Bala adamnyń baýyr eti. Biraq, ol qoǵamnyń bolashaǵy. Otanymyzdyń baılyǵy. Anyǵyn aıtsaq, búgingi armanymzdy erteńgi ýaqytqa jetkizetin tulǵa dep qaramaı kele jatqanymyz da shyndyq...
Biz balaǵa kózqarasymyz nemquraılylaý bop barady. Nege? Ósip kele jatqan balaǵa ulttyq kóz qarasymyz óte tómen. Olardyń jan-dúnıesine úńilmeımiz de. «Tamaǵy toq, kıimi bútin» sabaǵyna baryp júr, úıirmege barsa, aqshasyn tóleımiz. «Odan artyq oılaǵymyz da kelmeıdi. Aýla mádenıeti degen múldem joǵalyp barady. Kórshi, qarym-qatynas degendi bilmeı baramyz.
Aýla mádenıeti degen ne? Ol úıdegi kilemińizdiń shańyn qaǵý ǵana emes. Ol úlken saıasat. Ol úlken tártip. Aýlada araq ishken, tóbelesken mas adamdar. Ol balaǵa qandaı úlgi kórsetedi. Aýla mádenıeti degenimiz bolashaq urpaqtyń bosaǵadaǵy tártibiniń negizi.
Oılap qarańyz... Bala sabaqtan keldi. Úı tapsyrmasyn muqıat oryndady. Odan keıin kókjáshiktiń aldyna otyrady. Ár arnany bir aqtarady. Zorlyq-zombylyq, jasyratyny joq, uıat bolsa da aıtaıyn, erotıkalyq mazmunda fılmder kezdesip qalatyny shyndyq qoı. Bala ár nársege áýes bolady. Ol tabıǵı zańdylyq.
Jaqynda men Qyrǵyz elinde bir apta boldym. Kóptegen aqyn-jazýshylarmen aralastym. Olardyń Qazaq eline qyzyǵýshylyǵyn, Astanamyzǵa degen qurmetin keńirek bir áńgimelermin.
Bir kúni meni qyrǵyz dosymnyń qaıyn jurty qonaqqa shaqyrdy. Dastarhan basyna otyra bergenimizde, qazaq ánshileri ıaǵnı «Meloman» toby án sala bastady. Klıp keremet. Ánniń atyn bilmeımin, biraq aınalsy 5 mıýntta qazaq halqynyń jastarynyń asa mádenıetti ekenin kórsetedi. Úlkenderden bata alý degen, eń sońynda jastar Eskendir aǵamyz ben Darıko jeńgemizden bata alady. Rýhym ósip qaldy. Tárbıelik mańyzy zor klıp. Ult maqtanyshy.
Mol dastarhan basynda otyryp, qyrǵyz elinde belgili dárigerler otbasyndaǵy, búginde, zeınetkerler áńgimesin tyńdadyq.
– Sizderdiń prezıdentterińiz Nursultan Ábishuly júrgizip otyrǵan saıasat keremet. Qazaqty álem tanıdy búginde... Til-kózimiz tasqa, kórshimiz beıbit ómir súrip jatsa, nege qýanbasqa?! Jaqynda Qazaq elinde turatyn zeınetker dosym Qordaıǵa qudalyqqa kelgesin, báıbishemdi alyp, amandasýǵa bardym, – dedi Sultan baıke – Sonaý Aqjaıyqtyń jaǵasynan kelgen Aıdashev dosymmen Máskeýde bilim jetildirýde tanysqanmyn. Ashyq-jarqyn bilimdar azamatpen áńgime barysynda el jańalyqtarynyń ishinde depýtat Zaǵıpa Balıevanyń izgilikti jumystaryn aıtty. Balalar asyrap alyp, qamqorlyǵyn kórsetýmen qatar, «Balalardy qorǵaý» qozǵalysyn bastapty. Otbasynyń zorlyq-zombylyǵy, pedofılderden qorǵaý... t.b. keleńsizdikterden balany saqtaý, bolashaǵyna qamqor bolý – dep úlken kisi aıtqanda men oılanyp qaldym.
Rasynda... Balany qorǵaý depýtat Balıeva hanymǵa ǵana kerek pe?
Astanaǵa kele sala oılanyp júrmin. Bizdiń kıno ne bop jatyr? Aýlalyq sport damydy ma? «Balapan» telekanaly ne kórsetip júr? Efırdiń bári talapqa saı kelmeıdi deýge moraldyq quqyǵym joq. Degenmen, balalar úshin zıaly qaýym nege sol kanalǵa jaqyndamaıdy. Óz ómiriniń tarıhynan úlgi bolarlyq 5 mınýttyq áńgime aıtyp beretin aǵa-apalarymyz qaıda? Bári bir kúnde mınıstr, aýyl, aýdan basshysy bola qalǵan joq qoı. Osyndaı on shaqty jyl buryn bir Koreı jazýshysynyń «Arman urlaýshy» degen shaǵyn áńgimesin aýdarǵanym bar edi. Eki bettik áńgimede úlken maǵyna bar edi. Qysqasha mazmuny bylaı. Muǵalim taqtaǵa bolashaq fermeriniń sýretin salǵan oqýshysyna ursyp-ursyp súrtip tastaıdy. Arada jyldar ótedi. Bir kúni joǵarǵy jaqtan «nusqaý» keledi. Aımaq boıynsha eń tańdaýly fermada balalarǵa ashyq sabaq ótsin degen. Shákirtterin alyp barsa, baıaǵy armandaǵan fermasynyń sýretin salǵan shákirti. Ustazy uıalyp keshirim suraıdy. Al, bizde táýelsiz el bolsaq ta sovet dáýirinen qalǵan bir dástúr bar. «Muǵalim vsegda prav» degen. Men mysal úshin ǵana aıtaıyn. Ózim «buzyqtaý» bala bop óstim. Estıtin sózderim «Áı, Keńesbaev sen adam bolmaısyń», «Esalań, qaıyrshy», «Ońbaǵan, ońbaısyń ǵoı...» Sonaý, 90-jyldary tuńǵysh kitabym shyqty. Onyń aldynda respýblıkalyq «Jiger» festıvaliniń laýreaty bolǵanmyn. Bir kúni kóshede kele jatsam, aldymnan matematıka páninen sabaq bergen adam shyqty. Ábden tozǵan. Júdeý. «Áı, Keńesbaev sen kitap shyǵarypsyń oqydym. Seniń jazǵanyńa senińkiremeı turmyn. Shynyńdy aıtshy. Eshkimge aıtpaımyn. Óziń jazdyń ba?» Qanym basyma tepti. Kórshim jazyp berdi dedim. Jerden jeti qoıan tapqandaı qýansyn. Seniń kitabymdy kórshiń jazyp bergenin eshkimge aıtpaý úshin aýyzbastyryq surap aldy. Árıne, bas jazýǵa... Mine-obraz... Tragedıa...
Uzaqtaý bolsa da osy áńgimelerdi qozǵaǵanyma keshirim ótinemin.
Birde qala shetinde końyr tirlik keship jatqan adamdardyń balasy «sońǵy» qońyraý keshine barmaıdy. Nege? Óıtkeni, aıaǵyna kıetin kıimi joq. Turmys qıyndyǵy... Bala sol kúni bazarǵa baryp, arba súırep aqsha tabýǵa kirisedi. Tústen keıin arba súıretip júrgen balany muǵalimi kórip qalady. Toqtatyp alyp, tildeıdi. «Sońǵy qońyraýǵa» qatyspaǵan balany «eń buzyq» bala qylyp shyǵarady. Osyny estı sala, aqyn Maqsat Áýbákirov ekeýmiz jigitterdi uıymdastyryp, bir qabat kıim alyp berdik. Sol kezdegi jas armanshyl balanyń qýanyshtan jylaı almaı, «Aǵalarym-aý, bir kún buryn qaıda boldyńyz?», – degen sózi áli kúnge deıin qulaǵymda...
Iá, ómirde osyndaı mysaldy árqaısymyz aıtyp bere alamyz. Bárimizdiń de júregimizdi mazalaıtyn oılar kóp. Óte kóp...
Sózimniń sońynda aıtarym.
Ultymyzǵa janymyz ashýymyz kerek. Jas urpaqty kózimizdiń qarashyǵyndaı saqtaýymyz kerek. Bilimdi, deni saý, jany saý urpaq ultymyzdyń basty qaýipsizdigi. Bolashaǵy. Balalardyń bolashaǵyna bárimiz alańdaýymyz kerek.
Májilis depýtaty Zaǵıpa Iahıaqyzy Balıeva qozǵap otyrǵan izgilikti bastama keńeıe bársin dep tileıik.
Atsalysaıyq. Bala bolashaǵy ultymyzdyń qaýipsizdigi. Oılanaıyq. Tereńirek oılanaıyq.
Bala Balıevaǵa ǵana kerek pe?...

Talǵat Keńesbaev