Muhtar Áýezov jáne áıelder! Tutas bir romanǵa júk bolarlyq erekshe taqyryp. Biletinderdiń aıtýynsha, danyshpan jazýshynyń zańdy nekede bolǵan úsh jary: Raıhan, Kámıla, Valentınadan basqa rýhanı serigine aınalǵan birneshe súıikti áıelderi bolǵan. Olardyń ishinde bizge esimderi belgilileri: Aqqal, Gúlban, Kúlán, Máspen, Orazken, Olga, Nadá jáne Fatıma. Asa qatań jáne shekten tys tártiptiń adamy Muhtar Áýezovke áıeldermen mahabbattyq qarym-qatynasy belgili bir dárejede jumsaqtyq pen lırızm darytqany sózsiz. Al onsyz sýretker aqyndyq qıal men romantıkalyq sezimsiz qasań, qurǵaq asketke aınalar edi. Bizdiń baqytymyzǵa oraı, aqylyna kórki saı ádemi áıelder jazýshynyń HH ǵasyrdaǵy álemdik ádebıettiń jaýhary «Abaı joly» roman-epopeıasyn týdyrýyna erekshe ılham-shabyt berdi. Bizge ataqty sýretker Muhtar Áýezovtiń sondaı rýhanı serigi ári sońǵy mahabbaty bolǵan, búginde jasy 84-ke aıaq basqan Aqqal HASENOVA apamyzben júzbe-júz suhbattasýdyń sáti tústi.
– Aqqal apaı, áńgimeni aldymen ózińizdi tanystyrýdan bastasaq...
– Men Ózbekstannyń Joǵarǵy Shyrshyq aýdanynda týyp-ósken qazaqpyn. Tashkent pedınstıtýtyn bitirgenmin. 1944 jyly Almatyǵa birjola kelip, 1945 jyldan bastap Til bilimi ınstıtýtynda aspırant, aǵa ǵylymı qyzmetker, ınstıtýt dırektorynyń orynbasary, 20 jyldan artyq bólim meńgerýshisi boldym. 1949 jyly kandıdattyq, 1963 jyly doktorlyq qorǵadym.
– Al Áýezovpen tanystyǵyńyz qaı jyldan bastaldy?
– Muhańmen meniń erte tanysatyn sebebim – Ǵabıden Mustafın – meniń qaınaǵam. Men ol kisige 1946 jyly 1 mamyr kúni kelin bolyp tústim. Sol kezde toıǵa úlken jazýshylardyń bári de shaqyrylǵan. Onyń ústine, bári aralas-quralas júretin. 50-jyldardyń basynda Muhańnyń Abaı men Tólebaev kóshesindegi úıleri salynyp bitti de, Opera jáne balet teatry qarsysyndaǵy Muhańdar bosatqan úıge Ǵabekeńder kóship kirdi. Mine, osy úıde sol kúnderi Muhańmen ústel basynda qatar otyryp qaldyq. Ol kezde qonaqqa barǵanda «Devátyı val» degen karta oınaıtyn. Men ondaı kartany buryn oınap kórmegenmin. Sonan «Devátyı val» aıaqtalǵanǵa deıin Muhań maǵan konsýltant boldy. Muhańnyń arqasynda shetinen utamyn da otyramyn. Muhań ózi oınaǵan joq, oryndyǵyn maǵan jaqyndata eńkeıip, «mynany óıt, mynany búıt» dep aıtyp otyrdy. Sóıtip, sol kartany eki saǵattaı oınadyq. Onyń ústine, jazatyny da bolady. Sonda Muhań ekeýmiz tize túıistirip, bylaı qarasaq, shashymyz, bylaı qarasaq, basymyz, qolymyz tıip ketedi degendeı... Bolmasa, ol kisilerdiń mańaıyna da jýymaımyz ǵoı.Uıalamyz ǵoı. Sol otyrysta Muhań «myna kelinshekpen sóılesýge bolady eken» dep qaldy-aý deımin. Oǵan deıin men ol kisiniń, ol kisi meniń mańyma jýymaıtyn. Aramyzdaǵy súıispenshilik sol otyrystan bastaldy-aý shamasy..
– Siz 1963 jyly túrki tildes elder arasynda áıelder arasynan birinshi bolyp fılologıa salasynda doktorlyq dısertasıa qorǵaǵan ekensiz...
– Doktorlyqty men onan buryn, Muhańnyń tiri kezinde, 1961 jyly 17 naýryzda qorǵamaq boldym. Sol kúni meni İsmet Keńesbaev, Máýlen Balaqaev bastaǵan ǵylymı keńestiń músheleri qulatty. Meniń qulaýym Muhańa qatty batty.
– Áıelderden birinshi qorǵaıyn dep otyrǵanda, qulatqany nesi?
– Aıta berseń, onyń sebebi kóp. Qyrǵyzstannan, Ózbekstannan doktorlyqqa oponent shaqyratyn boldy. Máýlen Balaqaev, İsmet Keńesbaevtar ózbek Ǵulamovtyń aspırantyn áıelder arasynan birinshi fılologıa doktory shyǵarmaq boldy ǵoı. Sol 17 naýryz kúni úıge banket jasamaq bolǵanbyz. Qudaıǵa shúkir, mal soıyp, dastarhandy jaınatyp qoıdyq. Qazir ǵylymı keńes músheleri keledi dep kútip otyrmyz. Eshkim kelmedi. Kelgender – Muhań, Álkeı, ol kezde jas jigit, qazirgi Ábdýálı Qaıdar bar... Muhań ústel basynda: «Biz Aqqaldy báıgege qostyq, Aqqal báıgeden ozyp keldi. Men úshin Aqqal doktorlyqty qorǵady» dep tost aıtty. Men 17-si kúni qulasam, Muhań erteńine, 18-i kúni Tashkent arqyly Úndistanǵa ushyp ketti.
– Muhańmen sońǵy ret qaı jerde kezdestińiz?
– Muhań Máskeýge operasıa jasatýǵa júreıin dep turǵanda, Til ınstıtýtyna barady. Barsa, dırektor İsmet Keńesbaev joq, orynbasary Ábdýálı Qaıdarov bar eken. Muhań kirip kelip, Ábdýálıge: «İsmet joq eken, sen orynbasarysyń ǵoı, Aqqalǵa Máskeýge komandırovka berińder» deıdi. «Oıbaı, qansha kúnge?». «Eki aıǵa». Ábdýálı dereý issapar daıyndap beredi.
1961 jyly 24 maýsym kúni Muhańmen Kýnsovo aýrýhanasynda kezdestik. Osydan bir kún buryn Máskeýge kelip, «Iýjnaıa» qonaqúıine ornalasqanmyn. Meniń aldymda qaryndasy Gúlnár, onyń kúıeýi Ámen Ázıev kelip ketken eken. «Sen doktorlyqtan qulaǵan 17 naýryzdan beri de úsh aıdan asyp barady eken. Endi bir úsh aıda MGÝ-de qaıta qorǵaısyń. Men seni doktor qylyp alyp qaıtam» dedi. Men ózi Muhańnyń sózi boıynsha MGÝ-den doktorlyq qorǵaý úshin Máskeýge 5-6 aıǵa komandırovkaǵa bir-aq kelgenmin. Muhań erteńine Valentına Nıkolaevna keletinin aıtyp, arǵy kúni operasıa jasaıtynyn aıtty. «Erteń Valentına seniń hatyńdy taýyp alsa, ne deımin? Hatyńdy jyrtyp tastaýǵa qımadym. «Ósken órken» romanymnyń sońyna kóshirip jazdym», – dedi. Muhań osylaısha hatymdy ózime qaıtaryp, ondaǵy jazylǵandardy ózine kóshirip alǵan. Keıin «Ósken órkenniń» qoljazbasyndaǵy tirkelgen jazýǵa Muhańnyń nómiri birinshi dosy, ádebıetshi Ysqaq Dúısembaevtiń kózi túsip, menen syr tartpaq boldy. Men syr asha qoımadym. Ysqaq bul jaıynda keıin «Keleshekte jazyp, jasap shyǵaratyn keıipkeriniń aýzyna salmaq bolǵan Muhańnyń lebizi. Umytpaý úshin osy qoljazbaǵa arnaıy jazyp qoıǵan» degen qorytyndymen gazet betine jarıalap edi. Bizdiń Muhańmen kezdesetin úıimiz de osy Ysqaqtyń úıi bolatyn. Ózi ómiri áıel almaǵan, salt basty adam.
Men aýrýhanada Muhańa bir obal jasadym. Bir armán erkekpen bir bólmede jatady eken. Sol bólmeniń aýasy maǵan tarlyq etip júr dedi. Menimen sóıtsem, bólek bólmege shyqqannan keıin jolyǵýdy jón kórgen eken.
Erteńine Muhańa habarlaspaq boldym. Bir orys áıel: «Siz kimi bolasyz?» «Birge qyzmet isteıtin áriptesimin» dedim. «Ol kisi búgin tańerteń qaıtys boldy». Sileıdim de qaldym.
Jan-jaqqa habarlastyq. «Moskva» qonaqúıinde Valentına Nıkolaevna uly Muratty kútip otyr eken. Sol arada «Sklıfasovskıı ınstıtýtynda Muhtar Áýezovtiń tabyty daıyn» degen habar aldyq. Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın úsheýi Muhańnyń múrdesin alyp ketý úshin Almatydan jańa ǵana ushyp kelipti. Tursynhan Ábdirahmanova, men, Jumaǵalı Ysmaǵulov úsheýmiz Muhańnyń máıiti qoıylǵan jerge bardyq. Kelsek, tabyt – jalǵyz, Muhań da – jalǵyz. Al kep jyla! Men birinshi bolyp kirippin. Muhańnyń úı-ishinen áli eshkim kelgen joq. Betinde tereń oı tebirenisi bolmasa, uıyqtap jatqannan túk aıyrmasy joq. Fotograf sýretke túsirýdi bastady. Keıinnen adam qarasy kóbeıip ketti.
– Áýezovke degen mahabbatyńyz el-jurtqa qashan jarıa boldy?
– Alǵash ret júregimdegi syrdy Jambyldyń 125 jyldyǵynda ataqty jazýshy Shyńǵys Aıtmatovqa ashtym. Nege Shyńǵysqa? Shyńǵystyń Áýezovti áýlıe tutatynyn bilemin. Men Shyńǵysqa: «Siz bilesiz be, Áýezovtiń ajaly ekeýmizge baılanysty, – dedim. – 1961 jyly 17 naýryzda men doktorlyqtan quladym, al 21 sáýir kúni siz Lenındik syılyqtan quladyńyz». Muhań Shyńǵysqa Lenındik syılyq alyp berý úshin sol 21 sáýir kúni Indıadan ushyp kelgen bolatyn. Shyńǵys: «Muhańmen birge túsken sýretińiz, ol kisiniń sizge jazǵan hattary bar ma?» – dep surady. Ókinishke qaraı, men Muhańnyń hattaryn saqtaı almadym ǵoı. Ol kisi de, men de arabsha jazamyz. Kúıeýim Manap, enem arabsha jazýdy jaqsy ajyratady. Qaıynsińlim joq jerden Manap ekeýmizdiń aramyzdy ylǵı da buzady. Men sonan qoryqqannan, Muhańnan kelgen hattyń bireýin saqtaı almaı, shetinen jyrtyp otyrdym. Kúıeýimmen 29 jyl birge turdyq ta, aqyry ajyrastyq. Úsh ul, bir qyzym bar.
Al endi birge túsken sýretterim az da bolsa bar. Mine, mynaý – men, mynaý – kúıeýim, ortamyzda – Muhań (Apaı sýretke qarap rahattana kúlip aldy). Galstýgi maǵan qaraı qısaıyp túsipti. Qoltyǵymnan ustap, maǵan qısaıa turǵan ǵoı, «vnımanıe» degende basyn túzýlep alǵanymen, galstýgi sol kúıi qalypty.
Mine, mynaý – M.Gorkıı saıabaǵynda balam Muratty qol arbaǵa salyp qydyryp júrgen sátim. Al mynaý – kórinip turǵan Muhańnyń qoly. Balam 1953 jyly 19 jeltoqsanda týǵan. Jurttyń «Muhańnan aýmaıdy» deıtin ulym osy. Ózi de Muhań sıaqty buıra bas, mavr. Mamandyǵy – fılolog. Osy ulyma aıaǵym aýyr kezinde Muhańnyń «Ul týsa, atyn – Abaı, qyz týsa – Zere qoı», – dep maǵan jazǵan haty bolatyn. Men ózi segiz jyl boıy qursaq kótermedim. «Eger balalarymyz bolsa, attaryn Murat, Maqsat, Shárbat, Lázzat dep qoıamyz» degen úı-ishi, aǵaıyn-týystyń ózara ýádesi bar edi. Sol ýádeden asa almaı, atyn Murat qoıdyq.
Osy ómirimde Muhańdaı danamen birge bolǵan kúnderimdi ózime serik etip, sony jubanysh tutamyn. «Muhańdaı alyp danaǵa, Shattansa teń balaǵa, Syılyq ettim ánimdi, Ǵylymmen egiz sánimdi» dep Muhańa arnap jazǵan óleńderim de bar. Qaıran, Muhań!.. Mandolınmen qazaqsha, qyrǵyzsha, ózbekshe, tájikshe, tatarsha, noǵaısha án aıtamyn. Muhań meniń ózimnen bólek, osy ánime de ǵashyq bolǵan shyǵar. Qaıran Muhań, túrli jerlerde «Shir-kin, Aqqaldyń áni!» dep aıtyp otyrady eken..
– Aqqal apaı, ashylyp aıtqan áńgimeńiz úshin kóp rahmet!
Áńgimelesken – Tóreǵalı TÁSHENOV
«Aıqyn apta» gazeti, 2006 j.
