Ońtústik óńiriniń aq altyny atanǵan maqta óndirisi aýyl ekonomıkasyn damytýǵa áser etýde. Maqta – tehnıkalyq daqyl retinde qorshaǵan ortaǵa, aýa raıyna, topyraqtyń qunarlylyǵyna, ásirese kún kózi men aǵyn sýǵa talǵamy joǵary daqyl. Maqta óndirý salasynda uzaq jyldardan beri jumys istep kele jatqandyqtan bul salany jetildirý joldaryn jaqsy bilemin. Máselen, ósirip baptaý – vegetasıa kezeńinde maqta talabyna saı agrotehnıkalyq is-sharalar óz ýaqytynda jáne sapaly júrgizilse, ónimdilikti ár gektardan 40-50 sentnerge deıin jetkizýge bolady.
Maqta talshyǵy osy ósimdiktiń beretin negizgi shıkizaty bolyp tabylady. Shıtti maqtada 30-38% talshyq, 50-56% shıt bolady, al, shıtte 18-22% maqta maıy bar. Odan 20-dan astam túrli daıyn buıymdar shyǵarýǵa bolady. Osydan-aq onyń damytý joldaryn ańǵarýǵa bolady. Shıtti maqta – halyq sharýashylyǵynyń toqyma ónerkásibi, maı óńdeý, gıdrolız, hımıa jáne basqa da salalary úshin qajetti shıkizat.
Bul ónerkásipti meńgergenime talaı jyldyń júzi boldy. Sondyqtan bizdiń elimizdegi maqta sharýashylyǵynda birqatar erekshelikter bar. Atap aıtar bolsaq, keıbir jyldary maqta pisip úlgerý úshin kún kóziniń jylýy jetispeıdi, sondyqtan maqtany defolıanttar járdemimen jetildirýge týra keledi. Óńirde orta talshyqty maqtany ósirip baptaýdy úırengen fermerler joǵary sapaly ónim óndiredi. 1990 jylǵa deıin maqta daqyly basym boldy. Máskeý jergilikti maqta óndirýshilerdiń jaǵdaıymen sanaspaı, keleshekke mán bermeı, tek jyldan-jylǵa kóp maqta óndirýdi talap etken bolatyn. Biraq bul saıasat halqymyzdyń áleýmettik ahýalyna, ónimdilikke, topyraq qunarlylyǵyna, jerdiń melıorasıalyq jaǵdaıyna, aýyl sharýashylyǵy óniminiń sapasyna keri áser etip, maqta aýrýlary men zıankesteriniń kóbeıýine jáne ózge de karantındik aramshópterdiń taraýyna ákelip soqtyrdy. Dese de elimizde maqta salasy boıynsha ǵylymı-zertteýler joqtyń qasy bolatyn. Qazaqstannyń maqta sharýashylyǵy keleshekte Ózbekstannyń maqta sharýashylyǵyna ábden táýeldi bolýy múmkin degen sózderdi jıi aıtatyn.Biraq olaı bolǵan joq, Táýelsizdik alyp, jer paıy bólinip, ortasha 5-10-20 gektardan sharýa sharýashylyqtary quryldy. 1995-1997 jyldary tek maqta óndirisimen aınalysatyn sharýalar sany Ońtústik Qazaqstan oblysynda 85 myńǵa jetti. Jekeshelendirý jumystary kezinde maqtanyń ónimdiligi ár gektardan 17-19 sentnerge deıin tómendep ketse, keıin kóterldi. Dese de menińshe ǵylymı zertteý máselesin áli de qolǵa alǵan jón.
Bolatbek Anýaruly,
Maqtaral aýdanynyń turǵyny
