BİRİNSHİ MÁSELE: SHYNAIY BAǴA BERÝ, ALDAMAÝ, ALDANBAÝ
Muratqa adal bolý, maqsatqa jetý qashanda shynshyldyqty, shynaıylyqty talap etedi. Tek shynaıy analız, shynaıy baǵa, shynaıy boljaý ǵana isti alǵa jeteleıdi. Bul – aıqaılaǵan aqıqat, ańqyldaǵan aksıoma. Osymyz ras desek, sonaý 1992 jylǵy tuńǵysh qazaq quryltaıynan bastap, 2002, 2005, 2011 jyldary ótkizilgen árbir quryltaıda aıtylǵan sózder, alynǵan mindettemeler saralanyp, oı eleginen ótkizilgeni abzal. Memleket ne dedi, nendeı ýáde berdi? Qazaq dıasporasynyń ókilderi neni qajet etti, nege sert berdi? Osynyń qanshasy, qansha paıyzy iske asyp, qanshasy sóz kúıinde, qaǵaz júzinde qalyp qoıdy? Durysy – memleket tarapynan bir adam, dıaspora jaǵynan bir adam shyǵyp, jınalǵan jurtqa osy jaıynda anyq, ashyq jaýap berýi mindet.
EKİNSHİ MÁSELE: QAZAQ SANY
Biz osy qanshamyz? Eldegi qazaq sany týraly jaqsy bolsyn, jaman bolsyn deregimiz bar. Aldaǵy kúnderi 18 mıllıonǵa tolatyn Qazaqstan turǵyndarynyń 71 paıyzy qazaq deýge jettik. Iaǵnı atamekende 12,7 mıllıon qazaq turyp jatyr degen sóz. Al shette júrgen qazaqtyń sany qansha? Bir derekte 4 mıllıon, ekinshi bir derekte 5 mıllıon dep jatady. Keıde kóńildenip, shattanyp, álemde shamamen 6-7 mıllıon qazaq bar-aý dep te qalatyn aǵaıyn joq emes. Biraq bizge sóz kerek pe, kósh kerek pe? Bizge kóńil toqtyǵy kerek pe, álde el men jerdiń tutastyǵy kerek pe? Eger sońǵysy der bolsaq, onda qazaq sany oıynshyq emes. Saıası-ekonomıkalyq mańyzy bar, bolashaqty baǵdarlaýǵa, kóshti josparlaýǵa aýadaı qajetti ǵylymı derek. Olaı bolsa, syrtqy ister, mádenıet, ulttyq ekonomıka mınıstrlikteri tıisti quzyrly organdarmen birigip, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵymen qoıan-qoltyq jumys isteı otyryp osy suraqqa naqty jaýap berýi tıis. Bálkim, osy quryltaıda qazaq dıasporasynyń demografıalyq máselelerin zertteıtin, osy tóńirekte izdenetin arnaıy ortalyq ashý máselesin qozǵaýy tıis shyǵar.
ÚSHİNSHİ MÁSELE: QAZAQ DIASPORASYNYŃ KÓŃİL KÚIİ, HAL-AHÝALY
Álemde turyp jatqan qazaqtyń barlyǵy sol elderge alabóten emes. Kóbisi óz ata-babasynyń jerinde, qonysynda turady. Ásirese Qytaı, Reseı, Mońǵolıa, Ózbekstanda tirshilik jasap jatqan qazaqtarǵa bárin tastap, atamekenge kósh deýdiń ózi qıyn dúnıe. Eger qazaq tili, dili, mádenıeti, tarıhy, bolmysy, muraty tek qana qazaqqa kerek, olardyń iske asyp, gúldenetin jeri tek qana Qazaqstan dep uǵar bolsaq, onda osy qalyń qazaqtyń bári bolmasa da, kóbisi túptiń túbinde elge oralary anyq. Onyń ústine tarydaı shashylǵan qalyń qazaq turyp jatqan elderde ne bolaryn, saıası úderisterdiń qalaı órbıtinin boljaý qıyn. Anyǵy – joǵaryda atalǵan elderde qazaqtyń qazaq bolyp qalýyna degen asqan qulshynys pen shyn nıet joq dep aıtsaq artyq ketpeımiz. Kerisinshe, qazaqty qytaı, ózbek, orys etý degen, asımılásıalaý degen saıasat júrgizilip jatqanyn estip te, bilip te jatyrmyz. Bári emes, qazir emes, biraq bolashaqta sol qazaqtyń birazy atamekenge oralady, oralýy tıis.
Jalpy alǵanda, adam psıhologıasy, bolmysy, sanasy asa qyzyq dúnıe ǵoı. Búgin bar bir atym nasybaı kóńil erteń ózgeredi de ketedi. Búgin elge qaıtý nıeti erteń-aq joq bolady. Búgin turyp jatqan elge degen patrıotızm erteń-aq «qaıtsem de ketem» dep te ózgerip jatady. Esesine kelem degen qazaqqa jaǵdaı jasaý, qarsy alý, qonystandyrý tek kóńildiń ǵana sharýasy emes, nıettiń ǵana lajy emes, úlken saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik astary bar, kóp qarjyny talap etetin dúnıe. Biz qazaq kóshi máselesinde kóńil kúı, renish-qaıǵy mıgrasıasyna emes, strategıalyq baǵdary, tetigi, jospary bar mıgrasıaǵa umtylýymyz qajet. Olaı bolsa, erteńnen bastap qazaq turyp jatqan elderdegi jaı-kúı, hal-ahýaldy syrttaı ǵana zerttep qoımaı, kerisinshe, sol elderge baryp, jurt arasynda saýalnama júrgizip, qandastarymyzdyń tamyryn basyp otyrýymyz mindet. Ol úshin memlekettik organdar arnaıy qarajat qarastyryp, elimizdegi gýmanıtarlyq ınstıtýttardyń birine osy másele basty baǵyttardyń biri retinde tabystaýy qajet. Onyń nátıjeleri álsin-álsin baspasózde jarıalanyp, tıisti organdardyń jumysynda paıdalanýy tıis. Osynyń nátıjesinde jalpy qoǵam: «Qaı elden qansha qazaqtyń kóshý nıeti bar?», «Olardyń kóshýine ne kedergi?», «Kóship kelýshilerge qandaı kómek kerek?», «Kóship kelýshiler eldegi kóshi-qon zańynan habardar ma?», «Kóshem deýshiler qaı oblystarǵa kóshkisi bar?» degen sıaqty kóptegen ózekti suraqtarǵa bultartpas jaýap alýy kerek. Sonda ǵana qazaq kóshin boljap, baǵdarlap, josparlap, erteńgi kúni ózimiz de, ózge de jerge qarap, uıalatyn jaıttardan aýlaq bolamyz.
TÓRTİNSHİ MÁSELE: DIASPORANY QOLDAÝ
Shettegi qazaq elge kóshsin-kóshpesin olardy saıası-dıplomatıalyq joldarmen qoldaý kórsetý, ekonomıkalyq qarym-qatynas ornatý, adamı, aqparattyq jáne mádenı kómek berý – Qazaq ulttyq memleketiniń mindeti, boryshy, paryzy. Bul da aksıoma.
Eger qazaqtar turyp jatqan elderdegi dıasporamyzǵa kózqaras durys bolsa, onda ony eseleı túsý qajet. Al eger, kerisinshe, olarǵa qysym jasalyp jatsa, adamı, etnıkalyq quqyqtary taptalyp jatsa, memleket jáne ult dárejesinde alańdaýshylyǵymyzdy bildirý, áreket etý elde júrgen bizdiń bárimizge syn.
Qazaq etnosy – bólingen etnos. Dilimiz, tilimiz, dinimiz bir desek te, arada tek qana memlekettik shekara emes, basqa da shekteýler joq emes. Mysaly, aldaǵy ýaqytta matrısalyq, ıadrolyq qazaq latyn qarpine óteıin dep jatyr. Osy jaǵdaıdyń ózi dıasporamen belsendi jumysty talap etedi. Dıaspora el ishindegi bar jaǵdaı týraly habardar bolýy kerek. Erteń qazaq memleketi jańa álipbıge ótken kezde dıaspora ańyrap qalmaýy mindet. Dıaspora ishinde de qajetti jumys júrgizilip, shettegi qazaqtar ishtegi qazaqtyń jańalyǵynan ajyrap qalmaǵany kerek bizge. Qazaq mektebi bar, qazaq mádenıetiniń oshaqtary saqtalǵan barsha jerge jańa álipbıdegi kitap, gazet, jýrnaldardy jetkizý, aqparattyq jáne ádistemelik turǵydan qamtamasyz etý osy úlken jumystyń myzǵymas bóligine aınalýy tıis.
Dıaspora arasynda tıisti zertteýler júrgizilgennen keıin, qansha adamnyń kóshýge nıet-yqtıary bar ekenin bilgennen keıin isteletin jumystyń biri – oralýshy nıet bildirýshi kýáligin berý (oralman emes). Oralýǵa nıettilerdiń arasynda memleket zańdaryn túsindirý, eldegi jaǵdaıdy uǵyndyrý bergi jaqta emes, arǵy jaqta bastalýy tıis. Bul turǵydan qarasaq, bizdiń dıaspora men qaýymdastyqtyń jumysy mardymsyz. Eger memlekettiń osy máselege dáti jetpese, bálkim, osyndaı kýálikterdi jasaýdy qaýymdastyq óz moınyna alýy shart edi. Eger osy sharýa iske assa, onda memlekettiń de jumysy jeńilder edi dep sanaımyn. Mysaly, Mońǵolıada turyp jatqan osyndaı otbasy shamamen bes jyldan keıin kóshýge nıetti degen derek bolsa, kósh máselesi jeńildeı túseri anyq emes pe? Nemese Reseıdiń osy oblysynan osynshama otbasy, onyń ishinde osynshasy óz qarjysymen, osynshasy kómekke muqtaj degen derek bolsa, kimge jaman bolar edi? Mıgrasıa, kóshi-qon ermek emes. Kerisinshe, barshanyń tarapynan barynsha tereńdikti, uıymshyldyqty, áreketshildikti talap etetin dúnıe.
BESİNSHİ MÁSELE: DIASPORANY QORLATPAÝ
Shynyn aıtý kerek, elimizde, orystildi ortany aıtpaǵan kúnniń ózinde, qazaqtildi ortada qazaq kóshine degen durys, ornyqty kózqarasty áli qalyptastyra almaı otyrmyz. Kelgen aǵaıyndy, qandasty «qytaı», «ózbek», «mońǵol» deıtinimiz, odan qalsa, «qashqyn», «bosqyn», «nadan», «bilimi joq» dep kiná taǵýymyz rýhanı jáne adamı keshshelik. Stalın zamanynda nemisti, káristi kúrdti baýyryna basyp aman alyp qalǵan, keńdik pen baýyrmaldyq tanytqan qazaqtyń óz qandasyna degen osy minezderin óz basym túsinbeımin, túsingim de kelmeıdi. Adamshylyqqa, qazaqshylyqqa jat nárse, jat minez, jat qylyq. Qazaq qaýymy óz aǵaıynyn orystildi qaýymnyń qysymy men kekesininen qorǵaı almaı keledi. Tipti solarǵa qosylyp tabalaıtynyn qaıtesiń keıde? Qazaq kóshine qarsy turý, ony qaralaý – qazaq ultyna qarsy shyǵý, onyń túpkilikti maqsat-mindetin uqpaý, uǵynbaý. Búginde orystildi qaýymnyń qazaq kóshine qarsy shyǵýynyń sebebi túsinikti: qazaq kóbeıse, dáýreni ótedi, tildik jáne mádenı orta ózgeredi, úırenshikti statýsynan taıady. Biraq shyndap kelse, qazaq kóshi degenimiz – ekonomıkalyq áleýet, demografıalyq ósim, jumys kóshi emes pe? Osyndaı qısyndardy orystildi aýdıtorıaǵa jetkize almaı kelemiz. Senderge mańyzdysy ne: kókirek pe, ósim be, turalaý ma, órkendeý me degendeı batyl áńgime, dáıekti derekti solardyń tili men túsiniginde jetkize aıta almaı jatamyz, dıskýssıadan qashamyz.
Shynyn aıtaıyq, qazaqty músirkeıtin, jaqsy kóretin, sońǵysymen bólisetin álemde eshbir el, eshbir ult joq, joqtyń qasy. Árbir ult eń aldymen óz máselesin sheshýge tyrysady. Árbir ult memlekettik egoızmge basymdyq beredi. Aldymen ózin jarylqaıdy. Oǵan renjýdiń qajeti joq, sodan úırenýimiz qajet. Eger bolashaqta qazaq sanyn arttyramyz, jyrtyǵymyzdy jamaımyz, irgemizdi bekitemiz desek, onda sanymyzdy toltyratyn, joǵymyzdy túgendeıtin bir ǵana syrtqy resýrsymyz bar. Ol – qazaq dıasporasy. Qazaq dıasporasyn elge «kelseń kel, kelmeseń badal» degen qaǵıdatpen emes, «sen de qazaqsyń, seniń Otanyń bar, qolyńnan kelse Otanyńa qol ushyn ber» degen qaǵıdatpen keltirý qajet. «Arqaǵa kósh, Alash!» dep urandaımyz. Al osy Arqamyzdyń jurtshylyǵy syrttaǵy túgil, ishtegi qazaqty qabyldaýǵa, qushaǵyna basýǵa qulyq tanyta bermeıdi. Osyny qaıtemiz? Osyǵan qandaı aıla-áreket jasaýǵa bolady? Bul úlken másele.
Qysqasy, osy. Aıta berse, árıne, áńgime tabylady. Meniń oıymsha, quryltaıda kemi osy bes másele ashyq aıtylyp, talqylanýy tıis. Sonda ǵana biz óz maqsatymyz ben oıymyzǵa jetemiz.
