Qazaqstanda jyldan jylǵa kásipkerlerdiń sany 30% artyp keledi. Qazirgi tańda elimizde qandaı kásip túrimen aınalysý tıimdi jáne kásipte eshqandaı tájirıbesi joq kásipker neni bilý kerek. Osy jáne ózge de suraqtarǵa ekonomıs Maqsat Seraly jaýap berdi. 

Qazaqstanda qandaı kásippen aınalysý tıimdi?

Suranysqa ıe kásiptiń ishinde saýda-sattyqty aıta alamyn. Ekinshi orynda shaǵyn kásipkerlik. Onyń ishinde shaǵyn kásiporyndar, shaǵyn óndirister bar. Máselen, naýbaıhanalar, taýardy qaıta óńdeý, shaǵyn qurylys materıaldardy satý, et ónimderi, aýyl sharýashylyǵy, bal sharýashylyǵy. Jylyjaılarda túrli kókónister men jemis-jıdek ósirýmen aınalysý qazirgi tańda óte tıimdi.

Óz kásibin ashaıyn dep júrgenderge qandaı keńes beresiz?

Kásip ashqysy keletin adam memlekettik baǵdarlamalardy tolyq qandy bilgeni durys. Qazirgi tańda memleket tarapynan kóptegen jeńildikter qarastyrylǵan. Ol grant alý nemese nesıe alýǵa qatysty bolsyn. Kásip ashý úshin eń aldymen qarjy kerek. Sondyqtan memleket tarapynan beriletin tegin granttyq jobalar bar. Solardy bilip, qalaı qatysý kerektiginen habardar bolǵan durys. Ekinshiden, memlekettiń tarapynan kórsetiletin qyzmetter. Iaǵnı, tegin oqytý túrleri. Ulttyq kásipkerler palatasynda «Bıznestiń keleshegi» baǵdarlamasy boıynsha kez-kelgen adam bıznestiń kez-kelgen túrin qalaı júrgizýge bolatynyn bile alady. Qandaı salyq túrleri bar, ony qalaı tóleý kerek, jumys berýshi men jumysshynyń arasynda kelisim qalaı jasalynady. Osy suraqtyń barlyǵyna jaýap ala alady. Máselen, marketıńtik qyzmet boıynsha ár bastaýshy kásipker bıznes joba daıyndaıdy. Ol bes jylǵa jasalýy múmkin. Bizdiń kásipkerlerdiń qateligi, olar ózderi shyǵaratyn nemese ózderi aınalysatyn qyzmet týraly tolyqqandy aqparattanbaıdy. Sondyqtan osynyń barlyǵyn jaqsylap oılanyp jasaý kerek. Kásipker jan-jaqty aqparattanbaǵandyqtan, bankrotqa ushyratatyn bıznes salasyn tańdaýy múmkin. Naqty bıznes jobasy bolmaǵandyqtan, quıǵan aqshasyn joǵaltyp jatady. Eger ol sol qıynshylyqtardy aldyn-ala bilip, sony boldyrmaıtyndaı áreket jasaı bilse onda ol bankrotqa ushyramas edi. Sondyqtan bastaýshy kásipker mindetti túrde memlekettik baǵdarlamalardy bilý kerek, óziniń aınalysatyn salasyn tereń meńgerýi tıis. Usynylatyn qyzmeti de, taýary da  aldyn-ala kelisim-shartta turý kerek. Máselen, qarapaıym naýbaıhana tapsyrys alǵannan keıin áreket etedi. Al keıbir kásipkerler birinshi nanyn pisirip alyp, odan keıin oǵan tapsyrys berýshini izdeıtin naýbaıhanashylarǵa uqsaıdy. Sondyqtan kásipti bastaǵanda jaqsylap oılastyrylǵan, júıeli túrde josparlanǵan strategıasy bar naqty qadamdar jasaý qajet.

Sózińizdiń basynda memleket tarapynan kórsetiletin jeńildikter týraly aıtyp óttińiz. Solarǵa jeke-jeke toqtalsańyz.

Memleket tarapynan bastaýshy kásipkerge nesıe berý, sýbsıdıa bar. Ol túrli salaǵa jeke-jeke qarastyrylǵan. Olar «Bıznestiń jol kartsa 2020» baǵdarlamasy arqyly júzege asyrylady. Mysaly, Damý qory, QazAgro fınans jáne t.b uıymdar jumys istep jatyr. Olardyń óz baǵdarlamalary bar. Ol jerde de aıtarlyqtaı úlken jeńildikter qarasytyrylǵan. Bastaýshy kásipker Damý qory arqyly 80% deıin nesıe ala alady. Sonymen qatar, 20 mıllıon teńgege deıin nesıe alady. Al orta kásipkerge 50% deıin memlekettik kepildeme beriledi.

Ár adam kásip ashqanda oǵan eń aldymen aqsha quıatyny anyq. Alaıda keı jaǵdaılarda kásipker salǵan aqshasyn qaıtaryp ala almaı, bankrotqa ushyrap jatady. Osyny aldyn-alýǵa bola ma?

Kásipker salyq tóleıtini anyq. Eger onyń jumysy durys júrmeı jatsa, memleket ony qatty qyspaıdy. Kerisinshe sol qıynshylyqty sheshýge kómektesedi. Otandyq ónim retinde túrli jeńildikter jasaıdy. Oǵan arnalǵan memlekettik arnaıy baǵdarlama bar. Kásipkerler palatasy sot júıesi arqyly kerek emes aıyppuldardy alyp tastaı alady. Osylaısha kásipkerge memleket tarapynan qoldaý kórsetilip jatady.  

Eń bastysy, kásipker óziniń quqyǵyn bilýi kerek. Kásipkerler palatasynyń qyzmetin tolyq qandy qoldaný kerek.

Kásip ashýdaǵy eń tómengi kapıtaldy ataı alasyz ba?

Kásipkerler isin jeke kásipkerlik nemese jaýapkershiligi shekteýli seriktestik arqyly júrgize alady. Jeke kásipkerlikti ashý úshin eshqandaı jarnanyń qajeti joq. Ol qarapaıym ǵana halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵyna jeke kýáligimen barady da eki saǵattyń ishinde jeke kásibin ashady. Jeke kásipker retinde tirkeledi. Al JSHS retinde ashqanda jaǵdaı ózgesheleý.

Kásip ashý úshin eshqandaı kapıtal kerek emes. Al naqty iske kiriskende jumylatyn qarajat árkimde árqalaı. Ol kásipkerdiń aınalysatyn salasyna baılanysty.

Daǵdarys materıaldyq turǵyda adamǵa kóp múmkindik syılaıdy degendi jıi estımiz. Tipti keıbir kásipkerler daǵdarys ýaqytynda óz kásibin gúldendire alǵanyn bilemiz. Daǵdarysta qandaı múmkindikterdi paıdalanýǵa bolady?

Qazir daǵdarys kezinde kásip ashý jyldan-jylǵa 30% artyp keledi. Sońǵy 3-4 jylda kásip ashyp jatqan adamdardyń sany kóbeıip jatyr. Qazirgi tańda Qazaqstan naryǵyndaǵy taýarlardyń  basym bóligi sheteldiki. Rúbl, dollar nemes t.b sheteldik valútanyń ósýinen ishki kıkiljińder bolyp jatyr. Osyndaı ekonomıkalyq jaǵdaı kásipkerlikpen shuǵyldanýǵa májbúrledi.

Qazaqstanda barlyq shıkizat ónimderi bar. Biz tek ony kádemizge jarata bilýimiz kerek. Al ishki naryqta oǵan suranys bar. Mysaly, taýardyń 70-80% ımport.  10-15% ǵana otandyq ónim. Importqa tótep berýdiń birden-bir joly baǵany qoljetimdi etý. Sebebi Qazaqstan óniminiń baǵasy ımporttyq taýarlarmen salystyrǵanda tómenirek bolady. Sonymen qatar, bizdiń ónimderimiz ekologıalyq taza. Otandyq ónimderimizdi sheteldik naryqqa shyǵarýǵa bolady.

Qazaqstanda qandaı sala bolmasyn bos jerler kóp. Bizdiń taýarlarymyzdy Eýropaǵa eksporttaýǵa óte qolaıly jaǵdaı jasalynyp otyr.

Qazaqstanǵa kóptep ınvestorlardy tartý basty maqsattardyń biri. Alaıda ınvestorlar úshin kóptegen qıyndyqtar bar ekeni, sonyń saldarynan Qazaqstanǵa ınvestısıa quıýǵa bata bermeıtini de kóp aıtylyp júr. Kásipkerlerdiń ınvestorlardy tartý jaǵy qanshalyqty jolǵa qoıylǵan?

Bul kásipkerdiń ózine baılanysty. Investorlardyń Qazaqstanǵa degen qyzyǵýshylyǵy zor. Olardyń eń birinshi talaby -  memlekettik kepildeme. Sebebi ol quıǵan aqshasy qaıtatynyna senimdi bolý kerek qoı. Qazaqstandaǵy KazInvest kompanıasy shetelden kelgen kompanıalarǵa ınvestısıa bere alady. Bizde júzege asyrylyp jatqan ınvestısıalyq portfelder óte kóp. Meniń oıymsha qazirgi Qazaqstannyń ekonomıkasy, óndirisi sheteldik ınvestısıa quıýǵa jaqsy, biraq otandyq kásipti olardyń kómeginsiz-aq kóterip alýǵa bolady. Investor óziniń quıǵan aqshasyna kelispeıdi. Al ınvestısıalyq kepildemeni kásipker bere almaıdy.  Osyndaı da qıyndyqtarǵa tap bolady. Sheteldik ınvestor Qazaqstanda kásipkerlikti júrgizý qaǵıdasyn kóp jaǵdaıda bile bermeıdi. Sheteldik ınvestorlarǵa kóp úmit arta bermeı, sheteldiń tehnıkasyn, tehnologıasyn úırený kerek.

Suhbatyńyzǵa rahmet!

Suhbattasqan: Ásem Álmuhanbet