Kóktemdegi kúnniń shýaǵymen aınaladaǵy kók ataýlynyń báriniń gúldeýimen qatar mezgildik alergıanyń bastalatyndyǵy belgili. Qazirgi zamanǵy órkenıet aýrýy retinde sanalatyn alergıa ótkir turǵan máselelerdiń biri. Ókinishke oraı, kez kelgen otbasynyń kem degende bir múshesinde osy bir derttiń kezdesýi qazirgi zamanda qalypty jaǵdaı retinde sanalyp ketti.
Jalpy alergıa degenimiz aǵzanyń qorshaǵan ortanyń keıbir áserlerine ádetten tys sezimtaldyǵy ekeni belgili. Al ony týyndatatyn zattar – alergenderdiń ózi aǵzaǵa syrttan túsetin (ekzogendik) jáne aǵzanyń ózinde óndiriletin (endogendik) bolyp bólinedi. Ekzogendik alergenderge ósimdikterdiń tozańdary, janýarlardyń júni, qylshyǵy, úı men kósheniń shańdary, kir jýýǵa paıdalynatyn untaqtar, keıbir taǵamdar, dári-dármekter, kosmetıkalyq ıismaılar, ıissýlar t.b. jatady.
Alergıanyń damýyna qorshaǵan ortanyń lastanýy jáne alergıa boıynsha tuqymqýalaý aýrýlardyń bolýy, sonymen qatar kóbinese durys tamaqtanbaý men dárilik preparattardy saýatsyz paıdalaný, jáne turǵyn úı-jaılaryn minsiz tazalyqta ustaý maqsatynda turmystyq hımıany shekten tys qoldanýlar sebep bolýy múmkin.
Kóktemde aǵashtar men gúlder gúldep, tal-shilikter men shópter óse bastaǵan kezde, osy ósimdikterdiń keıbireýi balalar men eresekter úshin óte kúshti alergender bolady. Osy kezde adam aǵzasynda alergıalyq rınıt, teride ártúrli bórtpelermen qosa, adamnyń tunshyǵyp jótelýi nemese bronh demikpesiniń asqynýlarymen sıpattalatyn maýsym alergıalar baıqalady.
Maýsym alergıasy jyldyń belgili bir kezeńinde ǵana paıda bolýymen belgili. Ony týǵyzatyn nárse – kóktep turǵan gúl uryǵy. Alergıanyń bul túrin emdeý múmkin emes, biraq oǵan aldyn ala daıyndalýǵa bolady. Ol úshin birneshe aı buryn dárigerge qaralyp, tıisti dárilerdi qabyldaý kerek.
Osyndaı alergıa bir túri - kóktem men kúz mezgilinde jıi kezdesetin maýsymdyq alergıalyq rınıt nemese pollınoz (latyn tilinde «pollen» - ósimdik pen shóp tozańy jáne «osis» - aýrý). Bul aýrý óziniń maýsymdyq sıpatymen erekshelenedi, ásirese, jelmen tozańdanatyn ósimdikter gúldep, aýada tozań kóbeıip, aǵzanyń sezimtaldyǵy kóteriletin kezde baıqalady. Pollınoz bir nemese birneshe alergenderde damýy múmkin.
Maýsymdyq pollınoz joǵary tynys joldarymen, kózdiń shyryshty qabyǵynyń qabynýymen sıpattalady. Alergender murynnyń shyryshty qabyǵy, as qorytý joldary arqyly aǵzaǵa túsip, onda arnaıy alergıalyq antıdenelerdiń óndirilýine ákeledi. Keıbir kezde adamnyń kózi, murny jáne denesi dýyldap qyshyp, qyp-qyzyl bolyp qyzarady, bórtip ketedi. Murnynan sý aǵyp, kóp túshkiredi. Aıaq asty jótel paıda bolyp, terisi bórtedi, isinedi, tamaǵyn qysyp, tynys alýy nasharlaıdy. Mundaı jaǵdaıda adamnyń tipti tynys alýynyń nasharlaýynan, demalysy tarylyp, ókpesi qysylyp nemese denesi isinip, tamaǵy titirkenedi de dem ala almaı esten tanyp qalýy da múmkin.
Adamdar kóbi bul aýrýdyń qaıdan shyqqanyn túsinbeı, vırýstyq ınfeksıa dep qatelesedi. Osy kezde dárigerge qaralyp, durys anyqtamaı, ýaqyt sozyp, júrip alady da alergıasy bronh demikpesine aınalyp ketedi. Sondyqtan kóktem mezgilinde maýsymdyq alergıalyq renıttiń belgilerin baıqaıtyn bolsańyz birden maman dárigerlerge júgingenińiz abzal. Adamnyń boıyndaǵy baıqalǵan belgiler boıynsha alergıalyq renıt dáleldengen jaǵdaıda, onda bul aýrýdy qys mezgilinde emdegen jón jáne ony emdeý úshin keminde 3 jyldaı ýaqyt ketedi. Naýqas ósimdik gúldegen kezde tynys joldaryna (dáke maska baılaý) jáne kózine (qorǵanysh kózildirik kıý) tozań túsirmeýge tyrysýy kerek jáne qys aılarynda aýrýdy qozdyratyn arnaıy alergendi anyqtaý qajet. Sol alergenniń óte az mólsherin aǵzaǵa engizý arqyly adamnyń alergenge kóterilgen sezimtaldyǵyn azaıtady.
Alergıanyń kez kelgen túrimen aýrýǵa bir emes birneshe faktorlardyń yqpal etetindigin ál–Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń bıofızıka jáne bıomedısına kafedrasyndaǵy hronobıologıa jáne hronomedısınalyq zertteý ortalyǵynda júrgizilgen zertteýlerimizge saı, qazirgi zamandy bizderdiń kúndelikti ómirde qoldanatyn taǵam ónimderimiz ben ártúrli turmystyq zattarymyzdyń quramynda hımıalyq quramnyń meılinshe az bolýy atalmysh aýrýdyń aldyn alýdyń bir joly bolyp tabylatyndyǵy dáleldendi. Óıtkeni, turmysta hımıalyq quramy óte joǵary zattardy paıdalaný adamnyń qorǵanystyq qabiletin tómendete otyryp, onyń alergenderge degen sezimtaldyǵyn arttyrýǵa ákeletindigi tujyrymdaldy.
Sondyqtan kúndelikti ómirińizde qoldanatyn taǵam nemese turmystyq zattar bolsyn, olardy tutynar aldynda, olardyń hımıalyq quramyna mán bergenińiz durys. Sonymen qatar kóktem mezgilinde, ásirese ósimdikter gúldegen kezde dalada uzaq mezgil júrmeýge, al eger osy mezgilde dalaǵa shyqqanda ózińizden qandaıda bir túshkirý nemese jótelý, kózińizdiń qyzarýy sıaqty belgilerdi baıqasańyz birden dárigerdiń keńesine júginińiz.
«Aýyrǵansha - aýyrmaıtyn jol izde» degen uly halqymyzdyń naqyl sózi bar, sol sebepti eń bastysy aýrýdyń aldyn alý jáne odan saqtaný joldaryn qarastyrǵan abzal.
ál–Farabı atyndaǵy QazUÝ,
bıofızıka jáne bıomedısına
kafedrasynyń dosentteri
m.ǵ.k., Týsýpbekova G.A.,
b.ǵ.k., Ablaıhanova N.T.,
oqytýshy Ablaıhanova Nýrzat
