Ǵylymda «letargıalyq uıqy» degen túsinik bar. Ol – adamnyń uzaq merzimge uıqyǵa ketýi. Letargıalyq uıqy men klınıkalyq ólim prosesiniń syrt kórinisi uqsas bolǵanmen, aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Klınıkalyq ólim sáti – eń uzaq degende bes mınýtqa deıin sozylatyn adam ómirine qaýipti prosestiń biri. Al, letargıalyq uıqyǵa ketken adam ýaqyt ólsheminen tys bolady jáne araqashyqtyq ólshemi men ajaldan bosaıdy.
Tarıhqa úńilsek, túrli jaǵdaılarmen tirideı jerlengen adamdar bolǵan eken. Máselen, Anglıada eski mazaratty buzǵan kezde, birneshe tabyttaǵy adam súıeginiń teris qarap, etpettep jatqany belgili bolǵan. Sondaı-aq, kezinde orys jazýshysy Nıkolaı Gogol letargıalyq uıqyǵa ketip qalatynyn eskertip, múrdesi ıistene bastamaıynsha denesin jer qoınyna tapsyrmaýyn aıtyp, ótinish qaldyryp ketken. Uzaq jyldar ótken soń Danılov shirkeýiniń qasyna jerlengen uly jazýshynyń múrdesin tekserip, eksgýmasıa jasaǵanda, tabytynyń tyrnalyp tastalǵany jáne uly qalamgerdiń súıeginiń etpetinen jatqany anyqtalǵan.
Jasyratyn nesi bar, fızıolog Pavlov 1898 ben 1918 jyl aralyǵynda tyrp etpeı qalyń uıqy qushaǵynda jatqan bir naýqas týraly qyzyqty derek qaldyrǵan. Ómirde bolǵan mundaı oqıǵalar álemniń ár shalǵaıynda da kezdesedi. 20 jyl uıqy qushaǵynda jatqan álgi adamnyń júregi mınýtyna 2-3 ret qana baıaý soǵyp turǵan (negizi mınýtyna 60-90 ret soǵýy kerek). Bulardy ne óldige, ne tirige jatqyza almaǵan ǵalymdar adam boıynda bolatyn keıbir qubylystardyń sheshýin áli kúnge taba almaı keledi. Jerlengeli jatqan adamnyń tabyttan turyp ketýi, tipti kórden shyǵýy sekildi jaısyz jaǵdaılar bolǵan ómirde...
1938 jyly bul jaǵdaıdy barlyq gazetterde sıpattap jazdy. Aǵylshyn qyzyn jerleý rásiminde tabytty jer qoınaýyna túsirý barysynda qınalǵan adamnyń daýsy estiledi. Dindardyń qarsylyǵyna qaramastan, tabytty ashady. Ólip qalǵan qyzdyń etpettep jatqanyn, túrinde qorqynysh belgisi baıqalyp, qoldarynda tyrnalǵan izder qalǵan. Ókinishke qaraı, kómek kesh keledi.
Bul oqıǵa Anglıaǵa sabaq bolyp, tıimdi jalǵasyn tabady. Sol kezden bastap qazirgi ýaqytqa deıin barlyq brıtandyq máıithanalardyń tońazytqyshy qońyraý ilingen jippen jabdyqtalǵan: eger bireý letargıalyq uıqydan oıana qalsa, ol jipti tartyp, qyzmetkerin shaqyrady.1960 jyldan bastap sıgnaldy qurylǵy jetildirildi: tońazytqyshqa júrek belsendiliginiń ózgerisin tirkeıtin arnaıy apparat ornatylǵan, ol sırenamen jalǵanǵan.
Slovakıada tabyttyń ishine zarády toltyrylǵan uıaly telefondy birge salyp qoıady. Komadan shyqqan nemese letargıalyq uıqydan oıanǵan «marqum», onyń ústine «eń qolaısyz orynda» oıanǵan kezde bir nómerdi esine túsire alatynyna, árıne, senimdilik joq.
Bir qyzyǵy, «Tiri ólikter» soǵan qaramastan, bárin estip jatady, biraq tiri ekenin bildirtý úshin ne qolyn, ne tilin qımyldata almaıdy. «Peterbýrgskaıa gazeta» habarlaǵandaı, 1910 jyly baı otbasynda dúnıege kelgen qyz letargıalyq uıqyǵa ketedi. Ata-anasy dárigerlerdi shaqyrtady. Olar qyzdyń denesine ıne tyǵyp ta, otpen kúıdirip te, murnyna nashatyr spırtin ıisketip te kóredi, alaıda – bári beker bolyp shyǵady. Sondyqtan dárigerler ony óldige sanaıdy. Ata-anasy qyzdy jerleýge daıyndalyp, tabytqa salady. Alaıdy kúnniń ystyqtyǵyna qaramastan, onyń denesi shirimeıdi.
Qyzdyń ata-anasy dárigerler qatelesýi múmkin dep kúmandanyp, basqa dárigerlerdi shaqyrtady. Kenetten olardyń kózinshe qyz oń qolynyń saýsaǵyn búgip, qımyldata bastaıdy. Sol kezde ǵana dárigerler onyń tiri ekenine kózi jetedi jáne arnaıy zond arqyly tamaqtandyra bastaıdy. Tórt kúnnen soń oıanǵan qyz osy ýaqyttardyń ishinde ne bolǵanyn aıtyp beredi. «Men bárin estidim, bárin kórip jattym, biraq qolymdy da, aıaǵymdy da qımyldata almadym. Meniń denem óli adamdardyń denesine uqsap jatty. Meniń aıaǵymdy otpen kúıdirgende, ony da sezbedim. Dárigerlerdiń meni óldi dep aıtqanyn estip, shoshyp kettim. Atyp turyp, qashyp ketkim keldi, biraq tek qolymnyń saýsaǵyn ǵana qımyldata aldym. Solaısha tirideı jerlenýden qutyldym»,– dep basynan ótken jaǵdaıdy aıtyp berdi.
XIV ǵasyrda áıgili ıtalıandyq aqyn Petrarkany tirideı kóme jazdaǵan. 40 jasynda letargıalyq uıqyǵa ketken aqyn jerleý rásimi biter aldynda oıanǵan. Odan keıin ol taǵy 30 jyl ómir súrgen.
Al, reseılik Kachalkın degen azamat 1898 jyly uıyqtap, 1918 jyly basqa ǵasyrda, basqa memlekette oıanǵan. Ol bárin estip, bilip jatqanyn moıyndady, alaıda, tipti, kirpigin de qımyldata almaǵan. Onyń qasynda jatqan qyz tórt jyl uıyqtap, boıjetken kezinde oıanǵan. 18 jastaǵy qyzdyń oıana salyp, eń birinshi suraǵany – «Meniń qýyrshaǵym qaıda?»
Gınnestiń rekordtar kitabina kirgen Nadejda Lebedına 1954 jyly kúıeýimen janjaldasyp qalǵan ol uıqyǵa ketip, 20 jyldan soń oıanǵan.
Taǵy bir gınnestiń rekordyna úmitker – 36 jyl uıyqtaǵan Elızabet Výardak 27 jasynda avtokólik apatyna ushyraıdy. 63 jasynda oıanady, sodan beri bólmede jalǵyz uıyqtaýǵa qorqady.
Býenos-Aıreste 5 jasar qyz 25 jyl uıqyda bolǵan. Uıqydan oıanǵanda, ol sol baıaǵy sábı kúıinde bolǵan. Alaıda bir jyl ishinde óziniń bıologıalyq jasyn qýyp jetken.
Al, Indıada qyzmetinen bosatylǵan mınıstr qatty kúızelisten letargıalyq uıqyda jeti jyl jatqan.
Ataqty amerıkalyq jazýshy óziniń «Tirideı jerlengender» áńgimesinde bylaı dep jazǵan: «Tirideı jerlený, árıne, jumyr basty pendeniń peshenesine jazylǵan azaptyń eń aýyry ekeni sózsiz. Al munyń jıi, tym jıi bolyp jatatynyn aqyl-esi túzý adam áste joqqa shyǵarmaıdy. Óıtkeni, Ómir men Ólimniń shegi qalaı degenmen de aldamshy da belgisiz. Ómirdiń qaı arada bitip, ólimniń qaı aradan bastalatynyń kim aıta alady? Aýyrǵan kezde keýdede tirshilik nyshany qalmaıtyn derttiń bar ekeni aıan, áıtse de ádilin aıtqanda, sol tirshilik áste tyıylyp ta qalmaıdy, tek ýaqytsha ǵana úziledi. Adam syryn uǵyp bolmas tirshiliktiń kúrdeli mehanızmi bir sát toqtaıdy. Mezgili jetkende, sol kózge kórinbeıtin qupıa qudiretti kúsh sıqyrly qanattar men kıeli dóńgelekterdi qaıta qozǵalysqa keltiredi. Kúmis jórgem máńgi úzilip, altyn shólmek áste synbaq emes. Alaıda osy bir sátte adam jany qaıdan paıda bolady?»
Daıyndaǵan: Maral Shaıhy
