Arman – Ǵalıanyń tuńǵyshy.
Oı-hoı, ol da bir dáýren eken-aý!
Súıgen jarymen qol ustasyp kórkemónerpazdar úıirmesinde dúrildetip júrgen. El alaqanyna salyp qarsy alady. Jer-jerde óz ansámblderin uıymdastyryp, aýyl-aýyldaǵy klýbtar jandanyp, jaǵalaı óner jarystyryp, básekege túsip jatqan kez. Kókirek tola arman. Ásem ómir. Tatýlyq. Eldiń bári birine biri dos. Birge júrgen qyz-jigitter birinsiz biri qonaq shaqyrmaıdy. Jastyq shaqta toı-dýman kóp, ýaıym joq. Dastarhan saıyn qyzdar úshin aq bas shampan. Jigitter jaǵy ózderi «aqmaǵanbet» dep at qoıyp alǵan ashshy sý.
Armannyń ákesi sovet ókimeti kezinde áýeli bólimshe bastyq, sodan órleı-órleı qyzmeti aýyl, odan ári aýdandyq sovetke basshy boldy. Azamatynyń bedeliniń arqasynda Ǵalıanyń da túkirigi jerge túspedi. Tek bir Armannan keıingisiniń bári qyz boldy. Jeti qursaq kóterdi. Qyzdary shetinen sulý, aqyldy, sezimtal. Áli kúnge «apa-apalap», ústine túsip, ólip turady.
Tek myna Armannyń kelinshegi...
Armany kórkem jigit bolyp ósti. Eshteńeden tarshylyq kórmeı, degenin istetip erke ósken bala bir kúni shashy jerge súıretilgen sulýdy jetektep kelip tur. Áje atanýyma erterek dep, kóńili túskir kónbeı, az-muz ishi ashysa da kelindi qushaq jaıa qarsy aldy. Ol da kele sala shekesi torsyqtaı ul syılady.
Bári Armannyń úlken qalaǵa bilim kóterýge ketýimen buzyldy. Mamyrajaı tirlikteri aıaq astynan bulaı ózgerer degen kimniń oıynda bar? Sol joly kelindi jumsaımyn dep óz qasynan shyǵarmaı ustap qalǵany durys bolmady ma, kim biledi. Osylaı ókinerin bilse ólse solaı ister me edi!
Iá, Arman astanaǵa ketti. Eńbegi baǵalandy. Bilimi saı dep uıǵaryp, sol jaqta qalatyn boldy. Ata-ana oǵan da qýandy. Eki-úsh jyldan soń elge qaıtyp oralar dep júrgen. Araǵa on shaqty jyl túsip úlgeripti. Oqtaı zymyraǵan ýaqyt-aı.
Áýelgide aǵasyn jaǵalap, qaryndastary birinen keıin biri sol qalada oqyp bilim aldy. Arman zyr júgirip, qaryndastarynyń bilim alýyna, teńin tabýyna kómektesti. «Aǵam buzylyp júr» dep habar bergen taǵy sol qyzdary. Ǵalıa alyp-ushyp óz kózimen kórmekke astanaǵa jetti. Súlikteı qap-qara volgamen «qudasy» kútip aldy. Jalpyldap amandasyp, etaj úıine ákeldi. Qudaǵıy yzdıyp qalǵan, sózin qyshqashpen ázer sýyryp alatyndaı zorǵa sóıleıtin adam eken. Armany Máskeýde. Taǵy bilim kóterip júr deıdi. Kelinniń ishi ájeptáýir bilinip qalypty. «Mamochka» dep betin silekeıledi. Ǵalıa aıran-asyr. Ne áreket isterin, ne dep sóılerin bilmeıdi. Bir sháı ishken soń «quda-qudaǵı» óz úılerine ketti. Ǵalıa osy úıde, jańa «kelinniń» qasynda qondy. Túnimen kirpik ilmedi. Tańerteń qyzyna habarlasyp, sonyń úıine ketpekshi boldy. Kelin dereý telefonǵa jarmasty.
– Mam, pap, konah keted.
Arǵy jaǵyndaǵylar túsinik suraǵan bolýy kerek.
– Ný, álgi Armannyń... – dep, sozyldy «kelin» qasynda turǵan enesine qarap, sosyn ózine burylyp: «ketse kete bersin» dedi, – dep saq etkizdi.
İshinen «qaıtedi, endi. Áke-sheshesi solaı dep tursa, áli bala ǵoı, estigenin qaıtalaǵany da» dep qansha «kelinin» aqtaǵysy kelgenimen áldene shor bolyp kókiregine baılandy. Armannyń ákesi marqumdy oılady. Keńsirigi ashyp, kózi sýlandy. Qazaqsha sóılemekshi bolyp tilin burap otyrǵan «kelinge» rıza bolǵanymen endi bul úıde qala almasyn túsindi.
Qyzdarymen ári oılasyp, beri oılasyp – aqyry Armannyń eldegi kelinshegi ózi sheshsinge toqtaldy. Eki nemereni ózi alyp qalady da, Armannyń týǵan áıeli astanaǵa kelip, jaǵdaıdy ózi saralap, kúıeýimen ózi túsiniser. Úılesip ketse júda jaqsy. Bolmasa – kinalasyp ózderi shesher dep tujyrymdady.
Sonysy beker bolǵan sıaqty. Ol kezde sodan durys sheshim joq sıaqty sezilgen.
Arada taǵy on jyl zyrqyrap óte shyǵypty. Arman sol baıaǵysha ekinshi áıelmen turyp jatty.
Qoldan ketken kelin uzyn burymdy túbinen short kesip, ózinshe qalalyq boldy. Arman eki otbasyna kezek júgirip júrdi. Odan jaǵdaı jóndelmedi, qaıta ýshyqty. Qaıyn atasy ne olaı, ne bulaı bol dep tizeleýge kóshti. Arman qyzmetten qýyldy. Sondaı jaǵdaıda qalaǵa, áke-shesheniń qasyna kelgen erjetken nemeresi nashaǵa áýes, boıjetken nemeresi jeńil júriske salynypty degen sybys estildi. Eki nemeresi de úrip aýyzǵa salǵandaı kórkem bolyp jetilip edi. Endi nemerelerin ýaıymdaǵan Ǵalıa «osy ómirdiń máni nede» dep shyn tolǵandy.
Qyzdary, shúkir, abyroıly. Bári barǵan jerine tastaı batyp, sýdaı sińdi. Ekiden-úshten jıenderi shapqylap júr. Tek osy Arman... Arman ǵana.
Týǵan kelini áýeli aýyryp júr degende, sosyn qaıtys boldy degende kempir jaman qınaldy. Kelininiń ata-enesine, kúıeýine, taǵdyryna ókpesi qara qazandaı bolǵan bolýy kerek, ókpesi irip ketipti degen dıagnoz qoıypty. Ol ólisimen ili-shala nemeresi túrmege qamalypty. Arttynan izdep kelse, sumdyq, keshirimge jatpaıtyn statá deıdi...
Ǵalıa búktetilip qaldy. Nemere qyzyn aı boıy izdetip, ázer taýyp qolynan jetelep, elge alyp qaıtty…
Beker istepti. Kelinimniń rýhy rıza bolsyn, óz qolymnan uzatarmyn, kúsh-qýatym barynda jasaýyn jasap berermin degen. Ájelik paryzym dep bilgen. El gý-gý. Tipti dalaǵa shyǵýdan qaldy. Ásirese, «ıegin kótergenniń áýkesin qasıdy» degeni-aq tirideı jerge kómdi.
Áı, Ǵalıa-aı, qaıteıin!?..
Qate qaıdan ketti?
Uzamaı «Arman úshinshi áıeldiń qolyna kirip alypty» degen qańqý shyqty. Bul habar janyn taǵy jegideı jedi.
Qystyń bir aıazdy kúninde nemere qyzynyń óligin úıine kóterip ákelgende, qudaı biledi, qýandy. Pendeshilik. Ketken qatesin kúnde kórip, kúnde kózge shuqyǵan qańqý sózden góri, sol qateni jerge jasyrǵanyn táýir degeni de.
Iá, Ǵalıa qarańǵy túnderde túpsiz qarańǵylyqqa tesile qarap, kóz jasyn jan balasyna kórsetpeı ózegi órtene kúrsingeni bolmasa Armannyń ana áıelinen uly bar ekenin medet tutatyn. Ózin eshqashan da «ájem» demese de, áıteýir...
Endi belsenip shyǵyp, myna úshinshi kelindi de óz kózimen kórmekshi boldy. Esigin baǵyp eki kúni ótti. Áýeli bul balasynyń shyrqyn buzǵan buzaqydaı kórinip, shashynan súıremekshi edi. Ekinshi kúnge aınalǵanda jáı ǵana túsinispekti oılady. Úshinshi kúni áıteýir bir kórsem boldy, o da adam balasy ǵoı degen meıirimniń juqanasyn izdegen pushaıman kúıge aýysty. Aqyry, syrtynan da kóre almaı, Armanmen tildese almaı saly sýǵa ketip, aýylǵa oraldy.
Kúnderdiń kúninde Armannyń tórtinshi áıeli týraly sybys jetti. Bul joly «ana jerde qashyr buzaýlapty» degendeı ǵana samsoz kúıde qaldy. Arman, Arman, arman-aı! Onyń kezinde Odaqqa dúrildep aty shyqqany, neshe túrli ǵylymı maqalalar jazǵany endi kimge kerek? Óz kindiginen taraǵan perzentine qamqor bola almaǵan soń... Ómirdiń máni nede ózi?!
Sodan bylaı aýyl úımen sırek aralasatyn bolyp aldy. Qyzdary alys-alys jerlerge, Qazaqstannyń ár buryshynan tapqan kúıeý balalarymen qol ustasyp ketken. Áýelgide soǵan shúkirshilik etýshi edi. Alysta, myna masqarany estimeıdi. Estise de dál men sıaqty kúızelmeıdi dep ózin jubatqan. Endi sol qyzdarynyń eń bolmasa bireýin jaqyn jerge, osy aýylǵa uzatpaǵanym-aı dep ókinýde.
Búgin de basy zeńip, ne istep, ne qoıǵanyn bilmeı otyr.
Qoı, telegramma salyp úlken qyzdy, joq, ortanshysyn shaqyrý kerek. Ortanshysy Sáýle óte meıirimdi. Biraq, qyzmeti jaısyz. Kúıeý bala tikshildeý. Kókirek. Keıin qyzynyń betine basyp, «aýyrsa kelini bar emes pe, sol qaramaı ma» dep júrer. Úlken qyz bolbyrlaý, biraq onyń kúıeýi aq júrek, kórgen jerde «mamalap» turady. Sol durys bolar álde?
Qara shańyraqqa qaraılaıtyn ne qaldy? Balasynyń qylyǵyna uıalam dep júrip, kórshi-qolańnan qol úzipti. Armannyń ákesi atadan jalǵyz. Jas kezde eken bári dos, bári baýyr. Qazir báriniń óz qaraketi bar, tipti burylyp kelip sálem berýge murshalary joq.
Ǵalıa búkshıip ketken belin ýqalap, manadan bergi otyrǵan kúnshýaqtaǵy ornyn qımaı-qımaı úıine qaraı bettedi. Mızamshýaq ta ótip barady. Bıylǵy qysqa otyn da jınamady. Sıyrdy saýa almaıtyn bolǵan soń jaqynda etke ótkizdi. Al ýaq jandyqty qaı saıdan qýalap júremin dep baıaǵyda qurtqan. Shaldan soń bosaǵasyna at baılanǵan joq. Sıyr edi súıengeni. Qurt-maı, tipti aıranǵa da áli kelmeı qalǵan soń ne joryq. E, aınalaıyn ókimet bárin dúkenge syqap qoıdy, tipti etke salatyn jaımaǵa deıin daıyn. E, jalǵyz adamǵa tamaq bata ma? Káshe-máshi demeseń tamaqtan da qalyp barady. Qolynyń terisi juqarǵan ba, ana joly kartop tazalaımyn dep saýsaqtyń býyn-býynynyń bárin qyzylshaqa jara qylyp aldy. Jáne qazir jas kezdegideı emes terisi túskir jazylyp bolmaıdy eken.
Erterekte ájesiniń qurt-maıyn, qazy-qartasyn jeımiz dep jıender shubyryp kelip-ketip jatatyn. Ál-qýaty azaıǵan soń balalaryńa qaraı almaımyn dep ózi qabyldamaıtyn boldy. Eseıgen saıyn olarǵa aýyldan góri qala qyzyǵyraq.
Qyzdary kezek-kezek alyp keteıik dese birine kóngisi joq. Múmkin, Ǵalıa baıaǵynyń kelinin ańsaǵan sońǵy keıýana shyǵar? Buldyraǵan kózin súrtip-súrtip jiberip, Ǵalıa qyzyl ala kóılek kıgen jas kelinshekti qushaqtaı aldy.
– Oı, kókem-aý, kelinsiń be? Jaryq dúnıem-aý, seni ólip qaldy dep sandyraqtap edi el. Tiri ekensiń ǵoı! Tiri ekensiń ǵoı! Kele ǵoı, kúnim! Iá, seniń ot jaqqan jerińe bir oralyp keletinińe senip, kútkenmin. Azyp ketkensiń be, neǵyp júdeýsiń? Kıimiń de tozyp, ońyp ketipti. Úh, jan-aı. Myna beli túskir... Kelshi, kúnim, mańdaıyńnan ıiskeıin. Túff, tastaı sýyq qoı, tońyp qalǵansyń ba? Ekeýmiz ystyq sháı iship, bir kósilip sóılep sher tarqataıyq. Óı, qulynym, jetekteı ber, jetekte. Qazir bireý dememese kári súıegim saýdyrap, ázer qozǵalatynǵa shyqtym. Kel, kúnim, qushaqtasyp úıge kireıik, sháı isheıik…
*****
Erteńinde on jastaǵy kórshi qyz ájeıge sháıǵa qatatyn sút ákelgende áldekimdi qushaqtaǵandaı qoldaryn arbıta kóterip, qımylsyz qatyp qalǵan kempirdi kórdi.
Markıza BAZARBAEVA
