Óz zamanynyń ǵylymyn bilmeı
ómir súrgen kisi, nadan bolyp óledi.
- Nasyr Ahmet Qalpe
Kúlli ǵalamdyq júıeniń jasalýynda Adam aqyly men sanasy jetpeıtin Ilahı zańdylyq jasyrynǵan. Sondyqtan ǵaryshtan jer betine deıin, jer betindegi ár tirshilik ıesiniń, óziniń damý zańdylyǵy men tirshilik etý salty bar. Eshqandaı tártipke baǵynbaıtyn dúnıe joq. Barlyq dúnıe belgili zańdylyq boıynsha ómir súredi. Tipti, biz jasap otyrǵan naryqtyq qoǵamnyń da biliktiligine saı jumysy, eńbegine jaraı aqysy degendeı tártibi bar. qysqasha aıtqanda, ne ekseń sony orasyń. Osy naryqtyq-ekonomıkalyq formasıada árkimniń de tabysty adam bolǵysy keledi. Al kóptegen adamdar sol tabystyń ne ekenin jaqsy bilmeıdi. Sondyqtan da olardyń ómirde joly bolmaı jatady. Tabys degenimiz tek materıaldyq baılyq qana emes, ol adamnyń jan dúnıesi, ómir salty, oılaý júıesi. Olaı deıtinimiz ómiri mol aqshaǵa kenelmegen adamǵa qansha mol etip aqsha berseńiz de az ýaqyttan soń qaıtadan baıaǵy qalpyna túsedi. Sebebi, baılyq — adamnyń ómir salty men oılaý júıesindegi qundylyq.
Adamzattyń ǵumyrlyq fılosofıasynda ǵumyr keshýdiń eki formasy qalyptasqan. Biri ómir súrý, ekinshisi tirshilik etý. Alaıda, jurttyń kóbi tirshilik etip qana júr, óıtkeni ómir súrý men tabysqa jetý ekeýi egiz uǵym. Ómir súrgen Adam tabysqa jetpeı tynbaıdy, al tirshilik etip júrgender tabysqa jete almaıdy. Munda mańyz jetken tabystyń sany men sapasy emes, tabysqa degen túsinistikte jatyr. Jaı kórý men sezý tirshiliktiń beınesi, al shynaıy ómir ol tolǵanystar men tereń oılaýdan turady. Tereń oılaý úshinde oqý, rýhanı izdenister bolý tıis.
Adamnyń jeke dara ómir fılosofıasy onyń taǵdyryn sheshedi. Taǵdyr aspannan túspeıdi nemese ol týa bitti mańdaıǵa jazylatyn dúnıe emes. Ol — adamdardyń qalaýymen ómir jolynda kezdesetin qubylystardyń jıyntyǵy. Taǵdyrdy Jaratýshy eshbir pendesiniń mańdaıyna zorlap tańbaıdy, tek múmkindigin ǵana beredi, taldaý óz qolyńda. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, tabys Adam «meniniń» bir kórinisi bolsa kerek. Al osy «men» sıpaty kórer kózge anyq kórinip turǵanymen onyń kózge kórinbes usaq minezdik erekshelikterden quralatynyn eskermeımiz. Olaı bolsa, tabysty ómirdegi sáttilikter men sátsizdikterdiń shekarasy dep tujyrymdaýǵa da bolady. Sáttilik degenimiz kúndelikti qaıtalanatyn paıdaly oılar men izdenister jáne is áreketterdiń jıyntyǵy. Al sátsizdik bolsa, kúndelikti qaıtalanatyn qarapaıym qatelikterdiń qordalanýy. Ómirde sátsizdikke ushyraý sáttilikke jetýden góri jeńil ári ońtaıly. Adamdardyń kóbine kóp joly bola bermeýiniń bir sebebi osynda. Sáttilikter tabystyń joly jáne barysy, tabys onyń túpkilikti nátıjesi. Sátsizdikter bolsa, tabystyń aıaǵyna tusaý bolatyn shider. Osydan kórýge bolady, tabys anaý aıtqandaı asa kúrdeli, ekiniń biriniń qolynan kelmeıtin tylsym dúnıe emes, tek biliktiligin qaıtalaı shyńdaı berýdiń nátıjesi.
Adam úshin sonyń ishinde tabysqa jetken adamdar úshin alyp aıtqanda, ótken kún degenimiz ol ólgen kún. Ár Adam óz taǵdyryn tek ózi jasaýy men qurýy kerek, sebebi adam taǵdyry da salǵan úıi sıaqty, baspanany kim kóringenge senip tapsyrýǵa bolmaıdy. Shynaıy jaqsy baspana turǵyzǵyńyz kelse, ony ózińiz jospary túrde, birtindep ret-retimen, tártibimen salýyńyz kerek. Sol sıaqty taǵdyrda jaqsy bolýy úshin onyń irge tasynan sońǵy árleý jumysyna deıin ózińiz qalaýǵa tıissiz.
Ǵalamnyń bári aınalysta, qozǵalysta, tirshilik ataýly árekette sondyqtan kez kelgen oıda, árekette, bilim de, aqsha da tiri kúıde nemese árekette bolýy qajet, olaı bolmaǵanda, ol ólgen dúnıe bolmaq, al ólgennen esh jaýap, nátıje kútýge bolmaıdy. Olaı bolsa, tabysqa jetýge qajetti máńgilik tirliktiń, is áreketiń kózi nede? Ol qaıda jasyrynyp jatyr? Ol — kez kelgen sátti beıne ómirdiń sońǵy saǵatyndaı kórip, erekshe saralaıtyn sanada jatyr. Ol fılosofıalyq oıdy da, bilimdi de, tájirıbeni de bári-bárin eń sońǵy zattaı, budan buryn aıtylmaǵandaı, ony alǵash bolyp sen aıtyp, sen istegendeı qasterlep el jurtqa jetkizýge asyǵatyn alyp-ushqan sezimde jatyr. Ol — sol qundy dúnıelerdiń ózińmen birge sońǵy sáttiń qushaǵynda ketip qalmaýy tıis dep shyryldaǵan jannyń daýysynda jatyr. Bir qyzyǵy osy sanada, sezimde, jan da barlyǵyda júrekte mekendegen. Alla taǵala dúnıeniń qupıasyn bıik taýdyń basyna, tereń muhıttyń shuńǵymasyna tyǵypty desedi, biraq, eń sońynda Adam balasy taba almasyn dep ony adamnyń júregine jasyrypty. Sondyqtan júregine úńilgen Adam ǵana tabysqa jetýdiń jolyn tabady.
Tabysqa úńilgen jan onyń eshqashan ózin kútip turmaıtynyn biledi. Ol kenet kelýi, aıaq asty ketip qalýy múmkin. Biraq ol Adam ómirinde bir aq ret keletin, qaıta aınalyp soqpaıtyn ǵajap qubylys emes, ol Adam úshin ómir boıy álde neshe márte keletin, qaıtalanatyn múmkindikter. Bul múmkindikter adamdarǵa ár túrli kezdesedi jáne kezdesý reti de túrlishe bolady, bireýge tutas daıyn kúıinde kezdesse, bireýlerge eles berýi, al endi bireýlerge joly ǵana kórsetilýi múmkin. Tabystyń adamǵa kezdesý ret sany da alýan túrli. Bireýlerge jıi, al endi bireýlerge sırek, tipti, keı adamdarǵa kezdespeýi de múmkin. Ony Adam balasy kózimen kórip, qolymen ustaı almaıdy. Sebebi tabys - Alla taǵalanyń júrekke jasyrǵan qupıasynyń biri.
Ony izdeý kerek, oǵan bastar joldy bilmek kerek, sonda ǵana onyń kelgen sátin sezip bilýge bolady. Al izdenbegen jerde Adam onyń kelgenin, qasynan ótip bara jatqanyn, tipti, qolyn sozsa qushaǵyna qulaýǵa shaq turǵanyn da sezbeıdi. Al izdenip júrgen jan tabystyń ózi túgil elesin kórip, ısin sezedi. Kim de bolsa, tabysqa jetýdiń múmkindigin kóbirek alǵysy keledi, biraq oǵan ózin daıyndamaıdy. Daıyndaý úshin Adam ómir boıy óz-ózin damytyp otyrýy shart. Sebebi tabys sáttilik adamǵa aıtyp keletin qonaq emes, sondyqtan kez kelgen ýaqytta keletin tabys sátin kútip alýǵa daıyn bolýymyz tıis. Kimde kim izdeniste bolyp, tabys kelerin kútip júrse tabys ta ony izdeıdi, onymen qaýyshýǵa asyǵady. Ómirde de bir birin unatatyn adamdar ǵana birin-biri saǵynady. Alla taǵala kim ózin izdese, ol da sony izdeıtinin, kim ózine qaraı bir qadam basa, ol oǵan qaraı on qadam basatynyn, kim oǵan qaraı júrse, Ol sol pendesine qaraı júgiretinin aıtqan emes pe? Tabys ta sol, kim ony izdese ol da sony tabady. Sebebi, tabys ta Allanyń qupıasy men qudiretiniń biri. İzdegen jannyń tabyspen qaýyshýǵa reti men múmkindigi jıi, izdemegen jannyń tabyspen qaýyshý reti de az bolady.
Olaı bolsa, qandaı adamda onymen kezdesýge múmkindigi bolmaıdy? Ol aqyl esi kem aýrý adamdar ǵana, basqa adamdardyń barlyǵy da, ol meıli denelik turǵydan kemtar, kembaǵal bolsyn, meıli, kedeı, áleýmettik jaǵdaıy nashar qoǵamnyń áljýaz toptary bosyn olardyń barlyǵynyń da tabysqa kezdesýge múmkindigi bolady. Alaıda, shyndyǵy sol olardyń tabyspen jolyǵýdaǵy reti az bolady. Onda ony Qudaıdyń ádiletsizdigi deýge bola ma?
Joq olaı emes, másele tabysty kimniń qalaı qabyldaýynda jatyr. Tabys meıli qalaı bolmasyn kez kelgen adamdy uzaq kútpeıtinin aıttyq, sebebi, onda úsh túrli qasıet bar. Birinshiden tabys ta Allanyń sıpaty bar, ol Allanyń synaǵy, al synaq uzaq bolmaıdy. Ekinshiden, tabysta materıaldyq qasıet bar. Ol qymbat qundylyq, ol qysqa ýaqyt ishinde óz qunyn tómendetpeıdi. Úshinshiden tabysta adamı sıpat bar, ashyǵyn aıtqanda tabys sulý da, tákappar áıel ispettes, ol seni saryla kútip otyrmaıdy. Senen de myqty Adam kezdesse sonymen ilesip kete barady. Sondyqtan tabys osy shaqtyń nátıjesi, osy jer, osy sát jáne sen - óziń ǵana, osy úsheýi tabysty quraıdy. Osy úsheýiniń ishinde meken de, mezgil de mańyzdy. Oryn qolaıly bolyp, ýaqyt saı kelmese, onda tabys saryltady. Jer qolaısyz bolyp, ýaqyt jarasymdy bolsa, onda da tabys arytady. Biraq, osylardyń ishinde basty faktor seniń óziń. Sebebi, ýaqyt qanshama qyryn qarasa da, meken qanshama qolaısyz bolsa da, adamnyń aqyl oıyn tunshyqtyryp, tutqynǵa ustaı almaıdy. Adam sanasy Allanyń nuryndaı sheksiz jáne kúshti. Sol úshin de adam ózine-ózi qarjy quıyp, damytyp, óle-ólgenshe zaman aǵymynan qalmaýy tıis-aq. Mine tabys degenimiz osy. Bastysy jetken tabysty ustaı bilýde. Kimde kim kóterilgen bıiginde qalyp qoısa, sol ǵana naǵyz tabysker. Ómir óziniń syılyǵyn basynda emes, sońynda beredi degenimiz osy.
Qaster Sarqytqan,
Abaı atyndaǵy QazUPÝ, Eltaný jáne týrızm kafedrasynyń dosenti
