Álemniń «men» degen myqty elderinde sol memle­kettiń bolmysyn, bederin, ereksheligin hám tarıhyn tanytyp turatyn eskertkishter bar. Áıgili Mysyr pıramıdasy, Úndistannyń Táj-Mahaly, kóne ańyzdarda periler turǵyzypty-mys deıtin Qytaı qorǵany, álemniń jeti keremeti sanalatyn Aleksandrıa munarasy, Amerıkanyń Azattyq músini, Fransıanyń «Eıfel» munarasy… Tize berseń, tipti kóp. Al, Qazaqstan degende… Árıne, aldymen, jańa álemdegi jańa Qazaqstannyń jarqyn beınesin tanytatyn, eldiń boıtumaryndaı bolǵan Astana aýyzǵa oralady. Al Astana týraly aıtqanda…
Bes ǵasyrdan syr tartqan qola belgi
…Elordanyń ortasynan oryn tepken, san ǵasyrlyq tarıhymyzǵa, búginimiz ben erteńimizge qoıylǵan máńgilik eskertkishter eriksiz kóńil aýdartady. Ásirese, Astananyń naq tórindegi «Báıterek» monýmentin búginde bilmeıtin qazaqstandyq kemde-kem. Bul tuǵyrdy kópshilik, elordany tanıtyn álem turǵyndary Astananyń sımvoly dep biledi. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń ıdeıasy­men turǵyzylǵan alyp «Báı­terek» altyn jumyrt­qa­syn qorǵaýǵa umtyl­ǵan samuryq qus pen aıda­hardyń arpa­lysyn baıandaı­tyn baǵ­zy bir ańyz­dy eske túsi­re­ti­ni de talaıǵa aıan.
Astanadaǵy alyp eskertkishterdiń biregeıi – «Qazaq eli» monýmenti. Jeti jyl buryn irgesi qa­lanǵan tuǵyrtas – elimizdiń san ǵasyrlyq tarıhyn, basynan keshken nebir aýmaly-tókpeli zamandardy, azattyqtyń aq tańy atqaly beri jetken jetistikterimizdi áspetteıtin dáýirlik mańyzy bar tarıhı keshen. Shyndyǵynda, mán-maǵynasy tereń osynaý eskertkish tarıhı ádildiktiń saltanat qurýyn
aıǵaqtaıdy. Sonymen qatar, «Qazaq eli» urpaqtar baı­lanysyn jáne ýaqyt úndes­tigin bildiredi. Monýmenttiń 91 metr bıiktigi 1991 jyly táýelsizdik alǵanymyzdy ańǵartsa, ushar basyndaǵy kún, astynda qanat jaıǵan samuryq qus – egemen elimizdiń erteńi myqty ekendiginiń nyshany. Al sonaý ǵasyrlarda Atılla basqarǵan Edil ǵundary aq týlaryna osy qusty beı­nelegenin qart tarıh aıtady. Stellanyń tómengi bel­deýindegi «Halyq jáne tuńǵysh Prezıdent», «Qa­harmandyq», «Jasam­paz­dyq» jáne «Bolashaq» dep atalatyn tórt qola bareleftiń árqaısysynyń óz «aıtary» bar.
Taǵylymy mol sáýlet týyndylarynyń qatarynda «ulysymyzdy zamanynda uıystyrǵan» Kereı men Jánibek handardyń eńseli eskertkishin erekshe ataýǵa bolady.Tuńǵysh Prezıdent murajaıynyń aldyndaǵy gúlzarda ornalasqan eńseli eskertkish bes ǵasyr­dan astam burynǵy dáýir­diń oqıǵalarynan syr shert­kizedi. Qos tulǵamyz qurǵan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn byltyr ǵana dúrildete toılaǵanymyz tarıhqa kórsetken urpaq qurmeti edi. Eki hannyń beıneleri bostandyqtyń saltanat qurýyn, jańa handyqtyń qurylýy men jańa ómirdiń bastalýyn áıgileıdi. Kereı qazaqtyń tuńǵysh hany retinde han tulparynan jańa sheshilgen er-toqymda otyrǵan qalypta beınelengen. Al Jánibek han erjúrektikti, ba­tyldyq pen kúsh-jigerdi pash etip tur.
«Máńgilik eldiń» «Otan-Anasy»
Asqaq rýhymyzdyń aıryqsha nyshany – «Máńgilik el» saltanat qaqpasy. Álemdegi sanaýly qalalarǵa tán erekshe sáýlettik mundaı týyndy ádette jeńis rýhyn asqaqtatý nemese jasampaz jetistikterdiń qurmetine qalanyń kireberisine, úlken joldyń boıyna ornatylady. Al Astanadaǵy saltanat qaqpasy aspanmen talasqan záýlim ǵımarattardyń ortasynan oıyp oryn alǵan.
Sáýlet nysanynyń bıiktigi – 20 metr. El táýelsizdiginiń jıyrma jyldyǵy qarsańynda ashylǵan qaqpanyń sol jaq qaptalynda «Aqsaqal» músini ornatylǵan. Bul – halyqtyń oıy men rýhanı ólsheminiń kórinisi, danalyqtyń sımvoly. Onyń qazaqy ereksheligin ulttyq kıiminen ańǵarýǵa bolady. Sol jaq qaptalyndaǵy «Áıel-Ananyń» músini «Otan-Ana», «Jer-Ana», «ana tili» syndy kıeli uǵymdarǵa ulasady. Músinderdiń árqaısysynyń astynda qazaqtyń «Máńgilik» dara tańbasy oryn tepse, ústinde Eltańba ornalasqan. Syrtqy bóliktiń joǵarǵy jaǵynda «Máńgilik el» jazýy bar. Ol – memleket pen ulttyń ýaqytqa táýelsiz kıeli qorǵany. Qaqpa qabyrǵalary kúrdeli ulttyq órnektermen bezendirilip, ortasyna qazaq jaýyngeriniń bes qarýynyń biri – qalqan ornalasypty. Nysannyń eki jaǵyndaǵy «Taıqazan» tynyshtyq pen toqshylyqtyń, biregeı kóńil men qonaqjaı peıildiń tereń uǵymyn bil­dirse kerek.
Elbasy Nursultan Nazarbaev «Máńgilik el» qaqpasynyń ashylý saltanatynda: «Biz bul tamasha jasam­pazdyq qaqpasyn eńbegimizdiń, tabys­tarymyzdyń belgisi retinde, bolashaqqa ótýdegi belgimiz retinde turǵyzdyq. Qaqpa bizdiń jas, ásem elordamyz – Astananyń taǵy bir sımvolyna aınalatyn bolady» degen.
«Máńgilik El» sóziniń tereń tarıhı tamyry jáne úlken maǵynaly máni bar. Túrki shejiresinde «máńgi» sózi «Táńir», «Qudaı», «Alla» sózderimen maǵynalas qoldanyldy. Osy rette, «Máńgilik El» «Alla taǵalanyń eli, halqy» degendi bildiredi jáne memleket pen ulttyń ýaqytpen shektelmegen tumary bolmaq.
Astananyń ajaryn aıshyqtaǵan eskertkishterdiń biri – birlik pen kelisimge shaqyryp, kúlimsirep turǵan ana beınesinde. Qolynda – beıbitshilik pen kórkeıýdiń belgisi sanalatyn altyn tostaǵan. Qazaqstanda turatyn barlyq halyqtardyń tatýlyǵyn áıgileıtin 101 masaqtan turatyn 40 metrlik stella. Astynda máńgilik alaý janyp tur. Bul – «Otan-Ana» monýmenti.
Tuǵyrǵa qonǵan tórt batyr
Tuǵyrǵa qonǵan at ústindegi qaharman batyr Esil jaǵasynda el tynyshtyǵyn kúzetken saq­shydaı qalt etpeı tur. Bul – han Keneniń músini.
Qa­zaqtyń sońǵy hany.Kenesary qazaq dalasyna óńmeńdeı kirip, basa-kókteı tórge ozǵan ozbyr basqynshylardyń, el tynysyn tarylt­qan otarlaýshy­lardyń irge be­kitip, or­ny­ǵyp qal­maýy úshin jan alysyp, jan berisken shaıqas jolyn tańdap aldy. El erkin­digin ańsaǵan sol qasıetti joryq jolynda sheıit boldy.
Qazaq batyrlarynyń erlik dástúrin dáripteıtin Astana tórindegi taǵy bir tuǵyrly oryn – «qazaqtyń qamal qorǵany» Qanjyǵaly qart Bógenbaı batyr eskertkishi. El birligi, qazaq jeriniń azattyǵy jolynda alpys jyldan asa attan túspeı, ata jaýmen alysqan Bógenbaı Aqshaulynyń uly sardar retindegi qaharmandyq tulǵasy men talaı joryqtary týraly jyr-shejireler ǵasyrlar boıy urpaqqa ulaǵat bolyp keledi. Alty Alashtyń bas sardary, has batyry Bógenbaıdyń ata qonysy – Astana irgesindegi Ereımen óńiri. Sondyqtan bul mań­daǵy el men jer tarıhynda ba­­tyrǵa qatysty aıtylatyn de­rekter de mol.
Halyq qaharmany, qazaqtyń birtýar perzenti Baýyrjan Momyshulyna degen urpaq súıispenshiligi sheksiz. Astana qalasyndaǵy batyr esimimen atalatyn dańǵyldyń boıy-na ornatylǵan Baýyrjan Momyshulynyń eskertkishi de sol súıispenshilik belgisi.
Baýkeń júrgen jolmen on jeti jasynda jasanǵan jaýǵa jasyndaı tıip, on toǵyz jasynda aqqan juldyzdaı qyrshyn ketken Álıanyń da máńgi óshpes erligin Jeńis dańǵylynyń boıyndaǵy es­kertkishi asqaqtata túsken. Basqynshylarǵa qarsy bolǵan bostandyq shaıqasynda qasyq qanyn qıǵan Shyǵys juldyzy qazaq qyzdarynyń qaısarlyǵyn taǵy da dáleldep edi.
Kúı kúmbirletip,  jyr tasytqan…
Kózi tirisinde sátsizdeý somdalǵan Abaı eskertkishine kóńili tolmaǵan kórnekti ǵalym Rymǵalı Nurǵalı: «Eńseli elimizdiń eldigin aıqyndaıtyn Abaı eskertkishi elordanyń tórinde turýy kerek» degen edi. Ǵalymnyń armany oryndalyp, alty jyl burynǵy Astana kúni qarsańynda Abaı jáne Beıbitshilik kósheleriniń qıylysynan kórgen jannyń kózi súısinetin eskertkish boı kóterdi. Uly aqyn tuǵyrynyń janynda talaı aqyn jyr oqydy. Derekti jáne kórkem shyǵarmalardan úzindiler tyńdaldy. Talaı baspager kitap kórmesin uıymdastyrdy. Aqynnyń týǵan kúnine oraı ótetin jyl saıynǵy Abaı oqýlary da osy jerde qorytyndylandy.
Qolyna qasıetti qara dombyrasyn ustap, keń shapanynyń óńirin ashyp, ystyq qushaǵymen alyp dalany qushqaly turǵan qart jyraýdyń elordadaǵy qola músininiń jalpy bıiktigi on eki metrden asady. Qasıetti sózimen elin súıip, Alataýdyń selindeı aǵyndy jyrlarymen jerine qorǵan bola bilgen Jambyl-jyrdyń qasıeti Astana tórinde asqaqtap turǵandaı.
HİH ǵasyrda ómir súrip, ǵajaıyp týyndylardy ómirge ákelgen dáýles­ker kúıshi Qurmanǵazy Sa­ǵyrbaı­ulynyń «Saryarqa» kúıi búkil dúnıeni sharlap, qazaqtyń mýzykasyn álemge pash etken. Uly kúıshiniń esimin ulyqtaý maqsatynda birneshe kóshege, mádenıet úıine, teatrǵa aty da berildi. Ataqty kúıshiniń eskertkishi Saryarqanyń dál tósindegi samaladaı shahardyń Saryarqa dańǵylyna da ornalasqan.
Astanadaǵy kúıshi eskertkishi týraly Elbasy Nursultan Nazarbaev bylaı degen: «Halqymyzda osy dombyraǵa jan berip, qý taqtaıdyń kómeıine kúlli qazaqtyń rýhyn syıǵyzǵan talaı dáýleskerler ótken. Olardyń biri ári biregeıi – uly kúıshi Qurmanǵazy. Onyń «Saryarqa», «Adaı», «Qaıran sheshem», «Balbyraýyn», «Kishkentaı» kúıleri ár qazaqtyń jadynda bolsa kerek. Qazaq barda, kúı qudireti Qur­manǵazynyń esimi esh óshpeıdi. Onyń kúıine arqaý bolǵan Saryarqa, uly dalamyz da búginde álemge tanyldy».
urmanǵazy – ańyzǵa aınalǵan tulǵa, halyqtyń «Kúı atasy» dep áspetteýi de sondyqtan.
Bul – Astanadaǵy eskertkishterdiń biregeıleri. Áıtpese, elordadaǵy tastuǵyrlardyń sany elýge jaqyn. Bári de tarıhty tarqatady, shejireden syr shertedi, eldigimizdi eksheıdi, azattyǵymyzdy aıǵaqtaıdy, urpaq únin estirtedi. Bárinen de taǵylym men tálim alamyz. Osyndaı muramyz ben jádigerimiz barda ótkenimiz óshpek emes, bolashaǵy­myzdan da alǵys estirmiz. Tek jal­ǵasyn tap­qaı deńiz…
TAQYRYPQA  TUZDYQ
Bolat MAJAǴULOV,
Astana qalasy Mádenıet, muraǵattar jáne qujattama basqarmasynyń basshysy:
– Jyl sanap qalada tarıhı jáne mádenı nysandardyń, túrli monýmentterdiń sany artyp keledi. Búgingi tańda elordada elýge tarta mańyzdy tarıhı jáne mádenı eskertkish bar. Olardy paıdalaný kóp jumysty qajet etedi. Osy mindetti atqarý úshin Qazirgi zamanǵy óner murajaıynyń bazasynda «Eskertkishter men tarıhı-mádenı mura nysandaryn saqtaýdy qamtamasyz etý dıreksıasy» quryldy. Oǵan ǵylymı jumystardan basqa barlyq sharýashylyq fýnksıalar, sonyń ishinde qajet bolǵan jaǵdaılarda restavrasıa da júkteldi.
«EKSPO-2017» halyq­ara­lyq kórmesi qarsańynda tarı­hı eskertkishterdiń jaǵ­da­ıyna erekshe nazar aýdarý kerek. Qazirden bastap sheteldik delegasıalar men týrıser úshin ekskýrsıalar daıyndap jatqan túrli memleketterdiń dıp­lomatıalyq ókildikte­rinen ótinimder túsip jatyr.
Kóptegen tarıhı eskert­kish­ter men mádenı nysandar onda­ǵan jyldar boıy paıdalanylyp keledi, olardyń bári de asa qundy, óıtkeni bul – Qazaqstannyń tarıhy, sondaı-aq elimizdiń ósimi men jetis­tikteriniń bel­gisi bolyp tabylady.
Ótken jyly elordadaǵy Álıa Moldaǵulova, Abaı Qunan­baev, Otan qor­ǵaý­shylar, Kereı men Jánibek handar, Bógenbaı batyr, Qurmanǵazy, Baýyrjan Momyshuly jáne Aleksandr Pýshkın, sondaı-aq «Qazaq Eli» monýmenti sekildi es­kert­kishterge jóndeý ju­mys­tary júrgizildi. Sonymen birge, qalamyzda general Ivan Panfılovtyń eńseli eskertkishi boı kóterdi. Osy eskertkishterdiń barlyǵy elordanyń sáni men symbatyn ashyp turar ǵajaıyp qundylyqtar dep aıtýǵa bolady. Sondyqtan Astana mádenıetiniń mánerli aıshyq­tary kún ótken saıyn jar­qyrap tura bermek.
Asqat RAIQUL, "Astana aqshamy"