Qazaqstandaǵy jol qaýipsizdigi halyqaralyq uıymdardy da alańdatýda
Jýyrda Almatydaǵy "Tán-SHan" qonaqúıinde Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń Qazaqstandaǵy ókildiginiń uıymdastyrýymen "Densaýlyqtyń úzdik kórsetkishterine qol jetkizý úshin qaýipsiz jáne salaýatty kólik qozǵalysy" degen taqyrypta halyqaralyq jıyn ótti. Bas qosýda Qazaqstandaǵy kólik qozǵalysynyń qaýipsizdigi keńinen talqylandy. DDSU-nyń Qazaqstandaǵy ókildik basshysy d-r Melıta Výınovıch, Almaty qalasy Densaýlyq saqtaý basqarmasynyń basshysy Ýálıhan Ahmetov, DDSU-nyń Eýropalyq búrosynyń menedjeri Dınesh Sethı, Travmatologıa jáne ortopedıa ınstıtýty basshysynyń orynbasary Erjan Iskakov, QR Bas prokýratýrasy Quqyq qorǵaý organdary akademıasynyń ókili Jantemır Shakıev, t.b. sóz sóılep, kóshedegi jáne qala aralyq joldardaǵy kólik qatynasy máselesi tóńireginde baıandama jasady. Halyqaralyq basqosýda BUU-nyń IýNISEF Balalar qory usynǵan " Balalar úshin qaýipsiz qala" jobasy, Almaty qalasy ákimdiginiń "Smart sıtı" baǵdarlamasy talqylandy.
Avtokólik kóbeıgen saıyn apatty jaǵdaılar da ósýde
Qazirgi tańda álem boıynsha 1,25 mıllıon adam jol-kólik oqıǵasynan kóz jumady eken. Kólikterdiń kesirinen qaza bolǵandar sany jóninen kirisi tómen nemese kirisi ortasha elder alda tur. Budan bólek, jyl saıyn 20-50 mıllıon adam jol-kólik oqıǵasy saldarynan jaralanady. Eger jol-kólik oqıǵalaryn azaıtpasa 2030 jylǵa qaraı bul adam ólimine sebep bolatyn jetinshi kórsetkish deńgeıine kóterilmek.
"Eýropalyq derekterde" jáne 2015 jylǵy "Álemdegi jol qozǵalysynyń qaýipsizdik jaǵdaıy týraly" baıandamada 53 memlekettegi ahýal qarastyrylǵan. Baıandamada DDSU-nyń eýropalyq óńirdegi jol-kólik oqıǵasyn azaıtýǵa baǵyttalǵan jobalary sátti júzege asqany kórsetilgen. 2010 jyldan beri eýropalyq aımaqta jol-kólik oqıǵasynan qaza tabý faktorlary 2013 jylmen salystyrǵanda 8,1 paıyzǵa kemigen.
Qazaqstanǵa kelsek, jol-kólik oqıǵalary saldarynan adamdardyń mert bolý faktorlary avtokólikter sanynyń ósýimen birge kóbeıip barady. Qaza tapqandardyń basym bóligi jumysqa qabiletti jastaǵylar. Respýblıka aýrýhanalaryna túskenderdiń 1/3 jol-kólik oqıǵasynan jaralanǵandar. Mamandar respýblıka joldarynda qaza tapqandar sanynyń óskeni sonsha, Sırıa men Aýǵanstandaǵy soǵysta mert bolǵandarmen teńesýge jaqyn eken.
2013 jyly Qazaqstanda jol-kólik oqıǵalarynan 3233 adam qaza tapqan. Iaǵnı, kúnine 9 adam jolda baqılyq boldy degen sóz. Bul ólim kórsetkishi 100 myń turǵynǵa 15,5-ten keledi degen sóz. Al Shvesıada osy merzim ishinde 100 myń adamǵa 2,8 kórsetkishi tán. 3233 qaza tabý oqıǵasynyń 61 paıyzy (1972 adam mert bolǵan) tórt dóńgelekti kólikterdiń kesirinen bolǵan. 23 paıyzyna (744 adam) jaıaý júrginshi kináli eken.
Jol-kólik oqıǵasyn qalaı azaıtýǵa bolady?
Mamandar maksımaldy jyldamdyqty 5 paıyzǵa azaıtqan jaǵdaıda adam shyǵyny 30 paıyzǵa kemıtinin aıtady. Qalada ruqsat etilgen maksımaldy jyldamdyqty 60 km/s-tan 50 km/s deńgeıine jetkizý kerek. Al mektepter men turǵyn úılerdiń mańynda 20 km/s-qa deıin azaıtý qajet. Aldyńǵy oryndyqta qaýipsizdik beldigin qoldaný adam shyǵynyn 50 paıyzǵa azaıtatynyn zertteýler dáleldegen. Al artqy oryndyqta qaýipsizdik beldigin taǵý kisi ólimin 75 paıyzǵa deıin boldyrmaıdy. Sondaı-aq balalarǵa arnalǵan qaýipsizdik qurylǵylary búldirshinderdiń jol-kólik oqıǵasynan qaza tabýyn 54-80 paıyz deńgeıde boldyrmaıdy. Jol kólik oqıǵasynyń oryn alýyna negizi faktorlar — júrgizýshilerdiń jol erejelerin muqıat saqtamaýy, ishimdik iship jolǵa shyǵý jáne jaıaý júrginshilerdiń ruqsat etilmegen jerden ótýi.
Bas prokýratýranyń málimetine súıensek, Respýblıka boıynsha jol-kólik oqıǵalarynyń 30 paıyzy Almaty qalasynda oryn alatyny anyqtalǵan. 2015 jyly Almatyda 3 565 jol-kólik oqıǵasy tirkelgen. Bul respýblıka boıynsha joǵarǵy kórsetkish. Jol-kólik oqıǵasy Soltústik Qazaqstanda (166) az eken.
Jolkólik oqıǵalarynyń negizgi sebepteri ózgerissiz qalýda. Apatty jaǵdaıǵa 90 paıyz jaǵdaıda júrgizýshi kináli ekendigi anyqtalǵan. Ótken jyly júrgizýshilerdiń kesirinen 11 174 apat oryn alǵan. Olardyń 386-sy ishimdik ishken nemese nasha shegip kólikke otyrǵan. Keńes Úkimeti kezinde avtobýs, troleıbýstardyń júrgizýshileri otyratyn kabınasyna "Júrgizýshige kedergi keltirmeńiz!", "Ne otvlekaıte vodıtelá!" degen eskertpe jazý ilinýshi edi. Ol ýaqytta qoǵamdyq kólik júrgizýshileri bar nazaryn kólik aıdaýǵa aýdaratyn.
Japonıada uıaly telefon ustamaǵan júrgizýshige upaı beriledi
Búginde qoǵamdyq kólik júrgizýshileriniń uıaly telefonmen sóılesip, tipti habarlama jazysyp kólik aıdaıtynyn kórip júrmiz. Osy oraıda shet eldik tájirıbeden úlgi tutar mysaldar keltirýge týra keledi. Jýyrda Japonıanyń Toyota Motor korporasıasy KDDI telekomýnıkasıalyq kompanıasymen birigip, sondaı-aq Komeda kafeler jelisiniń qoldaýymen Driving Barista degen qurylǵy jasap shyǵardy. Bul qurylǵy júrgizýshilerdi kólikti aıdaý kezinde smartfonnan bas tartýǵa májbúrleıdi. Jańa mobıldi qosymshany kez-kelgen smartfonǵa ornatýǵa bolady. Júrgizýshi bul qosymshany paıdalaný úshin kólike otyrarda smartfonyn tóńkerip qoıýy kerek.
Smartfon tóńkerilip jatqan kezde júrgizýshige júrgen ýaqytyna qaraı upaı jınalady. Júrgizýshi uıaly telefondy paıdalanbaı 100 shaqyrym júrip ótse, Komeda kafesinen tegin kofe ishý múmkindigine ıe bolady. Budan keıin júrgizýshige árbir 200 shaqyrym úshin osy kafeden tegin kofe ishýge arnalǵan kýpon beriledi. Al júrgizýshi kólik ishinde baıqaýsyzda smartfonyna qol sozsa, jınaǵan upaılary kúıip ketedi eken. Atalmysh joba jýyrda Japonıadaǵy eń kóp jol-kólik oqıǵasy tirkelgen Aıchı prefektýrasynda júzege asa bastady.
Kólikte tamaq jegeni úshin jazaǵa tartyldy
Jol sapasy jóninen álemde aldyńǵy orynda turǵan Ulybrıtanıa jolda mert bolǵandardyń sany jóninen eń tómengi kórsetkishke ıe. 100 myń turǵynǵa 5,4 deńgeıde. Bul elde 1970 jyldan beri jol-kólik oqıǵasynan qaza tapqandar sany azaıyp keledi. Jaıaý júrginshilerdi kólik qaǵyp ketý oqıǵasy 40 jylda 78 paıyzǵa azaıǵan. Bul elde kólik aıdap otyryp temeki shegýge, tamaq ishýge bolmaıdy. Aqparat quraldarynan belgili bolǵandaı, Soltústik Ýelste avtokólik aıdap bara jatyp, makaron jegeni úshin golandıalyq júrgizýshi segiz aptaǵa qamaldy. Júrgizýshiniń kólik ishinde tamaq jep otyrǵanyn polıseı tikushaǵy baıqap qalǵan.
AQSH-ta da jol-kólik oqıǵalary azaıýda. Bul memlekettiń barlyq shtattarynda uıaly telefon ustap kólik aıdaýǵa tıym salynǵan. AQSH-ta kólik aıdap otyryp balaǵattasqan júrgizýshiler týraly aqparatty polısıaǵa jetkizý úshin arnaıy telefon nómiri iske qosylǵan.
Iá, jol-kólik oqıǵalarynyń aldyn alý tek quzyrly organdardyń jumysy emes. Bul búkil el bolyp atsalysatyn, qoǵam bolyp oılanatyn is.
Sharafat Jylqybaeva
