Sizdiń de apańyz dál meniń apamdaı bolǵanyn ishim sezip tur. Sizde, óz apańyzdy dál mendeı saǵynyp, eske alyp, duǵa oqyp júrgenińizdi bilem! Sondyqtan da sizderge apam jaıly shaǵyn essemdi joldap otyrmyn. ...Apamnyń suraý belgideı ıilip, qartaıyp qalǵan kezi. Qazir, iı salyp, kıiz basyp, jún tútip, jip esip, keste tigip, urshyq ıirmeıdi. Burynǵy dáýreni ótken. Iiretin jipte, esetin arqan da, óris toly mal da, ónim de joq. Qoldaǵy bar túliktiń kóbin ury-qary, odan qalǵanyn kórshi-qolań jymqyryp, urlap bitirgen... Saýyn eki sıyr, bes-alty qoıdan basqa tigerge tuıaq qalmaǵan bir júdeý shaq. Kolhoz tarap jatyr. Tıgen úles joq. Aǵam jumyssyz. Biz oqýdamyz. Eldegi naryq tek bizdi emes, búkil eldi eseńgiretken.

Jut - jeti aǵaıyndy. Qys - aıaz, boran, qar. Jaz - qýan, qurǵaq ystyq. Mekemede isteıtinder aılap jalaqy almaıdy, alsa olary qaryzdarynan aspaıdy. Tipti, úıde un-shaı, maı joq bolatyn kúnder bolǵan. Bıdaı, arpa qýyryp jeıtin sátterdi de umytqan joq el. Naryqtyń aty - naryq. Ebin tapqandar, eldiń múlkin tonaǵandar baıyp, qalaǵa kóship jatyr. Sol kezde baıyǵandardyń kóbi - kolhoz ben sovhozdyń dáýletin basyp qalǵandar. Keıin solar ákim, depýtat boldy. Urlyq - asqynyp tur. "Bir eli balyqty eki eli balyq jutqan zaman". Joqshylyq adamdy azdyrady hám pisiredi, oılandyrady. Qıyn kúnderge shydamaı ishimdikke salynyp ketkender qanshama? Qıyn-qystaý kúnderde bizdi moıytpaǵan, ómirdiń buralań jolynda adastyrmaǵan apamnyń qajyr-qaıraty men aqyly dep oılaımyn! Apam ylǵı: "Allanyń jamandyǵy ketedi, adamnyń jamandyǵy bolmasa..." dep otyratyn. Budan da qıyn zaman bolǵanyn aıtatyn. Bizdi, bolashaqqa úmitpen qaraýǵa úıretetin.

Bizdiń aýyldyń aty - Aznabaı. Ataqty Aznabaı bolystyń mekeni bolsa kerek. Aýyl Aznabaı atanǵanymen munda "Aznabaı" bolysty biletinder tym az. Mańaıymyzdyń kóbi myń shatys ózge ulttar. Kórshimiz tatar, onyń kórshisi ýkraın, onyń kórshisi orys, onyń kórshisi nemis...kete beredi... Qazaqtardyń kóbi qazaqsha bilmeıdi, bilse de sóıleýge qulyqsyz... Bizde bul aýylǵa kóship kelgenbiz. Jer men aýyl turǵyndarynyń qyr-syryn bilmeımiz. Adal eńbek, mańdaı terimizben jan saqtap jatyrmyz. Eshkimniń ala jibin attap kórgen joqpyz. Tárbıe solaı. Shama-sharqymyzsha kórshilerge kómektesemiz. Olar bizdi "aǵaıyn" deıtin, biraq jaqsylyq jasaýǵa óte sarań edi. Kórshilerdiń kishkentaı balalarynyń ózi esiktiń aldyndaǵy kúrek, aıyr, qamshy tipti sypyrǵyshty da urlap toqtatpaıtyn. Tań qalatyn edik!.. Keıde kúıinip, qyzyp ketetinbiz, apam basý aıtyp toqtatatyn. Apamnyń birinshi sózi: "kórshi ǵoı, uıat bolady". ⁃ Kórshi bolsa olar nege uıalmaıdy deımiz? Apam: "kápir ǵoı endi" deıtin. Ómirimizde biren-saran bolmasa ózge ult kórmegen basymyz, kápirler osyndaı bolady eken-aý, dep oılaıtynbyz. Ózge ulttar men ulystarda da adal, shynshyl, aqıqatshyl adamdar bar ekenin keıin bildik qoı. Bálkim, bárine joqshylyq kináli? Qoǵam? Ata-anasy kináli bolar?.. Urlyqpen baıyǵandardy kórdik, sońynyń qaıyry bolǵanyn kórgenimiz joq. Qazaq: "urlyq túbi - qorlyq!" dep beker aıtpasa kerek.

Biz, buryn "Abaı joly" romanynan oqyǵanyńyzdaı kóshpendilikpen erkin ómir keshken, kekilin erke samal qana syıpaǵan, aýzyn ashsa júregi kórinetin, aqkóńil, qonaqjaı, daladaı darqan minezdi, baladaı ańǵal jurt edik. Basqasyn aıtpaǵanda bir qana apamnyń ózi úlken óndiris bolǵan eken. Brend - dúnıeler jasapty. Ony ózi qana jasamaı ózgelerge de úıretipti. Bul, babalar dástúri, urpaq sabaqtastyǵy. Qoldaǵy bes túlik maldyń bári tirshiliktiń kózi. Saýyn maldyń sútin alaıyqshy: shaıdy demdeıdi, pisiredi, aıran uıytady, shalap jasaıdy, aq, qyzyl irimshik, irkit jınaıdy, odan maı alady, qurt qaınatady, qurttyń sarysýyn iıge quıyp terilerdi jumsatady, ol terini ılep, ıin qandyryp ishik, ton, beshpent tigedi, saba, kúbi, torsyq jasaıdy, ógiz ben býranyń terisinen arqan tiledi, qaıys jasaıdy, qaıystan júgen, shylbyr, tusamys, shider, basqa da turmysqa qajetti quraldar óndiredi. Apam úshin maldyń kishkentaı júniniń ózi dalada jatpaıtyn qundy zat. Ol - jeke fabrıka. Onyń fabrıkasynan: jip, jip arqan, qyl arqan, kógen, kógenniń burshaǵy, qolǵap, baıpaq, keýdeshe, jeıde, shalbar, shapan, syrmaq, tekemet, terme baý, jelbaý, túskıiz, kıiz úıdiń týyrlyǵy, túńligi turmysqa qajetti dúnıeniń bári shyǵady jáne óte sapaly. Osynyń bárin kishkentaı kómekshilerine úırete júrip, apam yjdaǵattylyqpen atqaratyn. Apam, qoldan sabyn óndiretin.

Qystaýdan alys jaılaýǵa kóshemiz. Sol kezde ıesiz, elsiz qalǵan qystaýdyń mańaıy qulpyryp kókteıtin. Iisi tamasha-aq! Gúldiń, jýsannyń, alýan túrli shóptiń ıisi muryn jarady. Ystyq úıdiń artyna jal-jal tezek, qı jınalatyn. Qı men tezek jatqan jerdiń arǵy jaǵy sary kóń. Kóńniń sheti qıyrshyq tastar, arǵy jaǵy dóń, dóńnen ary moınaq, taý. Jartylaı kóń jatqan jerge "alabota" degen shóp ósetin. Ashshy, sortań shóp. Alabotany basqa maldar emes, túıe qunyǵyp jeıtin. Onyń sortań ekenin biz sodan biletinbiz. Kúzeýge qona apam sol alabotany bizge jınatyp ap, keptiretin. Kepken soń órtep, kúlin alatyn. Apam, sabyn jasaý kezinde tumshalanyp biraq oranyp alatyn. Mańaıyna eshkimdi jaqyndatpaıtyn. Boıyn taza ustap, duǵa oqıtyn. Onsyz bul iske kirispeıtin. Alabotadan alǵan kúldi qaınatatyn. Qaınatylǵan kúldi tundyryp, tunbasyn súzip alatyn. Sol tunbany sýalyp qoıylǵansha qaınata beretin. Ábden sýalyp, qoıýlanǵan tunbany qoldan jasalǵan dorbaǵa salyp, tundyratyn. Tunǵan tunba appaq bop qatyp qalatyn. Bul appaq zatty endi "saxar" deıdi. Qazir oılasam apamnyń hımıalyq qabileti de erekshe bolǵan eken. Saxardan sabyn jasaý úshin bizge búlinbegen jáne bólinbegen jylqynyń eki qumalaǵyn aldyratyn. Sosyn, taǵy da oranyp mańaıyna jan balasyn jolatpaı, kúbirlep isine kirisetin. Saxardyń ashýy jaman dep aıtatyn. Biz ony onsha bilmeıtinbiz. Saxarǵa maı qosyp, jylqynyń eki qumalaǵyn qosyp taǵy qaınatatyn. Ony óte jyldamdyqpen tez aralastyryp turatyn. Qoıylyp, sý alǵan saxardy ılep, ıin qandyryp, domalaqtap ártúrli qalyptarǵa salyp sabyn etip shyǵaratyn. Qazaq ony "kir sabyn", "qol sabyn" dep ataǵan. Apam, biz sekildi balalaryna kishkene etip "buzaý shyq" jasap beretin. Maqtanyp, únemi sol buzaýshyqpen jýynatynbyz. Apamnyń qolynan shyǵatyn ár ónim sapaly jáne paıdaly bolatyn. Qara sabynnyń emdik qasıeti mol deıtin, qara sabynmen jýynǵan adamnyń denesine anaý-mynaý bórtken, jara jolamaıtyn.

Apam, ózge kórshilerden qaraǵanda kórshi tatar kelinshekti táýir kóretin. Táýir kóretin sebebi, tatar kelinshektiń ájeptáýir qazaqshasy bar edi. Tili maıda "apalap" turatyn. Úıge únemi birdeńeler surap keletin, ne balasyn júgirtetin. Esikten kim qarasa da apam tamaq aýyz tıgizbeı jibermeıtin. Baryn ózi jemese de qonaqtyń aýzyna tóseýshi edi. Ózi de qydyrǵandy jek kórmeıtin. Keıde belin tars býyp ap, mańaıdaǵy kórshilerdi, týys-týǵandardy aralap ketetin. Ondaıda bir jasap qaıtatyn. Birde úıde shaı iship otyrǵanbyz. Kórshi tatar kelinshek keldi. Kir jýatyn sabyn suraı kelipti. Zaman qıyn. Sol jyldar. Jeńgemiz birden joq, dedi. Apam, shaı ishýge shaqyrdy. Shaı ishti. Apam, bólmesine kirip ketken. Sandyǵynan tyǵyp qoıǵan ertede ózi bylǵap jasaǵan "kir sabyndy" berip jiberdi. Ana kelinshek tań qalyp, alyp ketti. Erteńinde apamnyń sabynyn maqtap ketipti. Apama, bul sabynnyń jasalýyn jolyn úıretińiz, depti. Sodan beri apamda maza joq, qoı qamalǵan qoralardyń arjaq-berjaǵynan sabyn bylǵaýǵa jaraıtyn alabota, jýsan, ıtemgen sekildi ashshy sortań shópter izdep júr. Qasynda kórshi kelinshek. Uzyn-uzyn jýsandar, taǵy soǵan uqsas bir shópter jınap, tazalanyp, oranyp kórshi kelinshekke sabyn bylǵaýdy aqyry úıretti. Kórshilerden kórshiler estip tań qalysty. Apamnyń qurmeti arta tústi. Kúlli, aýylǵa apa atandy. Bári, "apalap" turatyn.

Sol apam, birshama naýqastandy. Kárilikte bar. Aqyry kúsh bermeı týǵan jerime baryp, shalymnyń qasyna jatam dep, Oıǵyryna attanyp ketti. Tilegi qabyl bolsa kerek, qaıtyp oralmady... Keıin basyna baryp quran oqydym, apam, bir ýys topyraq bolyp, montıyp jatyr... Apam, meniń!..