Joǵarydaǵy sózdikti okı otyryp tilge katysty kóp nárseni ańǵarýǵa bolady.

İ. Shala qazaktardyń tilinde qazak tiliniń dybys úndestigi tolyk joıylǵan.saktalmaıdy: úsh pe- ush pa,túsindińder me-túsindińder ma, erteń be - erten ba ,kir me- kir ma, sen be-sen ba, siz be -siz ba, kettik pe-kettik pa,          t .6

2. Qazaq tilindegi sózderdiń kópshiligin umytqan. Tilderinde joq. ¥mytylǵan sózderdiń orynyna basqa maǵyna beretin sózderdi qoıyp aıtady. Sondyqtan kóptegen sózderdi shatastyryp alǵan.

Aǵash - tal, jumyrtqa túqym,qap(meshok)-qalta, ul – bala, baldyzym - qaıynym t.b. Osynyń aldyndaǵy maqalada jazǵanymyzdaı, tal- kóp aǵashtyń bir ǵana túri. Onyń óziniń birneshe túri bar. Butalardy da(sheńgel,karaǵan,tobylǵy)tal dep aıta beredi. Tipti jıi aıtylatyn sózderdiń ózin tilderinen shyǵaryp alǵan. Bir úıde eki bala bar bolsa (bir ul , bir qyz), olardy bir bala , bir qyz deıdi. Nege ? Sebebi “¥l” degen sózdi tilderinen shyǵaryp alǵan. ¥mytqan.“¥l” degen sózdiń orynyna “bala” degen sózdi qoıyp aıtady. Qyz bala-bala emes sıaqty .Baldyzyn-qaıynym dep aıtýlary da sondyqtan.

3. Keıbir umytylǵan sózderdiń orynyna ózbekshe sózderdi paıdalanady: Sólem-salam(ózbekshe),sálemet pe - salamat pa; sálemetsiz be-salamatsyz ba, Assalaýmaǵaleıkúm - assalamaleıkým; o ıerde; bú ıerde; gamam; o ıaqta, bú ıaqta t.b.

4. Sol sıaaqty ózderi oıdan shyǵaryp,ózderiniń arasynda qalyptastyryp alǵan sózder de ushyrasady.Bizge túsiniksiz bolǵanymen óz ara aıta beredi:

Aldyńǵy kúni-keshen arǵy kúni,buranda-buralsha,aýrýshań- aýyrshaq,janyshtaý(jalpaıtý)- -maıdandaý, birtindep (bir — birlep) -birindep t.b.

5. Osy oıdan shyǵarylǵan sózderdiń arasynda ózbek tilindegi sózderden ózderine beıimdep jasap alǵan sózder de baıqalady:

6. Qarap turym-qarap turyń (ózbekshe), jep otyrym-jep otyryń, kórip turym-kórip turyń, ne deısin-ne deısen, qalaısyn-kalaısen (qandaqsen) t.b.

Durysy: Qarap turmyn.jep otyrmyn, kórip turmyn,ne deısiń, qalaısyń.

7. Sózderdiń áripterin túsirip aıtý,kereksiz jalǵaýlar jalǵap aıtý, kerisinshe jalǵaýy bar sózderdi jalǵaýsyz aıtý, belgili bir áripterin ózgertip aıtý da kóp kezdesedi.

a.       Áripteri túsip qalǵan sózder:

Kel atyr, bar atyr, kel amaı, bar amaı, júr amaı,jatyn (jatatyn), somen, memen, semen, qaıtan(qaıtadan), baǵannan(baǵanadan) t.b.

b.       Kereksiz jalǵaýlar jalǵanǵan sózder: Bardymshy (bardym), keldimshi (keldim), aıttymshy (aıttym), bolǵandy (bolǵan), kelgendi (kelgen), barǵantúǵyn (barǵan), kelgentúǵyn (kelgen), bar ma ne(bar ma), keldy ma ne (keldi me), bes pa ne (bes pe) t.b.

V.  Jalǵaýlary túsip qalǵan sózder :

Sen úıiń(seniń úıiń),men úıim(meniń úıim),balań dápteri(balańnyń dápteri),men aýylym(meniń aýylym),óziń balań(ózińniń balań),Qarasý most bar ma?(Qarasýdyń kópirinen túsetinder bar ma?).

G.  Áripteri ózgerip ketken sózder:

Seńki(seniki),meńki(meniki),maǵam(maǵan), anadar(analar), búdar(bular), mynadar(mynalar),

Urdyq(urlyq)t.b.

Shala qazaqtardyń qazaq tilindegi sózderdi durys aıtpaı turǵany, sóılesip turǵan kezde birden baıqalady.

8.Tilderinde sózdik qory qalmaǵandyqtan, sóılemniń aıaǵynda keletin ár túrli etistik sózderdi bir ǵana túsiniksiz sózben «atyr» nemese «atypty»dep aıta beredi:

Kún shyqty-shyǵyp atyr(atypty), kún batty-batyp atyr(atypty), tamaǵym aýyryp tur-aýyryp atyr(atypty).

Óziniń ana tilin jaqsy biletin adam, eshqashan «kún shyǵyp jatyr», «tamaǵym aýyryp jatyr» dep aıtpaıdy. Endi osy shala qazaqtardyń tili qazaqtyń durys tilin buzdy. Ózimiz de solardyń tilinde sóılep solardyń tilindegi sózdermen jaza bastadyq. Shala qazaqtardyń tilindegi keıbir sózder,tilimizdegi bar sózderdi yǵystyryp shyǵara bastady. Kóptegen sózder osy til buzylǵan aımaqtarda,joıylmasa da,qoldanystan shyǵyp ketti.

Adamdardyń kópshiligi burynǵydaı «Sálemetsiz be?»dep qazaqsha amandaspaıdy, «Salamatsyz ba?» dep ózbekshe amandasady. «Assalaýmaǵalaıkúm» dep «ǵ» árpin qoıyp aıtpaıdy, «Assalamalaıkým» dep ózbekshe aıtady.

Bastalýy, kórsetilýi, túsirilýi, shegerilýi, taralýy, saqtalýy degen sózder sırek jazylatyn boldy. Kez kelgen kitapty, gazet-jýrnaldy alyp qarasańyz basylymy, taralymy, kórsetilimi, saqtalymy, shegerilimi dep jazýly turady. Eger sózderdiń buzylýy osylaı jalǵasa beretin bolsa, buǵan toqtaý salynbasa tilimizden aıyrylatynymyz anyq. Kúnniń bulttanǵanyn-bulttanymy, ashylǵanyn-ashylymy, jaýǵanyn-jaýylymy, tamaq pisirýdi-pisirilimi, sháıdiń qaınaýyn-qaınatylymy, qosý-qosylym, syzý-syzylym, azaıtý-azaıtylym, kóbeıtý-kóbeıtilim, jazý-jazylym dep aıtatyn, jazatyn kúnderge jaqyndap kelemiz. Tilin joǵaltyp alǵan adamdardyń tilin «dıalekti» dep aıtýǵa, ony ońtústiktiń dıalektisi, soltústiktiń dıalektisi dep oqýlyqtarǵa engizýge bolmaıdy. «Dıalekti» degen sózdiń óziniń maǵynasyn durys bilý kerek. «Dıalekti» degen sóz-eki qazaqtyń bir sózdi bireýiniń durys (sonymen), ekinshisiniń buzyp aıtýy(somen) emes.Tilimizdegi bar sózderdi, ábden qalyptasqan sózderdi tilimizde joq sózdermen almastyrý jaqsylyqqa aparmaıdy. (Iesi-egesi,ıe bol-ege bol, ıelik etý-egelik etý t. b.)

Aýdarma sózderdiń durys aýdarylmaı jazylýy da (kitaptarda,kóshedegi jarnamalarda), sony jazǵan adamdardyń tilderinde sózdik qorynyń joqtyǵynan, qazaq tiliniń dybys úndestigin bilmeýinen. Tilderi sózdik qorǵa baı bolmaǵandyqtan, durys balama sózderin taba almaıdy, ne qazaq tiliniń dybys úndestigine salyp jaza almaıdy. Qazaq tiliniń dybys úndestigine salyp aıtý arqyly, aýdarmaı –aq tilimizge qanshama sózderdi engizdik. Bátińke,tóplı, sómke, poıyz, shopyr, shemishke, bedire,zaýyt, taýar, t.b. Orys tilinde aıtylatyn «odın raz» , «dva raza» degen sózderdiń ózin «bir rez,eki rez» dep qazaq tiliniń dybys úndestigine salyp , qazaq tiline engizdik. Vedrony-bedire(shelek), semechkany-shemishke(shákildeýik) degennen utylǵan joqpyz. Kerisinshe tilimizdegi bar sózderge (shelek, shákildeýik) qosymsha balama sózder engizdik. Tilimizdi baıyttyq, jáńa sózdermen tolyqtyrdyq. Al qazaq tiliniń kazirgi jaǵdaıy múlde basqasha. Endi tilimizdi baıytqandy qoıyp, tilimizdegi bar sózderdi joǵalta bastadyq. Bar sózderdi joq sózdermen (túsiniksiz sózdermen), ózbekshe, oryssha sózdermen aıtý, jazý arqyly tilimizdi buza bastadyq. Tildi buzyp sóıleý-ony aıaqqa taptaý degen sóz, taptaý degen - joıý degen sóz.

Erkin Omar

Almaty qalasy