Men erjetken shaǵyn eldimeken Shubaraǵash dep atalatyn. Úıimizdiń aldyndaǵy alańqaı jabaıy ósken alma baǵy edi. Alańqaı bolǵanda bir úlken aýyldyń ornyna barabar at shaptyrym aýmaq. Sol alma baqtyń ár jyl saıyn kóktemde bir tutas gúl ashatyn kórinisi ǵajap sýret bolatyn. Bıigirek betkeıden kóz tastasań jasyl alqaptyń ústine jaıylǵan aq kórpe jer betine qona qalǵan ulpa bulttardaı áser beretin. Bulbul qusy saıraıtyn, ań-qusy tynym tappaı tabıǵat sımfonıasyn oınaıtyn jazǵy qyzyǵy óz aldyna. Osy baqqa kúzde kele qalsańyz mas bolmaı qaıtpaıtynyńyz anyq. Jemister pisip, mezgili jetip úzilgen sátten bastap, aǵashtar japyraǵynan arylatyn sary kúzdiń sońǵy sátine deıin almanyń jupary qozy kósh jerden-aq kenezeńdi jaryp turatyn.
Bul áńgimeni nege jazdym - jemis-jıdek bazarǵa shyǵa sala kim-kimde bolsyn bazar keledi. Qazir burynǵydaı ısi ańqyp, sonadaıdan eliktiretin jemis-jıdektiń dáýreni ótken. Kúz kelgende Almatynyń aporty bazarǵa shyǵyp, osy otandyq jalǵyz ónim qolqany jaratyn ózindik ısimen bazarǵa sán berýshi edi. Sońǵy kezderi ol da joq. Bazarǵa jolym túsken bir kúni satýshy apaılardan «qazirgi aport almalardyń ısi nege joq» dep suradym. Sóresin túrli jemispen jaınatyp qoıǵan apaı: «E, qaıdan ısi bolsyn, bul jaqtyń aporty da qytaıdyń hımıasymen ósip jatqan joq pa?», - dep saldy. Erte kóktemnen-aq bazarǵa shyǵatyn, baǵasy qymbat bolsa da táp-táýir ótetin jemis pen kókónistiń Qytaı men Ózbekstannan keletinin, sol jemisterdiń hımıanyń kúshimen zorlana pisken dúnıeler ekenin bárimiz de bilemiz. Alaıda, qazaq jerindegi jemis qytaıdyń hımıasymen ósedi dep kim oılaǵan. Shóbin tartsań túbinen maıy shyǵatyn qazaq jeriniń topyraǵy sonshalyqty qunarsyz emes edi. Máseleniń mánin bilmekke shaǵyn suraýlar salyp, aqparat izdep kórdik. Sóıtsek, túrli parnık ashyp, sheteldik taýarmen báseke jasap júrgen shaǵyn kásipkerlerdiń bári qytaıdyń hımıalyq tyńaıtqyshtaryna júginedi eken. Bul turǵydan qytaı hımıasymen elge saýdalaıtyn arnaıy fermalar da bar bolyp shyqty. Ár jyl saıyn elge myńdaǵan tonna tyńaıtqyshtar keledi jáne jyl saıyn hımıalyq tyńaıtqysh ımportynyń kólemi ulǵaıýda. Ol ǵana emes, egis pen baqtyń aram shóbin óltirý úshin de qytaıdyń hımıalyq preparattary paıdalanylady. Tipti buny tutynbaıtyn baǵban joq. Tyńaıtqyshpen zıankes jándikterdi zalalsyzdandyratyn hımıany paıdalanýdyń sebebi túsinikti - az eńbek kúshin jumsaý, sapaly ónim alý jáne ónimge tez qol jetkizý. Al bul dúnıeni paıdalanýdyń saldaryna kóz júgirtkender bar ma? Árıne joq.
Hımıalyq tyńaıtqyshty paıdalaný topyraq erozıasyn týdyryp qana qoımaı, tarýarlyq túri jaınap tursa da dámsiz ári qunarsyz ónimge qol jetkizýge aparady. Árıne bul turǵydan tutynýshylar zardap shegedi. Qazaqstannyń otandyq ónimin tutynýshylar qazaqstandyqtar ǵana ekenin barshamyz bilemiz. Búlingen topyraq qalpyna kelýi úshin birneshe ǵasyrlarǵa sozylatyn ýaqyt kerek. Al, dámsiz, qunarsyz jemis-jıdekterdi paıdalanýdyń eń aýyr zıany týraly hımıalyq tyńaıtqyshtardy óndirýshi qytaı ǵalymdary bylaı dep dabyl qaǵady: «Tabıǵı bıologıalyq ósimmen ósip jetilmegen azyq-túliktiń qaı túrin tutynsańyz da, bolashaqta urpaq kórý qabiletińizden aıyrla bastaısyz. Tipti siz urpaq súıgenińizben sizdiń urpaǵyńyz urpaq súıe almaı qalýy múmkin.» Sebebi ondaı azyq-túlik sizdiń DNK-ńyzdy aqparat tasymaldaýǵa qabiletsiz etedi. Iaǵnı qytaı hımıalyq tyńaıtqyshynyń eń aýyr zardaby – tutynýshylardyń urpaq súıý qabiletinen aıyrlýy. Bul jahanda qarýy myqty men sany kópter ǵana kúshti ekeni shyndyq. Olaı bolsa, demografıalyq ósimge asa múddeli qazaq qoǵamy qytaıdyń hımıalyq tyńaıtqyshtarynan jáne azyq túlikterinen tezdetip bas tartqany durys. Úkimet óz memleketimizdiń turǵyndaryn qamtamasyz ete alatyn azyq-túlik qaýipsizdigin keshiktirmeı qolǵa alýy qajet.
Aqkisi Jankerim
