Maqtaaral — Elbasy aıtqandaı, Ońtústiktiń júregi. Munda 300 myńnan astam turǵyn bar. Yrzyqtaryn Jer-Anadan taýyp júrgen maqtaaraldyqtar eńbekqor ári uıymshyl. Aýdanda maqta sharýashylyǵymen birge óndiris oryndary da qarqyndy damyp keledi. Osy úlken aýdandy basqarýǵa jýyqta Ǵalym ISMAILOV taǵaıyndalǵan bolatyn. Aýdannyń tynys-tirshiligimen tanysyp, aldaǵy kúnderge baǵyt-baǵdar túzýge, jańa josparlar jasaýǵa bul az merzim emes. Jańa ákimniń aýdandy áleýmettik-ekonomıkalyq turǵyda damytýdaǵy qadamy qandaı bolmaq? Áńgime osy baǵytta órbidi.
— Ǵalym Ybyraıuly, siz osyǵan deıin de ákimdik salada jumys istedińiz. Degenmen, qala men dala jaǵdaıynda eńbek etýdiń úlken aıyrmashylyǵy bar. Arada ótken az merzimde burynnan sheshimin tappaı kele jatqan máselelerdi aıqyndap, alǵa jańa josparlar jasaǵan bolarsyz. Áńgimeni osydan bastasaq.
— Jańa qyzmetke kiriskendegi alǵashqy sharýam aýdannyń jetistikteri men ózekti máselelerin saralap, zertteýden bastaldy. Munda ekonomıkanyń negizgi salasy – aýyl sharýashylyǵy jyldan-jylǵa damyp keledi. Birinshi kezekte salada sharýalardyń joǵary ónim alýlaryna jaǵdaı jasaýymyz kerek dep oılaımyn. Ol úshin aǵyn sýdyń qajetti mólsherde jáne turaqty túrde berilýin qamtamasyz etý, jerdi tıimdi paıdalanyp, qunarlylyǵyn arttyrý, sharýalardy tuqymdyq shıtpen qamtamasyz etýdi sheshýdi qolǵa aldyq.
Bul jaqta jazda aǵyn sý tapshy. «Dostyq» kanaly arqyly tıisti aǵyn sý mólsheri berilmegen jaǵdaıda Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy atyndaǵy kanaldyń sýsorǵyshtary iske qosylady. Bıyl da Shardara sý qoımasynan aǵyn sý alýǵa májbúr boldyq. Osy kemshilikterdi boldyrmaý maqsatynda qazirden bastap tıisti mekemeler QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý resýrstary komıteti, «Qazsýshar» RMK memleketaralyq kelisimsharttardyń ýaqytynda oryndalýyn qadaǵalaý, baqylaý jóninde jumystar júrgizilýde. Sonymen qatar, «Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy» kanalynyń sý ótkizý qabiletin sekýndyna 60 tekshe metrden 80 tekshe metrge jetkizý jóninde modernızasıalaý boıynsha jobalar qarastyrylýda.
Aýdan boıynsha 137954 gektar jerdiń 60 paıyzy sorlanǵan, 3540 gektary ıgerilmeı jatyr. Osy egistik jerler kóleminiń melıoratıvtik jáne ırrıgasıalyq jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda 726 tik drenajdy uńǵymalardy qalpyna keltirý qajet. Búgingi tańda «Qazsýshar» RMK jáne «Maqtaaral tik drenajdy uńǵymalardy paıdalaný» óndiristik bólimshesiniń teńgerimindegi 300 skvajına jumys isteýge jaramdy, 210 danasyna smetalyq qujattar daıyndalyp, 2017-2020 jyldary jóndeý, qalpyna keltirý josparlanyp otyr.
Maqta salasyndaǵy sharýalardy tuqymdyq shıtpen qamtamasyz etý jóninde aýdanda arnaıy jumys toby qurylyp, onyń quramyna qoǵamdyq keńes músheleri, zaýyt basshylary, belgili dıqandar, basqa da mamandar kirip, tıisti jumystardy qadaǵalaý, baqylap otyrý jóninde is-sharalar qabyldandy. 2017 jyldyń ónimi úshin 3000 tonnadan astam tuqymdyq shıt daıyndalýda. Bul jumystar tolyq baqylaýda.
Qazirgi tańda jer aıdaý, sor shaıýǵa daıyndyq, pal alý jumystary júrgizilýde. Búgingi tańǵa 65000 gektar jer aıdalyp, 5084 gektar jerdiń paly alyndy.
Aýyzsý da — aımaqtaǵy ózekti máselelerdiń biri. 174 eldi mekenniń 73-i táýlik boıy taza aýyzsýmen qamtamasyz etilgen. 166 eldi mekenniń 53-inde aýyzsý júıesin qaıta qurý, 32 aýyldyń júıesine aǵymdaǵy jóndeý jumystary qajet.
Keńes Odaǵy kezinde 31 eldi meken tabıǵı gazben qamtylǵan eken. Búgingi tańǵa 174 eldi mekenniń 60-y nemese 34,4 paıyzy, al, halyq sanyna shaqqanda 30910 otbasyǵa nemese 60 paıyzyna gaz berilgen. Qazirgi tańda qujattary daıyn 17 nysannyń qurylysyna qarjy bólinbeı tur. 2020 jylǵa deıin barlyq eldi mekenderge kezeń-kezeńimen túgel «kógildir otyn» qosý boıynsha jumys isteımiz.
— Aýdanǵa kelgen boıda turǵyndarmen júzdestińiz. Halyq ne ótinish-tilek, usynys aıtty?
— 24 kezdesý ótkizip, turǵyndardy tolǵandyryp otyrǵan 300 ózekti máseleni anyqtadyq. Onyń 123-i kóshe jóndeý, aýyzsý, tabıǵı gaz, elektr jaryǵyna, 60-y aýyl sharýashylyǵy salasyna qatysty. Arnaıy jospar daıyndalyp, sheshý joldaryn qarastyrýdamyz. Berilgen suraqtardyń eshqaısysy jaýapsyz qalmaıdy. Bul boıynsha aýdan ákiminiń apparaty, jergilikti atqarýshy organdar tıisti jumystar atqarýda.
— Erte pisip jetiletin baý-baqsha, jemis-jıdek ónimderin eksportqa shyǵarý úshin zamanaýı logıstıkany jolǵa qoıý qajet. Osyǵan baılanysty qandaı jumystar qolǵa alynýda?
— Sharýalardyń ónimin saqtap, ári qaraı satýy úshin qolaıly jaǵdaı jasaý maqsatynda aýdannyń kireberisindegi «Azattyq» aýylynan logıstıkalyq ortalyqtyń qurylysyna 9 gektar jer ýchaskesi rezervke alynǵan. Ortalyqqa sý, gaz, elektr jaryǵy, baılanys jelilerin jetkizý maqsatynda Ulttyq qordan bólingen 111 mıllıon teńgege qurylysy júrgizilýde. Jyl sońyna deıin aıaqtalýy tıis. Munda zamanaýı úlgidegi jemis-jıdek saqtaý qoımalary, suryptaý, muzdatqysh kameralary, júk kólikterine arnalǵan turaqjaı men tehnıkalyq qyzmet kórsetý stansasy jáne júktiń qajetti qujattaryn resimdeý ortalyǵy ashylmaq. Osy maqsatta 1 mıllıard teńgege jýyq ınvestısıa tartý kózdelýde. Búginge deıin osynda ornalasý úshin JK «Baqtıarovtyń» quny 250 mıllıon teńgelik jobasy maquldandy.
— Aýyl halqy turaqty jumys tabylatynyna senedi. Ózińiz taǵaıyndalǵaly jumyssyzdyqty azaıtýda qandaı sharalar qolǵa alynýda?
— Aýdanda 2016 jyldyń 10 aıynda 6370 adam jumyspen qamtyldy. Onyń 3828-i jumyssyz, 2542-i ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar, 831-i tabysy az adamdar.
Múmkindigi shekteýli 191 adamǵa áleýmettik qoldaý kórsetildi. Onyń ishinde 67-si áleýmettik jumys oryndaryna, 11-i jastar praktıkasyna, 10-y aqyly qoǵamdyq jumysqa, 82-si derekter qoryndaǵy bos jumys ornyna ornalasty.
Aýdanda ındýstrıaldy aımaq 2015 jyly paıdalanýǵa berildi. 24 gektar jer rezervke alynyp, tamaq, hımıa, jeńil ónerkásip ınvestısıalyq jobalardy ornalastyrý josparlanýda. 1670 mıllıon teńgeni quraıtyn 5 joba maquldandy.
— Bıyl maqtadan jaqsy ónim alyndy. Alaıda, jylda erte kóktemde tuqymdyq shıt tapshy ári qymbat. Osyǵan baılanysty qandaı jumystar júrgizilýde?
— Bıyl oblys kóleminde maqta daqyly 109,6 myń gektar jerge egilgen bolsa, sonyń ishinde 75,7 paıyzy bizdiń aýdannyń enshisinde. Shıttiń jetispeýiniń sebebi tuqym sharýashylyqtarynyń sany azaıyp ketýinen. Qazir aýdanda 3 tuqym sharýashylyǵy men «QazMaqta ǴZI» JSHS jumys isteıdi. Atalǵan tuqym sharýashylyqtary tarapynan bıyl 2025,8 tonna tuqymdyq shıt daıyndaldy. Ol bizdiń aýdanda josparlanǵan 83 myń gektar maqta alqabyna jetpegendikten shet memleketterden alyndy. Endigi kezekte aýdan aýmaǵyndaǵy tuqym sharýashylyqtarynyń sanyn naqtylap, qansha shıt kerektigin anyqtaýymyz kerek.
Kelesi jyly 83,5 myń gektar jerge maqta egý josparlanyp otyr. Osyǵan oraı joǵarydaǵy atalǵan tuqym sharýashylyqtary men maqta óńdeý zaýyttary tarapynan 2017 jylǵa 3 myń tonna tuqymdyq shıt daıyndalady dep josparlanýda. Jalpy, óńirimizdegi ózekti máselelerdi ózimiz sheshýge talpynyp jatyrmyz.
— Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqandar Sabyrbek OLJABAI, Sábıt QALDYBAEV, «Ońtústik Qazaqstan».
