Qazba baılyqtyń qarǵysy atpasyn!

Ekonomıkalyq saraptama

«Resýrstar qarǵysy» - tabıǵı qazba baılyqtary mol bola tura, ekonomıkalyq damýy tejelip qalǵan elderge (negizinen Azıa jáne Afrıka aımaǵyndaǵy birqatar memleketter, TMD elderi) qatysty qoldanylatyn ekonomıkalyq qubylys bolyp tabylady. Álemdik tájirıbede tabıǵı resýrstary az nemese múldem tapshy keıbir elder (Sıngapýr, Ońtústik Koreıa, Japonıa) ekonomıkalyq damýdyń ozyq úlgisin kórsetýde. Sol sıaqty, jer qoınaýy kenge toly, ekonomıkasy jan-jaqty damyǵan, halqynyń ál-aýqaty artqan elder de jeterlik (AQSH, Kanada, Avstralıa, Birikken Arab Ámirlikteri, Brýneı, Lıvıa, Norvegıa t.b.). Sonda, «resýrstardyń qarǵysy» qandaı elderdi atady? Bul uǵymdy ǵylymı aınalysqa endirýshi Rıchard Aýtıdiń aıtýynsha, qonystanyp otyrǵan ata jurtynyń asty men ústi tabıǵatynan ken-baılyqqa toly bolǵanymen, bıleýshileri qolda bardy uqsatyp ıgere almasa, «resýrstardyń qarǵysyna» ushyraıdy eken. R.Aýtı «Resýrsqa táýeldi elderdegi turaqty damý: resýrstyq qarǵystyń problemasy» aty eńbek jazyp, ekonomıkasy mıneraldy resýrtarǵa táýeldi memleketterdi salystyryp zerttegen. Ol Brazılıa, Meksıka, Qytaı sıaqty terıtorıasy úlken, taý-ken baılyqtary mol, halqynyń sany da kóp elderdi Taıvan, Ońtústik Koreıa, Sıngapýr sıaqty tabıǵı resýrstary az eldermen salystyryp, damýyndaǵy aıyrmashylyqtaryn kórsetýge tyrysqan. Sóıtip, taýar óndirisi, jańa tehnologıalardy damytý, týrızm men erkin saýda jasaýdy durys jolǵa qoıý, bilim berý men densaýlyq saqtaýdy, qurylys pen aýyl sharýashylyǵyn jańasha órkendetýden túsetin tabys tabıǵı qazba baılyqtardy shıkizat kúıinde satýmen salystyrǵanda áleqaıda kóp bolatynyna kózi jetedi. Tipten, shıkizat satýshy elder ózderi satqan shıkizattan óndirilgen taýarlardy birneshe ese qymbat baǵamen qaıta satyp alyp tutynatynyn kórsetedi. Budan kimniń utyp, kimniń utylatyny aıtpasa da túsinikti.

Atalǵan zertteýshi «resýrstar qarǵysynyń» basty sebepterin: tabıǵı shıkizattardy eksportqa shyǵaryp satýdan el ishine qyrýar qarjynyń kiris bolyp enýi nátıjesinde ishki naryqta taýarmen qamtamasyz etilmegen aqsha aınalymynyń kúrt ósýi; álemdik naryqtaǵy shıkizatqa degen baǵanyń turaqsyz bolýy; resýrstardy bólý men qaıta bólýdegi memleketik retteýdiń durys bolmaýy; shıkizat satýdan túsken «ońaı aqsha» sybaılas jemqorlyqtyń damýyna yqpal etýi; shıkizat resýrastaryn eksporttaýdan túsken mol qarjy turaqtylyq pen damýdyń ıllúzıasyn týyndatyp, onyń aqyry toqyraý men ekonomıkalyq stagnasıaǵa ulasýy; tabıǵı baılyqtardy shetelge satýdan túsken ońaı oljanyń býy bas aınaldyrýynan memlekette nemquraıdylyq pen jalqaýlyq týyndap, ekonomıkanyń shynaıy sektorlaryn, ónerkásip pen ınfraqurylymdy damytýǵa degen ynta-jigerdiń, motıvasıa men qajettiliktiń bolmaýy jáne t.b. dep kórsetedi.

«Resýrstar qarǵysynyń» kelesi zardaby – tabıǵı resýrstardy bólý men qaıta bólý barysynda qoǵamdaǵy túrli áleýmettik toptar arasynda talas-tartys týyndap, onyń aıaǵy janjaldarǵa ulasyp ketýi. Ásirese, resýrs qarǵysyna ushyraǵan eldiń ishindegi qazba baılyqtary mol aımaqtyń halqynda sepratıstik kóńil kúı basym bolady. Mundaı jeri baı aımaqta turatyn adamdar úshin tabıǵı resýrstar ádiletsiz bólinip jatqan sıaqty kórinip, olardyń týyp ósken aımaǵy búkil eldi asyrap otyrǵan sıaqty kórinedi. R. Aýtı buǵan afrıkalyq taıpalar arasyndaǵy qyrqysýdy mysalǵa keltiredi (ásirese, Angolanyń Kabında provınsıasynda, Nıgerıada oryn alǵan janjaldar). Budan bólek, resýrstarǵa talasýdyń kózge kórinbeıtin astyrtyn túrleri de jetip artylady: klandar (uıymdasqan sybaılas toptar) men qarjy-óndiristik toptar arasyndaǵy, qylymystyq ortanyń úlesker bolýǵa umtylýy, memleketttik organdar men iri sheneýnikterdiń tabıǵı resýrstarǵa qol jetkizý nıeti t.b. Munyń barlyǵy túptep kelgende memlekettik basqarýdyń tıimdiligin tómendetip jiberedi.

«Resýrstar qarǵysynyń» taǵy bir zardaby – tabıǵı baılyqtarǵa súıengen memlekettik bılik azamattardyń aldyndaǵy jaýapkershiligin sezinbeı, halyqpen eseptespeı, shıkizat satýdan túsken mol qarjymen bilgenin isteıdi. Resýrstardan paıdaǵa kenelip otyrǵan aýqattylar bolsa qoǵamnan barynsha jabyq bolýǵa tyrysyp, tabys kózderin jarıa etýden qorqady. Azamattyq qoǵam ınstıtýttarynan sekemdenip, salyqtan jaltaryp, tabıǵı resýrstardy saýdalaý arqyly jıǵan-tergen kapıtaldaryn saqtaýǵa jan-tánderimen kirisedi. Asyly, qoldan kelse, eldiń aýzynan jyryp alyp jınaqtaǵan bar baılyqtaryn sheteldik salyqtan taza aımaqtarǵa (ofshorlyq aımaqtarǵa) alyp qashýǵa tyrysady. Kapıtaldyń «syrtqa qashýy» osydan kelip shyǵady.

«Resýrstar qarǵysymen» baılanysty qubylystyń biri – «goland aýrýy». Goland aýrýy da sol, tabıǵı resýrstardy eksporttaýdan túsken mol tabys ekonomıkanyń ózge salalarynyń, ásirese, óndiris pen aýyl sharýashylyǵynyń damýyna jaǵymsyz áser etýimen sıpattalady. Bul ataýdyń týyndaýy 1959 jyly Golandıadaǵy Gronıngen tabıǵı gaz keniniń ashylýymen tyǵyz baılanysty. Golandıa gazdy eksporttaýǵa basymdyq berip, ekonomıkanyń basqa salalaryna asa mán bermeıdi. Osynyń nátıjesinde 1970 jyldary Golandıada qatty ınflásıa júrip, jumyssyzdardyń sany kúrt ósedi. Keıinirek, bul qatelikten sabaq alǵan golandyqtar óńdeý men agrarlyq sektorlardy damytýǵa kúsh salady. 1980 jyldardyń basynda munaı baǵasynyń kóterilýinen Saýd Aravıasy, Nıgerıa, Meksıka sıaqty elder dál osyndaı «goland aýrýyna» ushyraıdy.

Paradoksty jaǵdaı: ekonomıkada aqsha tapshy bolsa da, shamadan tys kóp bolsa da jaman eken. Iaǵnı, naqty eńbekpen jáne óndirilgen taýarmen qamtylmaǵan aqsha kólemi artýynan ulttyq valúta devalvasıaǵa urynyp, el ishinde ınflásıa týyndaıdy. Bir qaraǵanda aılyq jalaqynyń deńgeıi ósken sıaqty kóringenimen, shyn mánisinde ol tutynýshylardyń satyp alýshylyq qabiletin arttyrýǵa yqpal ete almaıdy.

Djeffrı Saks jáne Endrú Verner degen batys zertteýshileriniń «Tabıǵy resýrstar molshylyǵy jáne ekonomıkalyq ósý» atty birigip jazǵan eńbeginde shıkizat satý arqyly qol jetkizgen ekonomıkalyq ósimniń turaqsyz bolatyny, tabıǵı resýrstar sarqylyp, orny tolmaıtyn bolǵandyqtan baǵy da baıansyz ekendigi aıtylady. Álemde shıkizatqa qaraǵanda, odan óndirilgen ónimderge degen suranys qashanda joǵary. Bul eki avtor terıtorıalarynda tabıǵı qazba baılyqtary jutań bolsa da, ózderiniń ekonomıkasyn óńdeý, óndirý, ónerkásip baǵytynda damytqan elderdiń tabıǵı resýrstar tapshylyǵynan aryla alatynyn Koreıa Respýblıkasy men Japonıany mysalǵa keltire otyryp kórsetedi. Joǵaryda aıtylǵandardyń barlyǵy da álemdik tájirıbede shynaıy oryn alǵan jaǵdaılar.

Endi, osy qıyn máseleniń Qazaq eline qatysy bar ma degen suraqqa jaýap izdep kóreıik. Qazaq jerinde tabıǵı qazba baılyqtarynyń mol qory bar, biz de «resýrstar qarǵysyna» nemese «goland aýrýyna» dýshar bolyp qalmaımyz ba? Bul máselege Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap erekshe mán berdi. Elbasymyzdyń árbir joldaýynda ulttyq ekonomıkany ártaraptandyrýdyń qajettiligi, birjaqty shıkizat satýdan arylý, klasterlerdi damytý, áleýmettik seriktestik qurý, ındýstrıaldyq ınovasıalyq damý, aýyl jarýashylyǵyn jańǵyrtý, kásipkerlikti qoldaý sıaqty ıgi bastamalar únemi kóterilip kele jatyr.

2012 jyly «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty baǵdarlamalyq maqalasynda Elbasy áleýmettik jańǵyrtý saıasatynyń negizine shynaıy óndiristik eńbekti qoıýǵa tıispiz dep atap kórsetti. Prezıdentimiz 1990-shy jyldardaǵy «jabaıy kapıtalızmniń» ótpeli bastapqy kezeńinde «jabysqan» eńbekke óńi aınaldyrylǵan, «az jumys istep, kóp tabys tabý», «aýadan aqsha jasaý» sıaqty teris kózqarastardan arylý, adal eńbekke yntalandyrýdyń jolyn tabý, eńbek tabystaryn qoǵamdyq yntalandyrýdyń júıesin qurý sıaqty ózekti máselelerdi kóterip, Qazaqstannyń áleýmettik saıasaty básekege qabiletti jáne kúshti jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamyn qurýǵa baǵyttalýy tıis dep aıqyndady, Úkimetke Áleýmettik jańǵyrtýdyń 2016 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan jalpyulttyq josparyn ázirleýge tapsyrma berdi. Negizi, Prezıdentimizdiń Qazaqstanda jalpyhalyqtyq eńbek qoǵamyn qurý bastamasy ómir talabynan týyndaǵan bolatyn. «Resýrstardyń qarǵysy» men «goland aýrýyna», túrli daǵdarystarǵa urynbaý úshin búkil qoǵam eńbek etýi kerek. Buǵan qol jetkizýimiz úshin mıllıondaǵan jumysshy eńbek etetin alyp óndiris oshaqtary, óńirlerdegi turǵylyqty halyqty jappaı jumyspen qamtıtyn aýyl sharýashylyq keshenderi, myńdaǵan shaǵyn kásiporyndar, orta jáne shaǵyn bıznes shynaıy jumys istep, ekonomıkamyz jan-jaqty damýy qajet. Ázirge, qazaqstandyq ómirdiń shynaılyǵy armandaǵydaı emes. Qazaqstannyń ulttyq ekonomıkasy shıkizat táýeldiliginen aryla almaı keledi, ekonomıkanyń shynaıy sektorlary tıisti deńgeıde damı almaýda. Onyń sebepteri týraly kóp aıtylyp, qanshama jazylyp ta jatyr, biraq, obaly ne kerek, nátıje az.

Elbasymyz Qazaq elindegi qoǵamdyq problemany dóp basyp, «az jumys istep, kóp tabys tabý», «aýadan aqsha jasaý»sıaqty teris kózqarastar qazaqstandyqtardyń sana-sezimin jaýlap alǵanyn ashyna aıtýy tegin emes. Ult kóshbasshysy HHİ ǵasyrdaǵy qazaq jalqaýlyǵynyń syn-sıpatyn dál aıqyndap otyr. Jasyrary joq, Qazaqstanda «aýadan aqsha jasaýdyń» nebir ádis-tásilderi bar. Keıbir jumyssyz otandastarymyz aýyl-aımaqtyń kórki bolǵan tabıǵatty jyrtqyshtyqpen tonaýda (ormandardy otap, aǵash satady, ózen-kóldi súzip balyq pen ýyldyryq alady, jabaıy ań-qustardy brakonerlikpen jappaı qyrýda t.b.). Qolynan kelgender keńestik dáýirden qalǵan zaýyt-fabrıkalardy jekeshelendirdi, bireýleri ǵımarattar men túrli nysandardy buzyp satty. Qurylys kompanıalary úleskerlerdi aldap, tez baıýdyń jolyn tapty. Fermerdiń malyn úptep ketetin barymtashylar paıda boldy. Daıyn bızneske ıe bolǵysy keletin reıderler shyqty. Paraqorlar men báleqorlar, jezókshe men ury-qary kóbeıdi. Qaısy birin aıtamyz, bıznes pen kásipkerlikke qaraǵanda, «aýadan aqsha jasap», kóldeneń tabys tabýdy bizdiń «jalqaý» qoǵam tez-aq meńgerdi. Al, bılikke jaqyn júrgender sybaılas jemqorlyqqa belsheden batyp, dánikken bylaı tursyn, «ońaı aqshaǵa» ábden qunyqty. Dál osy sybaılasý arqyly jemqorlyq jasaý memlekettik deńgeıden bastap, ekonomıkanyń barlyq tarmaqtaryn, qoǵam ómiriniń keıbir salasyn dendegen dertke aınalyp otyr. Ásirese, memlekettik satyp alýdaǵy keleńsizdikter týraly, tender men «otkat» jaıly bilmeıtin qazaqstandyq joq shyǵar. Ulttyq múddeden jeke bastyń múddesin joǵary qoıatyn sheneýnikterdiń kesirinen bolatyn sybaılas jemqorlyqtan elimizdiń keıbir tustardaǵy damýy aqsap jatyr. Qansha jyl boldy, qazaqstandyq memlekettik satyp alýdyń olqy tustary men tender ótkizýdegi sybaılas jemqorlyqty búkil qoǵam bilgenimen, osy saladaǵy jaǵdaı túzelmeı kele jatyr. Qashanǵy ulttyq qazynanyń qarjy-qarajaty barmaq basty, kóz qysty jolmen ótetin tenderler arqyly talan-tarajǵa túse bermek? Memlekettik satyp alýdy ashyq ári taza etip ótkizýdiń joldary joq pa? Múmkin, qazirgi qoldanystaǵydan múldem bólek, balama jol tabylyp qalar? Qazaqstandaǵy memlekettik satyp alý men tapsyrys, tenderler men konkýrstar «aýadan aqsha jasaýdyń» úlgisi bolyp, jumys istemeı aqsha tabýdy kózdeıtin, «aq jaǵaly qazaq jalqaýlyǵynyń» asqaq armany bolyp qala bermek pe? Osynyń kesirinen qarjy-qarajatty jymqyrýdan bólek, sapasyz atqarylǵan jumystar men qaýipsizdikke tóngen qaterler sıaqty memleketimizge keltirilgen zıankestikti tizsek, kóp keleńsizdikke kýá bolamyz.

«Qazaqstan-2050» Strategıasy: beıbitshilik, rýhanıat jáne kelisim mádenıeti» degen taqyrypta ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHİ sesıasynda Prezıdentimiz Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyn qalypastyrý – qazaqstandyqtardy jumyspen qamtý, bizdiń búkil eńbekshilerimizdiń ómir sapasy úshin basty shart ekenine, eńbek, jaýapkershilik jáne tártip arqyly ǵana búkil Qazaqstan damı alatynyna taǵy da basa nazar aýdardy. Munyń barlyǵyna ulttyq ekonomıkany dıversıfıkasıalap, ártaraptandyrý arqyly ǵana qol jetkizerimiz anyq. Biraq, ókinishke oraı, Qazaqstan jaǵdaıynda sóz ben istiń arasyndaǵy alshaqtyq qysqarmaı otyr. Prezıdentimiz Qazaqstan Úkimetin tıimsiz qyzmeti úshin talaı ret synady. Eks-Premer-mınıstr Serik Ahmetov bastaǵan mınıstrlerdiń el ekonomıkasyn jandandyrýǵa shetel ınvestısıasyn tıisti kólemde tarta almaǵany jáne óndiristik-ınnovasıalyq baǵdarlamanyń alǵashqy besjyldyǵyn sátsiz aıaqtaǵany úshin memleket basshysynan sógis alǵany da esimizde.

Shıkizat satýdyń taptaýryn súrleýinde ógiz aıańmen ilbigen eldiń ekonomıkasyn «resýrstardyń qarǵysy» atyp, «goland aýrýyna» shaldyǵatynyn álemdik tájirıbe dáleldedi. Sondyqtan, Qazaqstan odan sabaq alyp, ekonomıkanyń shıkizattyq baǵytyn shekteýge, ındýstrıalanýǵa tyrysýda. Qazaqstannyń óndiristik damýǵa qaraı betburysy 2003-2007 jyldary Premer-mınıstr bolǵan Danıal Ahmetov tusynda bastalǵan edi. 2004 jyly Úkimet quramynda jańa mınıstrlik - Indýstrıa jáne jańa tehnologıalar mınıstrligi quryldy (2004 jylǵy 26 qarashadaǵy № 1237 Úkimet qaýlysymen). Elbasynyń 2004 jylǵy 19 aqpandaǵy el halqyna arnaǵan «Básekege qabiletti Qazaqstan, básekege qabiletti ekonomıka, básekege qabiletti ult» atty Joldaýyna sáıkes ulttyq ekonomıkamyzdy klasterlik júıemen damytý qolǵa alyndy. Onyń maqsaty – ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektorlaryn jeke bıznes qurylymdary arqyly damytý, memlekettiń básekege qabiletti artyqshylyqtaryn barynsha paıdalaný, otandyq kásiporyndardyń básekege qabilettiligin arttyrý. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2005 jylǵy 25 maýsymda bekitken № 633 Qaýlysyna sáıkes, klasterdi damytý Jospary boıynsha, jeti synaq klasterin qurý belgilendi:

«Toqyma ónerkásibi» klasteri (aǵylshynsha: 1. Jınalý, toptalý; 2. Jınalǵan top) . Alaıda, toqyma jáne tigin ónerkásibin damytýdy kózdegen, negizgi ortalyǵy «Ońtústik» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy bolýǵa tıis «Toqyma ónerkásibi» klasteriniń negizgi maqsaty ázirge oryndala qoıǵan joq.
«Metalýrgıa» klasteri. Bul klasterdiń de metalýrgıalyq ónimderdi joǵary deńgeıde qaıta óńdeý, osy salaǵa kásiporyndardy kóptep tartý maqsaty tolyqqandy oryndalmady.
«Týrızm» klasteri. Biraz jobalar iske asyryldy, biraq, elimizdegi ınfraqurylym men servıstik qyzmet kórsetýdiń jetilmeýinen ulttyq týrızm salasy álemdik deńgeıdegi básekelestikke saı emes. Qazaqstandyqtar shetelderge saıahattaýdy jón kóredi, sheteldik saıahatshylar da elimizge kelip qydyrýǵa ázirge onsha yntyq emes.
«Transporttyq logıstıka» klasteri. Bul klaster elimizde birshama damyǵan, Qazaqstannyń mańyzdy geosaıası aımaqta ornalasýy, tranzıttik áleýetiniń mol bolýy bul klasterdiń júzege asýyna ıgi yqpal etip otyr.
«Azyq-túlik ónerkásibi» klasteri. Onyń ishinde, astyq óńdeý – soltústik aımaqta (Aqmola, Qostanaı jáne Soltústik Qazaqstan oblystary); jemis-kókónis – ońtústik aımaqta (Almaty, Jambyl jáne Ońtústik Qazaqstan oblystary); sút – Qostanaı oblysynda. Shyǵys Qazaqstan oblysynda maı, sút, et jáne astyq baǵyttarynan turady. Bul klasterlik baǵyttyń áleýeti zor, biraq, tolyq júzege asa qoıǵan joq. Qazaqstan áli kúnge deıin azyq-túlik ımportynyń táýeldiliginen aryla almaı keledi.
«Qurylys materıaldary» klasteri. Bul klasterdiń maqsaty otandyq qurylys salasyn qajetti qurylys materıaldarymen qamtamasyz etýge qol jetkizý bolatyn. Birqatar jetistikter bar, sement, beton, kirpish, qospalar, qaptamalar, turba jasaý zaýyttary salyndy. Biraq, olardyń áleýeti shekteýli, búkil eldiń qajettiligin óteı almaıdy. Dittegen maqsatqa jetý úshin áli talaı ister atqarylýy tıis, qurylys zattaryn óndirý kásiporyndaryn keshendi damytý ózekti máseleler qatarynda.
«Munaı-gaz mashına qurylysy» klasteri. Klasterdiń maqsaty munaı-gaz mashına qurylysy salasyn damytý, osy salaǵa qajetti básekege qabiletti taýar óndirý. Atqarylǵan ister kóp, degenmen, otandyq mashına jasaý kásiporyndary munaı kompanıalarynyń suranystaryn tolyqtaı óteýge áli daıyn emes. Eger de, osy atalǵan jeti baǵytty klasterlik damý Qazaqstanda shyndap júzege asar bolsa, onda «Qazaqstan-2050» Strategıalyq baǵdarlamasynda mejelengen álemdegi damyǵan otyz eldiń qataryna kirýimiz ǵajap emes. Bar másele klasterlik damýdy qaǵaz júzinde emes, is júzinde iske asyra bilýimizde.

Klasterlik damýmen qatar, Qazaqstan Respýblıkasyn údemeli ındýstrıalyq-ınnovasıalyq damytý (ÚIID) jónindegi 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlama qabyldanyp, júzege asyryla bastady. Elbasy jasaǵan málimdemege súıensek, ÚIID birinshi besjyldyǵynda Qazaqstanda 800 kásiporyn iske qosylyp, jobaǵa búdjetten 700 mlrd. teńge qarjy bólingen, 150 myń adam jumyspen qamtylǵan. Buǵan qosa, ÚIID ońtaıly júrgizý, ulttyq ekonomıkanyń básekege qabilettiligi men turaqtylyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda Qazaqstan Prezıdentiniń 2008 jylǵy 13 qazandaǵy № 669 Jarlyǵyna jáne Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2008 jylǵy 17 qazandaǵy № 962 qaýlysyna sáıkes «Qazyna» ornyqty damý qory» aksıonerlik qoǵamy men «Samuryq» memlekettik aktıvterdi basqarý jónindegi qazaqstandyq holdıńi aksıonerlik qoǵamyn biriktirý jolymen «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory, 2013 jylǵy 22 mamyrdaǵy № 571 Prezıdent Jarlyǵymen «Báıterek» Ulttyq basqarýshy holdıńi Aksıonerlik qoǵamdary qurylǵanyn aıta ketkenimiz jón.

ÚIID birinshi besjyldyǵyn qorytyndylaı kele, Qazaqstan Prezıdenti N. Nazarbaev onyń aýqymynda atqarylǵan ister az emes, biraq, kemshilikter de kóp, júzege asyra almaǵan múmkindikterimiz de jetip artylady dep atap kórsetti. Talaı synǵa ushyraǵan bul baǵdarlama belgili bir dárejede elimizdiń damýyna ózindik úlesin qosty. Alaıda, iske asyra almaǵan múmkindikterdiń kóptigi qynjyltady. Elbasymyz bul baǵdarlamanyń kemshilikterin ótkir synaýy kóp nárseni ańǵartsa kerek. Ásirese, qarjy-qarajattyń maqsatsyz jumsalýy; qaǵaz júzinde ǵana bar, ónim shyǵarmaı jatyp bankrot bolatyn zaýyt-fabrıkalar; taǵy da sol, sybaılas jemqorlyq; jobalaý-qurylys jumystarynyń sapasyz atqarylýy; ınvestısıanyń durys ıgerilmeı, ofshorlyq aımaqtarǵa ulttyq kapıtaldyń «qashýy» sıaqty keleńsizdikter oryn alyp keledi.

2013 jyldyń qazan aıynda Elbasy tapsyrmasymen 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan ÚIID ekinshi besjyldyǵynyń tujyrymdamasyn daıyndaıtyn jumys toby qurylyp, onyń quramyna Indýstrıa jáne jańa tehnologıalar mınıstrligi, Kásipkerlerdiń ulttyq palatasy, «Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aýqat qory, «Báıterek» Ulttyq basqarýshy holdıńi AQ endi. Jańa tujyrymdama jaqynda bekitilip, elimizde ındýstrıalandyrýdyń ekinshi tolqyny bastalmaq. Sonymen qatar, Qazaqstannyń perspektıvaly ulttyq klasterlerin qalyptastyrýdyń 2020 jylǵa deıingi tujyrymdamasy boıynsha (2013 jylǵy 11 qazandaǵy № 1092 Úkimet qaýlysymen bekitilgen) endi, bizdiń klasterlik saıasatymyz eki baǵytta shoǵyrlanatyn bolady: dástúrli ekonomıka jáne «Bolashaq ekonomıkasy» sektorlary.

Dástúrli ekonomıka sektorlaryndaǵy ulttyq klasterler. Perspektıvaly ulttyq klasterler, negizinen tehnologıalyq tizbekterdi ońtaılandyrý jáne uzartý, olardy oqshaýlaý, kooperasıany damytý esebinen tabıǵı resýrstardyń áleýetin qoldanatyn qoldanystaǵy jáne paıda bolatyn klasterler bazasynda damıtyn bolady. Dástúrli ekonomıka sektoryndaǵy áleýetti klasterlerge: 1) munaı men gazdy óndirý jáne qaıta óńdeý tehnologıalarynyń klasterleri; 2) metalýrgıa klasterleri;3) mashına jasaý klasterleri; 4) hımıa ónerkásibi klasterleri; 5) týrısik klasterler; 6) jeńil ónerkásip klasterleri; 7) agroónerkásiptik keshen klasterleri; 8) kóliktik-logıstıkalyq klaster; 9) balama energetıka klasterleri jatqyzylǵan.
«Bolashaq ekonomıkasy» sektoryndaǵy klasterler. «Bolashaq ekonomıkasy» klasterleriniń maqsaty - elde buryn bolmaǵan ǵylymdy kóp qajet etetin óndiristerdi jáne ekonomıka sektorlaryn, jańa tehnologıalyq quzyretter qurý, ınovasıalyq serpindi qamtamasyz etý negizinde álemdik naryqta eldiń jańa básekelestik artyqshylyqtaryn (bilim klasteri, álemdik tehnologıalyq aýtsorsıng) qalyptastyrý. Onyń áleýetti klasterleri: 1) «Nazarbaev Ýnıversıteti» DBU klasteri, ómir týraly ǵylym, medısına, jańa materıaldar óndirisinde mamandanýmen materıaltaný, perspektıvaly tehnologıalar jáne dızaın, 3-D prıntıng, energıa únemdeýshi tehnologıalardyń, bıotehnologıalardyń kishi klasterleri; 2) «Inovasıalyq tehnologıalar parki» klasteri, aqparattyq-kommýnıkasıalyq tehnologıalardyń, perspektıvaly tehnologıalar men dızaınnyń kishi klasterleri. Bul klaster Astana EHRO-2017 halyqaralyq kórmesin ótkizýmen tyǵyz baılanysty.

Kórip otyrǵanymyzdaı, Qazaqstan óziniń ekonomıkasyn shıkizattyq baǵyttan óndiriske qaraı burýǵa talpynýda. Zańnamalyq negizi, memlekettik baǵdarlamalary saqadaı saı, tek ultttyq jospardy júzege asyrarlyq nátıjeli is-qımyl kerek. Problema men qıyndyqtar nátıjeli is-qımyldyń azdyǵynda bolyp otyr. Osy jerde Qazaqstannyń ÚIID baǵdarlamasyn júzege asyrýda negizinen iri ulttyq kompanıalarǵa kóńil bólinip, áleýeti zor qosymsha óndirgish kúshterdi, ıaǵnı, búkil qoǵamdy, barlyq áleýmettik toptardy, atap aıtsaq, kásipkerler men bıznes qurylymdardy, agrosharýashylyqpen aınalysatyn aýyl halqyn tartýǵa jetkilikti kóńil bólinbeı jatqany baıqalady. Kórshi Qytaı eli 1980 jyldary ekonomıkalyq reformalardy qarapaıym ǵana maqsattarmen bastaǵanyn búkil álem biledi, Den Sáopın búkil eldiń aldyna «Qytaı eń aldymen ózin-ózi ishetin tamaqpen jáne kıetin kıimmen qamtamasyz etýi tıis» degen qarapaıym ǵana maqsat qoıdy. Ózin-ózi qamtamasyz etýge qol jetkizgende, Qytaı halqy óz elderiniń ekonomıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etkenderin túsindi. Alysqa barmaı-aq, ındýstrıa men nnovasıany damytýda qytaılardan úırenerimiz kóp. Qytaı bıligi «Ashyqqan adamǵa balyq berme, qolyna balyq ustaıtyn qarmaq ber» deıtin shyǵys danalyǵyn basshylyqqa ala otyryp, árbir qytaılyq azamatqa erkin kásipkerlikpen aınalysýǵa, shaǵyn ónerkásip, óndiristik sehtar ashýǵa keń múmkindikter berip, Maonyń mádenı tóńkerisinen tıtyqtaǵan ekonomıkany jańǵyrta aldy. Salyq saıasatyn, nesıeleýdi tıimdi jolǵa qoıdy, sheteldik tehnologıalardy barynsha elge endirýge kúsh saldy, arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar quryp qana qoımaı, damyǵan eldermen birikken kásiporyndardy árbir Qytaı provınsıasynan ashýǵa qajetti barlyq jaǵdaılardy jasady. Tabıǵı resýrstary tapshy elderdiń kópshiligi osy sıaqty ekonomıkalyq saıasatty ustanyp, damyǵan elderdiń qataryna ilikken. Osy sıaqty álemdik tájirıbedegi óndiristi damytýdyń ozyq úlgilerinen bizdiń elimiz nege ónege almasqa?

Qazaqtar arasynda qalyptasqan stereotıpter kóp, máselen, óz kúshterine degen senimsizdigi, ynta-jigerdiń azdyǵy t.b. Sharýǵa qyry joq keıbir qazekemniń aıtatyny – «qazaq jalqaý ǵoı», ózgege qarap aıtatyny «bizge ondaı bolý qaıda», odan qaldy, «bireýden ilgeri, bireýden keıin, shúkir jaǵdaıymyz». Óz zamanynda Abaı atamyz «Qara sózinde» qozǵap kótergen qazaq qoǵamynyń problemalary sol kúıi, qaz-qalpynda turǵandaı. Sondyqtan, resýrstar qarǵysyna ushyramaı, qazaq jalqaýlyǵyn ońtaıly eńserý úshin erekshe memlekettik saıasat qajet sıaqty. Bul ekonomıkanyń birneshe salasyn qamtıtyn keshendi másele. ÚIID ekinshi besjyldyǵynda osyǵan basa nazar aýdaryp, óndiristik-ınnovasıalyq damýǵa el azamattarynyń da ózindik úlesin qosýyna bılik tarapynan qajetti jaǵdaılar jasalsa jaqsy bolar edi.

Mysaly, elimizde óndiris oryndaryn kóptep ashýǵa, aýyl sharýashylyǵy men qurylys salalaryn damytýǵa ıgi yqpal etý maqsatynda aldaǵy ÚIID besjyldyǵy ishinde Qazaqstanǵa shetelderden ımporttalatyn mynadaı negizgi zattarǵa kedendik baj salyǵy barynsha jeńildetilse (mundaı erekshe ımportty tek Qazaqstanda ǵana paıdalanýǵa ruqsat etip, Kedendik odaq aýqymynda alyp-satýǵa tıym sala otyryp), tipten, múmkin bolsa, keıbir mańyzdy túrleri kedendik salyqtan múldem bosatylsa:

Shıkizat óńdeý men túrli taýarlar óndirýge qajetti qural-jabdyqtar: stanoktar, tehnologıalyq jeliler (teri, jún, et, sút, maqta, mata, aǵash, temir, plasık, turmys qaldyqtaryn t.b. óńdeý-óndirýge arnalǵan), mınızaýyttar, jylyjaılar, qural-saımandar t.b. Buǵan qosymsha osy baǵytta nesıeleý, lızıńke berý, memlekettik qoldaý jasalsa. Eger, buǵan qol jetkizsek, qalada da, aýyl-aımaqta da qanshama azamattar jergilikti jerdiń ereksheligine saı keletin shaǵyn ónerkásip sehtaryn ashyp, qolda bardy uqsatyp, sharýalaryn dóńgeletip áketer edi;
Qazaqstanda óndirisi jolǵa qoıylmaǵan qurylys materıaldar. Bul iske qosylatyn ónerkásip oryndarynyń, ǵımarattar men turǵyn úı qurylysynyń shyǵyndaryn azaıtyp, ózindik qunyn tómendetýge oń áserin tıgizer edi. Osy arqyly qanshama áleýmettik-ekonomıkalyq problema oń sheshimin tabar edi;
Aýyl sharýashylyq mashınalarymen arnaıy tehnıka. Traktor, kombaın, soqa-saıman, tuqym sebýshi, shóp shabýshy, beton tasymaldaýshy, jol jóndeýshi, krandar, ekskavatorlar, júk mashınalary, energıa óndirýshi t.b. Jumystyń sapaly oryndalýy quralǵa táýeldi, arnaıy tehnıkasyz sharýa bitpesi anyq. Bastapqyda sharýashylyqqa qajetti daıyn tehnıkany ımporttap, keıinirek, osy atalǵan tehnıka túrlerin óz elimizde jasap shyǵarýǵa qaraı aqyryndap oıysýǵa bolar edi;
Gıbrıdti avtokólikter men elektromobılder, balama energıa óndirýshi qurylǵylar. Qazaqstan jasyl ekonomıka qurýǵa, «Bolashaqtyń energıasy» degen uranmen EHRO-2017 kórmesin ótkizýge daıyndalyp jatyr. Osyndaı jaǵdaıda ekologıalyq taza avtokólikter men balama (jel, sý generatorlary, kún batareıalary t.b.) kózderden energıa alatyn qurylǵylardyń sanyn arttyrýǵa yqpal etý úshin azamattardy qyzyqtyratyndaı, yntalandyratyndaı sharttar qajet. Ári taza, ári únemdi avtokólikter men túrli qurylǵylar kóbeıgen saıyn, elimizdiń ekonomıkasyna da, ekologıasyna da paıdaly bolary daýsyz.

Joǵaryda atalǵandardyń barlyǵy óndiristik-ınnovasıalyq damýǵa arqaý bolatyn, kómekshi qural-jabdyqtar bolyp tabylady. Olardy satyp alý men ornatýǵa ketken shyǵyndar óndiriste paıdalaný barysynda tolyq aqtalyp, paıda ákeledi. Bir sáttik kedendik baj salyǵynan bosatýdan búdjetke kiris bolyp túspeı qalǵan qarjynyń ótemi tehnıkalyq qural-jabdyqtar men materıaldardy keleshekte uzaq paıdalaný arqyly, taýar óndirý, qosalqy jumys oryndaryn ashý, tabys salyǵy men qosymsha qun salyǵyn tóleý sıaqty t.b. mýltıplıkatıvti áserler arqyly áldeneshe ese óteledi.

Budan keıingi mańyzdy másele – lısenzıalaý, patentteý, uzaq merzimdik jalǵa jer berý sıaqty tolyp jatqan memlekettik-ákimshilik retteý jumystaryn qaǵazbastylyqtan tazartyp, sharýashylyqtyń tez ári kedergisiz júrýine jaǵdaı jasaý. Elbasymyz bıyl orta jáne shaǵyn bıznesti memlekettik tekserýge bir jyldyq maratorıı jarıalady. Bul bastamany otandyq kásipkerler qyzý qoldap, sharýaǵa kedergi jasaýshy, jemqor sholaq belsendilerden jyl sońyna deıin qutylǵandaryna qýanýda. Biraq, mundaı ıgi is-sharanyń ýaqytsha bolǵany bıznes qaýymdastyqty qynjyltady. Óz zamanynda aǵylshyn lıberalızminiń atasy Djon Lokk memleket ekonomıkaǵa shekten tys aralasyp, kedergi jasaı bergenshe, qoǵamdyq qaýipsizdikti, adamdardyń quqyqtary men bostandyǵyn, menshik pen múliktiń saqtalýyn qamtamasyz etip, ekonomıkanyń «túngi qaraýyly» qyzmetin atqarǵany jón dep beker aıtpaǵan. Damyǵan otyz eldiń biri bolamyz desek, qoǵamdaǵy aramtamaqtyqqa jol bermeýimiz qajet, eńbek etip qınalmaı-aq, kásipker men eńbekkerlerdi bopsalap, ońaı olja tabýǵa dándegen tekserýshi memlekettik organdardyń jumysyn tezge salyp, qoǵamda quqyqtyq qarym-qatynas mádenıetin durys jolǵa qoıýymyz qajet. Kásipker óz bıznesiniń keleshegine senimdi bolatyndaı jaǵdaı qalyptastyrý asa mańyzdy. Jabaıy naryqtyq qatynastardy artqa tastap, tarıhtyń enshisine qaldyratyn kez keldi. Osy máseleni durys sheshsek, elimizdegi bıznes te, kásiporyndar da jańasha damı bastaıdy, bul álemdik tájirıbede dáleldengen jaǵdaı.

Osydan keıingi mańyzdy memlekettik qoldaý sharasy - ımporttyq ozyq tehnologıalar men óndiristik qural-jabdyqtarǵa qol jetkizgen qazaqstandyq irili-usaqty kásipkerlerge salyq jáne nesıe jaǵynan qoldaý jasaý. ÚIID ekinshi besjyldyǵynda taýar óndirýshilerdiń barlyq sanatyna jeńildetilgen salyq saıasatyn ustanyp, arzan ári uzaq merzimdi nesıeleýdi jolǵa qoıa bilsek otandyq ónerkásiptiń aıaǵyna turyp ketýine oń yqpal eter edi. Máselen, óndiristik jelini jańa ǵana quryp, taýardy alǵash óndirgen kásipkerge bas salyp salyq tóletpeı, bir-eki jyl kásiporynnyń aıaǵyna turýyna, tutyný naryǵyn qalyptastyrýyna mursat berilse. Jańa kásipker sodan keıin ǵana, birte-birte salyq tóleýshige aınalsa, bul qazaqstandyq óndirgish kúshterdiń damýyn qosymsha yntalandyratyn faktorǵa aınalar edi. Sonymen qatar, óńdeý men óndirý isimen aınalysatyn kásipkerlerge tómen paıyzdyq syıaqyly «arzan» nesıeler berý sheshimin tapsa. Mysaly, zeınetaqy qoryndaǵy qyrýar qarjyny áli kúnge deıin durys ınvestısıalaı almaýdamyz. Nege osy qarjyny shaǵyn jáne ortasha deńgeıdegi taýar óndirýshilerdi nesıeleý arqyly ınvestısıalamasqa? Kásipkerlerge de paıdaly, zeınetaqy qoryndaǵy aqsha da aqyryndap óse berer edi.

Joǵaryda tujyrymdalǵan oılar árıne, sýbektıvti pikir. Patrıot retinde, «Qaıtsek Qazaqstandy damytýǵa bolady?» degen asqaq armannyń jeteginde olardyń keıbiri ýtopıalyq bolýy da múmkin. Maqalanyń basty maqsaty – Qazaqstannyń údemeli-ındýstrıaldyq damýyna, eldegi óndirgish kúshterdiń aýqymyn keńeıtip, ulttyq ekonomıkamyzdy ártaraptandyrýǵa ıgi yqpal etetin ǵylymı izdenisterge oıtúrtki bolý. El bolyp aqyl qossaq, ÚIID josparyna rasıonaldy qarasaq onyń júzege asýy tıimdi ári nátıjeli bolary sózsiz. «Tez baıý», «ońaı aqsha jasaý», «eńbeksiz tabys tabý» jeteginde ketken «qazaq jalqaýlyǵynan» arylýdyń birden bir joly – qoǵamdaǵy óndirgish kúshterdi jan-jaqty damytý. İrili-usaqty óndiris sehtary, aýyl sharýashylyq keshenderi, túrli kásiporyndardyń sanyn arttyrý arqyly halqymyzdyń kúndelikti turmys qajettilikterin (azyq-túlik, kıim-keshek, túrli tehnıka, baspana t.b.) qamtamasyz ete alsaq qana ekonomıkalyq táýelsizdigimizge qol jetkize bastaımyz. Sol kezde ǵana ekonomıkalyq qaýipsizdigimizdi nyǵaıtyp, «resýrstardyń qarǵysyna» ushyramaımyz, «goland aýrýyna» da shaldyqpaımyz. Óndiris pen aýyl sharýashylyǵyn damytyp, daıyn ónim óndirýdi durys jolǵa qoısaq, Kedendik odaq aıasynda da utylmaımyz, Dúnıejúzilik saýda uıymyna da taısalmaı kire alamyz.