Ystanbuldaǵy Zeıtinburný aýdanynda qazaq qoǵamy bar. Uıym qazaq bıligi tarapynan qarjylandyrylmasa da, ol shettegi qazaqtardyń bas qosatyn, elden kelgen azamattardy qarsy alatyn rýhanı ortalyqqa aınalǵan. Biz de Túrkıadaǵy saparymyzda osynaý rýhanı ortalyqqa bas suǵyp, qazaq qoǵamynyń tóraǵasy Pazyl Toplýmen áńgimelesken edik. 

– Túrkıadaǵy qazaq qoǵamy qaı kezden bastap quryldy? – Uıym 1986 jyly ómirge keldi. 1991 jyldan bastap osy uıymǵa jetekshilik etip kelemin. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Túrkıaǵa tuńǵysh ret resmı saparymen kelgende Ystanbuldaǵy qazaqtar áýejaıdan qurmettep qarsy alǵan edik. Táýelsiz el boldyq, óz Prezıdentimiz bar. Ol kezdegi aıryqsha kóńil-kúı de esten ketpeıdi. – Sonaý jer qıyry Túrkıaǵa qandas­ta­rymyz qalaı jetken? Ataqonys Shyǵys Túrkistannan atalaryńyzdyń aýa kóshýi­niń sebebi ne? – Atalarymyz zamanynda Qytaı bıligi tarapynan qysym kórip, ulttyq dástúrimizden, dinimizden aıyrylmaı turǵanda shuǵyl kóshý kerek dep sheshim qabyldaıdy. 1937 jyly 17 myń qazaq Shyǵys Túrkistannan attanady. Sonyń bar-joǵy 2 myńy ǵana aman-esen Túrkıaǵa jetipti. Ákem aıtyp otyratyn: «Úndistanǵa jaqyndaǵanda qaryndasyma oq tıdi. Qaryndasyma qaraılap sheshem keri buryldy. Jaǵdaıdy ákeme aıtyp edim, meniń artyma qaramaýymdy buıyrdy da, atymdy aldyǵa qaraı aıdap qamshylap jiberdi» dep. Ne kerek, Úndistan shekarasyna aıaq iliktiripti. Endi kóshti aǵylshyn áskerleri qorshap alyp, el-jurtty qatań baqylaýǵa alady. Eki-úsh adam Pákistanǵa qashyp baryp, musylman el ekendikterin aıtyp, pana suraıdy. Odan keıin atalarymyz on shaqty jyl Pákistan jerin turaqtap qalýǵa májbúr bolady. Óıtkeni Túrkıadaǵy sosıalısik úkimet qashqyndarǵa jyly qabaq tanytpaıdy. Keıin úkimet aýysqan soń Túrkıa qazaqtardy qabyldaıdy. Áýelgi 2 jyl boıy úkimet 2 myń halyqty tegin asyraıdy. Sosyn árbir otbasyǵa jeke enshi bólip beredi. Aýyl-aımaqtarǵa 200, 100, 60 adamnan toptap taratyp ornalastyrady. Ár otbasyǵa tıesili jer úlestiredi, úı salyp beredi. Jer óńdeý úshin tehnıkamen qamtamasyz etedi. Biz de solaı jer jyrtyp, egin ektik. Jeke óz basym 15 jyl eginshilik kásippen aınalystym. – Osy kúni qazaqtardyń deni Ystan­bulda turady. Onyń syry nede? – Egin egý ońaı emes. Keıde ónim jaqsy shyǵady, keıde kerisinshe tómendep ketedi. Araǵa birshama jyl salyp, qazaqtar qalaǵa shoǵyrlana bastady. 1966 jyly ákemiz ekeýmiz de Ystanbulǵa kóship keldik. Bul jer saýdaǵa qolaıly eken. Teri óńdeýmen aınalystyq. Teriden syrt kıimder tigetinbiz. Óz qolymyzdan shyqqan kıimderimizdi saıahatshylarǵa sattyq. Jaǵdaıymyz birshama ońala bas­tady. 1991 jyly Reseıge jol ashyldy. Ol jaqtan da kásipkerler aǵylyp kele bastady. Onyń ústine, túrik fırmalary kıim tigýde álemniń ozyq úlgilerin ózderine engizip úlgerdi. Bul salada Ispandy qoıyp, Italıamen básekege túsetin jaǵdaıǵa jetti. – Mundaǵy qazaqtardyń kóbiniń aty-jóni, tegi ózge jurttyń esimderimen qoıylǵan tárizdi. Nelikten olaı? – Atalarymyz alǵash kelgende jergilikti túrik aǵaıyndarmen sóılesýi, uǵysýy qıynǵa soqqan. Sol sebepti me eken, álde ózge de syry bar ma, qujat beretin kezde atalarymyzdyń tegin túrikshe jazyp jiberipti. Mysaly, ákemniń esimi – Toqtaýbaı, atamnyń aty – Ystarshyn. – Qazaq qoǵamynyń jaǵdaıy týraly aıtyp berseńiz… – Qazirgi kezde qoǵam quryltaı­shy­lary – 7 adam. Bárimiz zeınetkermiz. Bos ýaqytymyzdy elge qyzmet etýge arnaýdy maqsat tuttyq. Báshir Ahmet Kóse – mádenıet bóliminiń basshysy. Ol kisi qazaq ónerin nasıhattaýǵa kóp eńbek sińirip keledi. Onyń elge degen saǵynyshtan týǵan «Altaı taýym» atty áni bar. Quralaı degen qaryndasymyz kishkentaı búldirshinderimizdi qazaqsha bı bıleýge úıretedi. Jaqynda dombyra aspabynan úıirme ashyldy. – Osy kúni Túrkıadaǵy qazaqtardyń sany qansha? – Túrkıada jalpy 20 myń qazaq tursa, sonyń 15 myńy – Ystanbulda. Jumys izdep Germanıa, Fransıa, Ulybrıtanıa, Shvesarıa, Avstrıa sıaqty memleketterine ketken jastarymyz kóp. On jyl turyp, Ystanbulǵa qaıtyp oralamyz degen otbasylar barǵan jerlerinde turaqtap qalyp jatyr. Degenmen, olar jyl saıyn jaz mezgilinde Ystanbulǵa kelip, demalyp, osyndaǵy aǵaıyndarmen júzdesip qaıtady. – Ystanbuldaǵy qazaq balalary qazaqsha bilmeıtinin baıqap qaldyq… – Bári emes, arasynda biletinderi de bar. Buryn atalarymyz túrikshe bilmeı kóp qınaldy. Biz túrikshe mektepke bardyq. Oqýda, óz ortamyzda túrikshe sóılessek te, áke-sheshemizben qazaqsha tildesetin edik. Bizdiń tolqyn qazaqsha-túrikshe aralastyryp sóıleıdi. Keıingi jastar qazaq tilin bilmese, olardan órbigen urpaq ózderiniń qazaq ekendikterin de umytyp qalýy kádik. – Qazaqstan tarapynan uıymda­ryńyz­ǵa qoldaý kórsetile me? – Joq, qoldaý kórsetilmeıdi. Ǵımaratymyzdy jalǵa berý arqyly kún kórip otyrmyz. Qazaq tilin, mádenıetin, ulttyq salt-sanasyn jańǵyrtatyn oqý quraldary bizde múlde joq. – Zeıtinburný – Ystanbuldyń qazaqtary jıi shoǵyrlanǵan aýdan. Osynda qazaqsha bilim beretin bir mektep ashylsa da, artyqtyq etpeıdi ǵoı. – Qazaq tilinde mektep ashý úshin qomaqty qarajat kerek. Jer satyp alyp, ǵımarat turǵyzyp, ony qajet mamandarmen, qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etetin demeýshiler bolsa, árıne, oılanýǵa bolady. Óıtkeni qazaq tilinde oqytatyn mekteptiń qajet ekeni ras. Eń quryǵanda, ortalyǵymyzda qazaqsha til úıretetin keshendi ortalyq ashylýy kerek. – Áńgimeńizge rahmet!

Áńgimelesken Arman Áýbákir

"Ana tili" gazeti