Qytaı birinshi tarıhı muraǵatynda (KHR) qazaqqa qatysty 3 myń qujat saqtalǵany belgili boldy. Bul týraly "Egemen Qazaqstan" habarlaıdy.
Qazaq eliniń tarıhyn tereńdete zertteýge shet elderde júrgen qandas ǵalymdarymyz zor úlesterin qosýda. Solardyń biri – Beıjiń qalasyndaǵy Ortalyq ulttar ýnıversıteti qazaq fılologıasy fakúltetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń doktory Dúısenáli Ábdiláshimuly esimdi abyroıly azamat.
Ǵalym uzaq ýaqyttan bergi zertteýleri nátıjesinde Japonıanyń Kıoto ýnıversıtetinde «XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy qazaqsha muraǵat qujattary týraly tarıhı dereknamalyq zertteý» atty taqyrypta doktorlyq dısertasıasyn qorǵaǵan. Ol budan keıin taǵy da ondaǵan jyldar zerttegen eńbeginiń basyn biriktirip, eki kitabynyń tusaýkeserin ótkizdi. Bul kitaptardyń alǵashqysy «Juńgo birinshi tarıhı muraǵatynda saqtalǵan qazaqsha qujattar» dep atalsa, ekinshisi, «Eski qazaq jazba tili» degen atpen «Eltanym» baspasynan jaryq kórgen. Birinshi kitap Qytaıdyń atalmysh tarıhı muraǵatynda saqtalǵan XVII-XVIII ǵasyrlardaǵy qazaq batyrlary men handarynyń sol kezdegi Chıń patshalyǵy atalǵan qazirgi Qytaı bıleýshilerine jazǵan hattardan quralǵan. Naqty aıtqanda, 67 hat-qujat. Shaǵataı jáne tóte jazýymen jazylǵan ol hattardyń kóshirmesi kitapqa naqty derek retinde engizilýimen qundy bolyp otyr.
Ǵalymnyń óziniń aıtýynsha, muraǵattaǵy qazaqqa qatysty qujattar 3 myńnan da asady eken. Ǵalym bolashaqta bul qujattardy da zerttep, ne jazylǵanyn anyqtap, ǵylymı aınalysqa engizýdi josparlap qoıdy. Ázirge zerttegen 67 qujattyń ishinde 1758 jyly Qabanbaı batyrdyń Chıń patshasyna jazǵan hatynan bastap, keıingi Ábilpeıiz han, Bolat han, Abylaı han, Ýálı sultan jáne olardyń balalarynyń Qytaı bıleýshilerimen almasqan hattary da bar. Al ekinshi kitapta qazaqtyń ejelgi jazba tili lıngvısıkalyq turǵyda zerdelenedi. Aty aıtyp turǵandaı, bul eńbekten halqymyzdyń ejelgi jazba tili, shaǵataı, tóte jazýlarynyń erekshelikteri saraptalǵan.
Dúısenáli Ábdiláshimulynyń bul eńbekteri ótken jyly Qytaıda jaryq kórgen edi. Al Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy til bilimi ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Orynaı Jubaeva Qytaıǵa barǵan saparynda osy kitappen tanysyp, onyń elimizde shyǵýyna usynys jasady. Avtordyń óz qarjysyna 500 danamen jaryq kórgen qundy kitaptardyń múddeli qalyń oqyrmanǵa jete bermeıtini anyq. Sondyqtan, qazaq eli tarıhyn baıytatyn mundaı qundy dúnıeler bolashaqta tolyqtyrylyp, memlekettiń qoldaýymen jetkilikti taralymmen shyǵýy tıis degen oıdamyz.
