«Búginde jemqorlyqpen kúres kún tártibindegi máselege aınaldy. Qoǵamnyń barlyq salasynda kezdesetin bul áreket qylmys ekeni aıdan anyq. Ásirese,  memlekettik basqarý qurylymdaryndaǵy  laýazymdy qyzmetkerlerdiń ózderine tapsyrylǵan qyzmet  múmkindikterin jeke bastyń paıdasy men  múddesi  úshin paıdalanýy – qaýipti. Jalpy, jemqorlyq buryn bolǵan ba, álem elderi onymen qalaı kúresedi? Osy týraly jazsańyzdar eken» dep hat joldapty Aısha esimdi oqyrmanymyz. Osyǵan baılanysty QR Memlekettik qyzmet isteri mınıstrliginiń bas sarapshysy Dáýren Dúısebaevtyń pikirin bergendi jón kórdik.
ULTTYQ QAÝİPSİZDİKKE TÓNGEN QAÝİP
Tarıhqa kóz júgirtetin bolsaq, Irak jerinde irgesi qalanǵan ejelgi Lagash dep atalatyn memlekette Ýrýkagına esimdi patsha bolǵan. Ol shendilerdiń jemqorlyqqa boı aldyrýyn aıyptaǵan eń alǵashqy patsha retinde esepteledi. Ýrýkagına qyzmetin teris paıdalanǵan laýazymdy qyzmetkerlerdi únemi baqylap, synap otyrǵan. Tipti, halyqty túrli jolmen qorqytyp, para dámetip kelgenderdi jazaǵa da tartqan. Iaǵnı, memlekette paraqorlyqty azaıtý úshin memlekettik basqarý prosesine túbegeıli ózgerister engizgen.
Jalpy, qart tarıhta jemqorlyqqa boı aldyrǵandardy túrli jazaǵa tartý, paraqorlyqty toqtatýdyń túrli tásilderi qoldanylǵandyǵy týraly derekter kóp.
Máselen, Ivan Groznyı HVI ǵasyrdyń ortasynda paraqorlyqqa tyıym salǵan. Osy «dertke» shal­dyqqandardy ólim jazasyna kesýdi buıyrǵan. Kórshi memleket Qytaıda da paraqorlar ólim jazasyna kesilip otyrǵan. Jazanyń bul qatań túrin olar osy ýaqytqa deıin is júzinde júzege asyryp keledi.
1787 jyly qabyldanǵan AQSH Konstıtýsıasyna sáıkes, sybaılas jemqorlyq prezıdentke senimsizdik jarıalanýǵa sebep bolatyn eki qylmystyń biri bolyp tabylady.
SINGAPÝRDE SYBAILASTYQ JOQ
XX ǵasyrda sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúrestiń jańa modelin engizgen memleketterdiń biri – Sıngapýr. Máselen, 1965 jyly táýelsizdigin alǵan Sıngapýrde paraqorlyq órship turǵan. Kez kelgen másele para berý arqyly ǵana sheshilip otyrǵan. Mine, osynyń barlyǵyna atalǵan eldi birneshe jyl basqarǵan Lı Kýan Iý núkte qoıdy. Ol elde sybaılas jemqorlyqpen kúresýdiń josparyn ázirlep, ony is júzinde utymdy paıdalana bildi. Birinshi kezekte zańdardy qatańdatty. Sottyq júıeniń táýelsizdigin jo­ǵarylatty. Sheneýnikterdiń jal­a­-
qylaryn ósirdi jáne olardyń is-áreketteri reglamentteldi. Sybaılas jemqorlyqty tergeý boıynsha derbes Búro quryldy. Bastysy, shaǵyn jáne orta bızneske esik ashyp, olardyń damýyna kedergi bolatyn túrli ákimshilik kedergilerdi joıdy. Atalǵan tynymsyz jumystar kóp uzamaı óziniń nátıjesin berdi. Qazir Sıngapýr álemniń eń damyǵan memleketteriniń úzdik ondyǵyna kiredi.
Sonymen qatar, sybaılas jemqor­lyqqa qarsy kúresti Danıa, Shvesıa, Kanada, Fınlándıa, Norvegıa, Islandıa, Japonıa, Germanıa, Izraıl syndy memleketter tabysty júrgizip keledi. Olar sybaılas jemqorlyqty ulttyq qaýipsizdikke tóngen qaýip dep esepteıdi.
Máselen, 1995 jyly Ulybrıtanıada Nolan komısıasy jemqorlyqtyń aldyn alatyn 7 qaǵıdany qabyldaǵan. Olar: Rıasyzdyq. Satylmastyq. Ádildik. Eseptilik. Ashyqtyq. Ardy, abyroıdy saqtaýshylyq. Basshylyq. Mine, osy qaǵıdalar arqyly búgingi tańda Ulybrıtanıanyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy áreketteri óziniń jemisin bere bastaǵan.
QAZAQSTAN QALAI KÚRESEDİ?
Bizdiń memleketimiz TMD elderi arasynda birinshi bolyp sybaılas jemqorlyqqa qarsy árekettiń negizgi qaǵıdalaryn anyqtaıtyn «Sybaılas jemqorlyqpen kúres týraly» Zańyn qabyldady. Jyldar ótti, atalǵan máselege degen talaptar kúsheıe tústi. Nátıjesinde atalǵan zańnama aldyńǵy qatarly memleketterdiń zaman talabyna sáıkestendirilgen tájirıbelerine súıene otyryp qaıta jańǵyrtyldy. Osylaısha, aǵymdaǵy jyldyń basynan «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly» jańa Zań qoldanysqa engizildi. Sonymen qatar, sybaılas jemqorlyqpen kúrestiń qylmystyq-quqyqtyq sharalary boıynsha quzyretterdi júzege asyrý úshin Memlekettik qyzmet isteri mınıstrliginiń janynan Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl Ulttyq búrosy quryldy.
Jańa zańnamada sybaılas jem­qorlyqqa qarsy is-qımyl sýbek­ti­leriniń sheńberi artyp otyr. Iaǵnı, ýákiletti organnan bólek oǵan kvazımemlekettik sektor, qoǵamdyq birlestikter jáne basqa da jeke jáne zańdy tulǵalar jatqyzylǵan.
Oǵan qosa, Zańmen jemqorlyqtyń aldyn alýdyń jańa mehanızmderi engizilýde.
Jalpy, jemqorlyq qaıdan týady? Ol adamdar arasyndaǵy qarym-qatynastan bastalady. Qoǵamda ómir súrýdiń zańdy joldary saqtalsa, ıaǵnı zańdar basshylyqqa alynsa, jemqorlyq bolmaıdy.
«Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly» Zańda «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyldy óz quzyreti sheginde barlyq memlekettik organdar, uıymdar, kvazımemlekettik sektor sýbektileri men laýazymdy adamdar júrgizýge mindetti» dep taıǵa tańba basqandaı etip jazylyp qoıylǵan. Zańnyń osy jáne basqa da talaptary saqtalatyn bolsa, aza­mattardyń zańǵa degen qurmeti meı­linshe arta tússe, onda jemqor­lyqtyń aýyzdyqtalatyny sózsiz.
Gúlmıra AIMAǴANBET, "Astana aqshamy"