Báıge dese, onyń ishinde alaman dese delebesi qozbaıtyn qazaq balasy joq shyǵar. Ol týraly aqıyq aqyn İlıas Jansúgirov:

«Janyna elimizdiń jylqy jaqqan,

Jylqyǵa jetpegen kóz jáýteń qaqqan.

Minseń – at, ishseń – qymyz, jeseń – qazy,

Qashannan qazaq halqy jylqy baqqan.

Halyqpyz artyq kórgen atty taqtan.

Qyzyq-aý bizdiń báıge qyrda shapqan,

Shydar ma qazaq qany ushyp ketpeı

Attarǵa shań shyǵaryp kele jatqan?!», – degen.

Ústimizdegi jylǵy 4 qazanda erekshe alaman báıgeniń kýási bolyp, júregimiz lúpilge, kóńilimiz qýanyshqa toldy. Jınalǵan barsha jurttyń delebesin qozdyryp, patsha kóńilin tasytqan Jyloı aýdanyna qarasty «Qaljan» sharýa qojalyǵynyń «Nýrıa» atty 4 jasar júırigi edi. Attyń ıesi – Qaırat Qabdeshov, shabandozy – 10 jasar Azamat Samazbaev. Azamat alamanǵa 28-shi nómirdi taǵyp shyqty. Jankúıerler tulparǵa birden túsine qaraı kókjúırik dep at qoıyp, aıdar taqty. Jaratýshy ıemizdiń qoldaýymen, taǵdyrdyń jazýymen elimizde ótetin úlkendi-kishili at báıgeleriniń basy-qasynda júrsem de, qalyń jankúıerlermen birge kókjúıriktiń ádemi shabysyna tań-tamasha qalyp, qaıran boldym. Bolǵan qyzyqty oqıǵany sál sheginis jasap, el gazeti «Egemen Qazaqstannyń» myńdaǵan oqyrmandaryna birinshi bolyp jetkizýge nıet ettim.

Sonymen, dál sol kúni at dese, báıge dese ishken asyn jerge qoıatyn esimi elimizge keńi­nen tanymal atyraýlyq kásipker Tóken Jumaǵulov bastaǵan azamattar adaıdan taraıtyn Sultanáli, Begimbet babalaryna arnap as berip, ulttyq sport túrlerinen jarystardy joǵary deńgeıde ótkizip, qalyń qaýymnyń alǵysyna bólendi.. Mádenı is-shara Atyraý oblysy, Jyloı aýdanyndaǵy Tana batyr aýy­lynda uıymdastyryldy. Oǵan keń baıtaq Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen qurmetti qonaqtar arnaıy kelip belsene qatysty. Olardyń arasynda belgili memleket jáne qoǵam qaıratkerleri Myrzataı Joldasbekov, Ómirzaq Ozǵanbaev, Márken Shaıjúnisov, «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» aksıonerlik qoǵamynyń prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov, jazýshylar Beksultan Nurjekeev, Rahymjan Otarbaev, tanymal kınorejısser Sergeı Ázimov, Ortalyq saılaý komısıasynyń múshesi Lázzat Súleımenova, Jyloı aýdanynyń ákimi Maqsym İzbasov, túrkistandyq kásipker Ábdiǵappar Shaımerdenov bastaǵan azamattar boldy. Bir sózben túıindegende jer qaıysqan el boldy desem, artyq aıtpaǵan bolar edim. Olar boılaryndaǵy janyn berse de, ultaraqtaı jerlerin jaýǵa bermegen batyr babalarynyń rýhyna arnalǵan quran qatymǵa qatysty, duǵa oqyp, tilek tiledi. Osy mádenı-is sharada respýblıkalyq Ardagerler uıymy Ortalyq keńesiniń tóraǵasy Ómirzaq Ozǵanbaev aǵamyz mazmundy baıandama jasady.

Sodan keıin qalyń qaýym báıge bolatyn jerge qaraı aǵyldy. Bul kúnde at jarysty ótkizetin alańdy tabý da ońaı sharýa emes. Báıge jolynyń topyraǵy jumsaq bolyp, attyń tuıaǵyna zaqym keltiretin tastar, uńǵyl-shuńqyrlar bolmaýy shart. Atap aıtarymyz, jarystyń basty uıymdastyrýshylary Tóken Tanauly, Ónerbek Janbala, Erqul Dáýletbaevtar qysqa merzimde Qazaqstan Respýblıkasy ulttyq At sporty federasıasy bekitken talaptarǵa tolyq sáıkes keletin ádemi ıpodrom salýǵa qol jetkizgen. At shabatyn aınalymnyń uzyndyǵy 3 shaqyrymdy quraıdy, eni – 20 metr, burylystary keń, júgirý jolynyń topyraǵy maıda eken. Jankúıerlerge de yńǵaıly, búkil jarys alańy alaqandaı anyq kórinip tur. Báıge tóbeden starttan sórege deıin árbir attyń shabysyn kórip otyrasyń. Bul ıpodromnyń jan-jaqtan attaryn baptap ákelgen bilikti atbegilerdiń kóńilinen shyǵyp, olarǵa unap turǵanyn pikirlerinen baıqap, táýbe dedim.

Sonymen týra kúndizgi saǵat 2-de qalyń el kópten asyǵa kútken dúbirli báıge de bastalyp ketti. Jarys bastalarda aspan shaıdaı ashylyp, tańerteńnen beri bir mezet tynbaı soqqan jel shuǵyl toqtady. Alla taǵala attarǵa da adamdarǵa da jaqsy aýa raıyn syılady. Baǵdarlamaǵa sáıkes bes báıge ótti. Olar: 3 shaqyrymdyq taı jarysy, 7 shaqyrymǵa qunan, 21 shaqyrymǵa toq báıge jáne 30 shaqyrymdyq alaman báıge. Aldymen ushqyr attar júgirý jolyna shyqty. Oǵan taza qandy 12 sáıgúlik qatysty. Márege birinshi bolyp mańǵystaýlyq atbegi Ábdiǵalı Tańatarovtyń aty keldi. Ekinshi oryndy belgili atbegi Ónerbek Janbalanyń, úshinshi oryndy Bekbos Baıjarqanovtyń júırigi ıelendi.

Ushqyr attar dep qysqa qashyqtyqqa shabatyn ıpodromdyq attardy aıtamyz. Ol júırikter negizinen shet elderden ákelinedi. Olar osyndaı jyldam ótetin jarystarǵa ǵana daǵdylanyp, daıyndalǵandar, bizdiń qazanattardaı bola almaıdy, alysty kótere alamaıdy. Sondyqtan da ol attar 800, 1000, 1200, 1800, 2200, 3000 metrlik jarystarǵa qatysady. Ushqyr degenniń syry osynda. Mundaı jarystar Eýropa, Amerıkada keń damyǵan. Bizge jańa ǵana taralyp keledi. Qazaq atbegileri ony unata qoımaıdy, mentalıtet qabyldamaıdy. Keıbir otandyq baı-baǵylandar taza qandylardy sánge ustaıdy. Basqa bireýleri, laýazymdy memlekettik qyzmetkerlerge syılaıdy, tender alady, bıznesterine jaǵdaı jasaıdy. Biz odan ada bolýymyz qajet dep oılaımyn.

Jylqymen bite qaınasqan qazaǵymnan sóz qalǵan ba?! «Taıyń ósip – tulpar bolsyn, qunanyń ósip dúldúl bolsyn, ulyń ósip batyr bolsyn!» dep jatady. Atalarymyz taı, qunan jarystaryna zor kóńil bólgen ǵoı. Taı, qunansyz báıgeler ótpegen. Jalpy qazaq báıgesinde taı, qunan jarystardyń alatyn orny erekshe. Ol báıge daıyndaýdyń tásili bolyp sanalady. Sebebi, atbegi atalarymyz naǵyz júırikterdi solardyń arasynan iriktep, suryptap otyrǵan. Taı jarysyna qatysty bizde biraz daý-damaı, túsinbeýshilikter bolǵany ras. Tipti taı jarysyna ashyq qarsy shyqqandar tabyldy. Sonyń saldarynan 2000-2005 jyldardy keıbir aımaqtarda jarystar múldem ótkizilmedi. «Daýdyń basy – Daırabaıdyń kók sıyrynan bastaldy» degendeı, munyń sebebi shetelderden myńdaǵan dollarǵa satyp ákelingen jylqylarda bolyp shyqty. Olardan alynǵan qulyndardyń súıekteri iri, kesek, boıshań bolǵanymen álsiz bolady eken. Olardy taı kezinde jarysqa qossań synyp qalady, júristi kótere almaıdy. Al, qazanattyń taılary tózimdi, shymyr, shydamdy keledi. Olar jarys­ty izdep turady. Bul – bizdiń eýropalyq attardan artyqshylyǵymyz jáne ereksheligimiz. Qudaı bizdi de, qazanattarymyzdy da tózimdi etip jaratqan. Eldiń talap-tilegimen, bizdiń pármenimizben «Taı jarys» sport túri bolyp bekidi, erejesi jasaldy, arnaıy «Taı jarys» federasıasy quryldy.

3 shaqyrymdyq jarys jolyna 9 taı shyqty. Birdeı qyzyl jeıde kıip, óz nómirlerimen taılaryn oınatyp shyqqan shabandoz balalardy jankúıerler dý qol soǵyp, qoshametpen qarsy aldy. Taı jarys – taılardy da, balalardy da shyńdaıtyn, tárbıeleıtin taptyrmas mektep. Sony túsinýimiz qajet. Bul básekede márege birinshi bolyp nómiri 45-shi mańǵystaýlyq Nurjan Jandaev keldi, ekinshi jáne úshinshi bolyp Boranquldan kelgen Jeldibaı Ybyraevtyń taılary keldi.

Kelesi kezekte baǵdarlamaǵa sáıkes 7 shaqy­rymdyq qunan jarys ótkizildi. Oǵan 32 qunan qatysty. Qunan jarys tartysty ári qyzyqty bolyp ótti. Birinshi oryndy aqtaýlyq azamat Almaz Abdýldanov jeńip aldy. Ekinshi oryndy aqtaýlyq Ermek Tórebenov, úshinshi oryndy Keńqıaqtan kelgen shabandoz Sanjar Ánetov ıelendi.

21 shaqyrymdyq toq báıgege 21 sáıgúlik qatysyp, baq synady. Bul báıge týraly qysqasha túsinikteme. Biz «top» pen «toqty» shatastyryp júrmiz. Sol kúngi baǵdarlamada «top» dep atalypty. Bul durys emes. Durysy «toq» báıge dep atalady. Ony atalarymyz qaldyrǵan. Ol báıge attaryn durys tańdaý, suryptaý, jarysqa irikteý zańdylyqtarynan týyndaǵan. Mysaly: bizdiń bilikti atbegi atalarymyz alamanǵa tek jaratqan júırikterdi qatystyrǵan. Báıge attaryn jaratýdyń merzimi úsh aıdan kem bolmaýǵa tıisti. Sol merzim saqtalǵanda ǵana báıge aty tolyq jaratylady, babyna keledi. Sondyqtan atalarymyz «at shaba ma, bap shaba ma, baq shaba ma» degen. Baby kelmegen báıge aty durys shappaıdy. Mine, osyny jete bilgen ejelgi atbegiler alamannyń aldynda mindetti túrde toq báıgeni ótkizip, tulparlaryn synaǵan. Qazirgi tilmen aıtsaq «generalnaıa repetısıa» jasap otyrǵan. Toq báıgege qunan da, dónen de, bolashaq bir toǵy bar alamanshy attar da qatysyp synnan ótken. Qyraǵy kózdi bilikti bapker atalarymyz toq báıgeden alamanshy bolatyn júırik báıge attarynyń artyq-kemin jazbaı tanyp, baıqap, tıisti qorytyndy jasap otyrǵan. Sonyń nátıjesinde alaman báıgeniń sapasy joǵary, attardyń shabystary keremet bolǵan. Ákem Túgel marqum aıtyp otyrýshy edi: «Toq báıgege shydaǵan tulpar alamanda da qalmaıdy», – dep.

Sonymen 21 shaqyrymdyq toq báıgede belgili atbegi Tóken Tanaulynyń 7-shi nómirli «Qasqaldaq» atty júırigi bárinen ozyp, márege jeke dara kelip jetti. Ony jarysqa baptaǵandar belgili at sportynyń mamandary Arman Tóleýov pen Arman Dabarov. Shabandozy – Muqtarhan Serǵazıev. Olarǵa toq báıgeniń bas júldesi sheteldik jeńil avtomashınanyń kilti tabys etildi. Ekinshi bolyp Oral qalasynyń shabandozy Nurlybek Jantýrınniń, úshinshi bolyp Aqtaý qalasynyń shabandozy Azamat Ótemurattyń aty keldi.

Sonymen kezek alamanǵa keldi. Alaman dese delebesi qozyp, qany qyzbaıtyn qazaq joq. Óıtkeni, alaman jarys qazaqtyń bolmysynan týyndaǵan qubylys. Bizdi jylqy minezdi deıdi. Óte durys aıtylǵan qaǵıda. Osynaý Altaıdan-Atyraýǵa, Ulytaýdan-Alataýǵa deıin sozylyp jatqan ulan-baıtaq uly dalany, ushy qıyrsyz keńistikti ıgerý úshin, saqtaý úshin, ony bolashaq urpaqqa amanat retinde qaldyrý úshin bizdiń babalarymyzǵa beli myqty, júriske shydamdy, alysqa shabatyn attar qajet bolǵany anyq. Olardyń bári bizdiń qazaqtyń qazanattarynyń boıynan tabylady. «Jigitte de jigit bar, azamaty bir bólek, Jylqyda da jylqy bar – qazanaty bir bólek», dep beker aıtylmaǵan.

1895 jyly reseılik ǵalym V.Fırsov «Túrkistan jáne túrkistandyq jylqy tuqymdary» atty eńbeginde qazaqy jylqy qazanat jaıynda bylaı dedi: «…Qazanat qazaqy bıelerdi júrdek te taza qandy aıǵyrlarmen býdandastyrýdan shyǵady. Aıǵyrdyń tuqymyna bul jerde onsha kóp mán berilmegen. Qazaqtar qazanatty barlyǵynan joǵary qoıady. Qazanattyń jaqsy qasıetterin baǵalaıtyny sonshalyq aıǵyryn suramaıdy da. Sebebi, qazaq bıesiniń tuqymynda turaqtylyq bar. Olar basqalarmen qosylǵanda, tek solardyń jaqsy qasıetterin alady. Ózinikin de joǵaltpaıdy. Sondyqtan da jergilikti halyq qazanattarǵa joǵary senimmen qaraıdy».

Sol kúngi alaman jarysqa 31 báıge aty qatysyp, baq synasty. Nebir shashasyna shań juqtyrmaıtyn sáıgúlikter jarys jolyna shyqty. Olardyń ishinde Astana, Almaty, Qaraǵandy, Kókshetaý, Qyzylorda, Aqtóbe, Oral, Aqtaý, Atyraý óńirlerinen júırikter boldy. Alaman jarysy jyldam shapshańdyqpen bastaldy. 30 shaqyrym 10 aınalymnan turady. Árıne on aınalymdy jyldamdyqpen shaýyp ótý ońaı dúnıe emes. Oǵan attyń daıyndyǵy, shabandozdyń sheberligi asa qajet. Qarap turmyz, alamanshylar eki shaqyrymdaı shapqan tusta, baǵanaǵy start berilgen jerden eki kúreń men bir kók at shyǵa keldi de, báıge jolyna tústi. Shabandozdardyń ústerinde nómirleri bar. Olardyń mandat komısıa­synan tirkeýden ótkeni kórinip tur. Kók attyń nómiri – 28. Tóreshiler alqasy bizge: «Bular «Qaljan» sharýa qojalyǵynyń attary. Tapsyrystary bar, tirkeýden, tekserýden ótken», dep túsindirip aıtyp jatyr. Olardyń jarys jolyna shyqqanyna bir mınýtke taıaǵanda komentator-tóreshiniń: «Kók attaǵy bala qulap qaldy, «jedel járdem» mashınasyn sonda jiberińder», degen sózin estidik. Kózimizdi solaı bursaq, kók at shynynda eki kúreńniń ortasynda ústindegi shabandozsyz quıyndatyp barady. Sol mezette aldyńǵy top birinshi aınalymdy bitirip, ekinshi aınalymǵa ótken edi. Alda 31-shi nómirli jıren men 17-shi nómirli qula qasqa ketip barady. Týra úsh mınýttan soń halyqtyń aldynan startqa keshigip shyqqan 3 at birdeı ótti. Eldiń kózine birden túsken kók at shabandozsyz ózi shalqyp shaýyp barady. Shabysy shıraq, eki kúreńniń ortasynda basyn bıik ustap oınaqtaıdy. Naǵyz bir batyrlardyń aqboz atyndaı kórindi maǵan. Tek men ǵana emes, sol báıgeni tamashalaǵan barlyq jurttyń ystyq yqylasyna bólendi bul janýar. Sóıtip kókjúırik shabysynan bir tynbaı, jarys jolynan shyǵyp ketpeı, bir qalypta 9 aınalymdy – 27 shaqyrymdy shabandozsyz bir ózi ádemi shaý­yp shyqty. Atsúıer qaýym oǵan túregep turyp qol soqty. Kók tulpar adamdardyń sheksiz qumetine bólendi. «Nýrıa» mundaı qoshemetke qalaı ıe boldy? Taldap kórelik.

Birinshiden, joǵaryda aıtylǵandaı kókjúırik jarys jolynan shyǵyp ketpeı, aıaǵyna deıin shaýyp otyrdy. Ekinshiden, naǵyz tulparlarǵa ǵana tán minez, qaısarlyq tanytty. Qos kúreńdegi balalar bul atty joldan qýyp shyǵaramyz dep, qamshy úıirip áýrelengenderimen alǵan betinen qaıtpady. Qaıta shabysyn arttyryp, olardy shań qaptyryp, alǵa shyqty. Úshinshiden, ıeleriniń keshigip jarysqa shyǵarǵandaryna, jaıbaraqattyqtaryna ashýlanyp, minez tanytyp ústindegi balany túsirip ketti. Tórtinshiden, jarys aıaqtalǵanda sáıgúlikke tán júrispen búkil kórermenderdiń aldynan, basyn kóterip kerbezdenip kelisti kórinispen ótti.

Kókjúırik sol kúni Mańǵystaý, Atyraý atsúıer qaýymynyń aýyzynan túspeı, nebir áńgimelerdiń, basqosýlardyń bas­ty taqyrybyna aınaldy. Talaı báıgeni kórgen abyz aqsaqalymyz Myrzataı Joldasbekov te: «Bul ne degen qudyret?! Kók tulpar esimnen ketpeı otyr. Áı, bir shabysyna da, júrisine de razy bolyp rahattanyp otyrmyn. Toıdyń kórki osylar ǵoı dep», rızashylyǵyn bildirdi.

Qazirgi kezde adaı jylqylary órlep tur. Olar jýyqta Fransıada ótken búkildúnıejúzilik at jarysyna qatysty. TMD-daǵy marafonda olarǵa shaq keletin attar bolǵan joq. 2011 jyldan beri alys qashyqtyqtarǵa arnalǵan 80,120 shaqyrymdyq at marafondarynda aldaryna qara salmaı, jeńimpaz atanyp keledi. Alǵashqy jarystardyń jeńimpazy jańaózendik «Aqqanat» atty adaı tuqymdy tulpar ańyzǵa aınaldy. Búginde «Adaı jylqylary» tuqymy ulttyq brendimizge aınala bastady. Adaı jylqylaryna degen qyzǵýshylyq álem atbegileriniń arasynan kóptep tabylýda. Sol adaı jylqylarynda zamanynda ataqty kókmoınaqtyń úıiri men kók aıǵyrdyń tuqymy atty shashasyna shań juqtyrmaıtyn, alaman báıgelerdiń basyn bermegen júırikter bolǵan. Men úshin, biz tańdaı qaǵyp, keremet shabysyna kýá bolǵan kókjúıriktiń ataqty adaı tuqymyna qatysy bary anyq.

Sonymen bul alaman jarysta da Tóken Tanaulynyń joly bolyp, mereıi ústem boldy. Máre syzyǵynan «Alaman» atty aǵylshyn-býdennyı tuqymdy tórt jasar qarabaıtal birinshi bolyp ótti. Alaman báıgeniń bas júldesi «Jıp» avtokóliginiń kilti at bapkerleri Igilik jáne Sáken Qaramanovtarǵa, shabandoz Denıs Battqa tabys etildi.

Ekinshi oryndy 31 nómirdegi jyly­oılyq – Murat Mashanov, úshinshi oryndy 33 nómirdegi mańǵystaýlyq Sársen­ǵalı Mursalov ıelendi. Uıymdastyrý alqasynyń sheshimimen sol kúngi jarystyń basty qaharmany bolǵan kókjúırikke arnaýly syılyq berildi. Ony eldiń aldynda búkil halyqtyń atynan Tóken aǵa tapsyrdy.

At báıgesimen qatar aqyndar músháırasy jáne «Túıe balýan» jarys­tary da uıymdastyryldy. Sultanáli, Begimbet atalar qurmetine ótkizilgen aqyndar músháırasyna barlyǵy 12 aqyn qatysty. Bas júldeni mańǵystaýlyq Aıtýar Ótegenov, birinshi oryndy jyloılyq Erbol Qoshaqanov ıelense, ekinshi oryn Ábdihalyq Sısenbergenov pen Saltanat Jaqypovaǵa berildi.

Kúreste aýyr salmaqta birinshi oryndy Kenjebek Kúzenbaev, ekinshi oryndy Serjan Ońqalov, úshinshi oryndy Birjan Moldashev jeńip aldy. Jeńil salmaqta kilem ústinde kúresken Nurbolat Ystybaev birinshi, Bereke Qońqabaev ekinshi, Saıasat Úsenuly úshinshi oryndy aldy. Mádenı is-shara joǵary deńgeıde ótkizildi. Sultanáli men Begimbet atalar qurmetine arnalyp ótken astan úlken áser alyp úıge oraldyq.

Sádibek TÚGEL,

«Ulttyq At sporty» federasıasynyń prezıdenti

"Egemen Qazaqstan"