Jaqynda ǵana jasalǵan zertteý boıynsha, oqymaǵan,kózi ashyq emes 97% otbasynyń 66% osy dástúrdi praktıkada qoldanyp júr.
«Shekarasyz dárigerler» málimetinshe 200 sýdan jezókshesiniń 170-i «súndettelgen» bolyp shyqqan. Ol jaqta neke túni er adam tigilgen áıel «jatyrynyń erneýin» pyshaqpen tilip, onyń «pák» ekenine kóz jetkizedi.
"Súndetteý ómirińde úlken jara qaldyrady» - deıdi 24-jastaǵy Sharı. Ol Anglıaǵa kelip, aǵylshyn jigitine shyqqan kezde nebári 17 jasta bolǵan. Nekeleri osynyń kesirinen buzylǵan.
"Men 14 jasymda klıtordektromıanyń qurbany boldym. Úılengen barlyq ýaqytymda eshqandaı tósek lázzatyn sezine almadym. Kúıeýim súndettelgenimdi bilmes úshin bárin de jasandy jasaıtynmyn. Bizdiń masaı taıpasynda óte kesh súndetke otyrǵyzady. Men toı aldynda akýsher kári áıelge ózim keldim. Ol qarapaıym pyshaqpen, eshqandaı anastezıasyz jasady. Qatty aýyr bolǵanymen, masaı taıpasyndaǵylardyń jylaýyna bolmaıdy.
Somalılyq aqynnyń «Áıeldiń taǵdyrynda úsh muń bar- súndetke otyrǵyzylǵan kún, neke túni jáne tuńǵyshynyń ómirge kelýi» -deıdi. «Neke túni eń azapty tún. Er adamnyń saımany jynys músheńe kire almaı, qınalasyń. Dárigerge barý masqara bolyp sanalǵandyqtan, shydamy jetpegen erkekter qarapaıym pyshaqpen tile salady»,- deıdi Somalılyq Lao esimdi áıel.
Malı men Soltústik Nıgerıanyń etnıkalyq toptary áıel jynys aǵzasyn «jıirkenishti» dep sanap, olardy estetıkalyq sulýlyǵy joq degen syltaýmen tolyqtaı alyp tastaıdy. Jyl saıyn álemde adamı quqyǵy taptalatyn áıelderdiń sany qarqyndy ósýde. Eń keń taralǵany turmystyq zorlyq -zombylyq pen májbúrli túrde súndetke otyrǵýy bolyp otyr.
