Arab álemi qandaı álem? Arab elderi jaıynda ne bilemiz? «Arab kóktemi» qaıdan shyqty? Nelikten Saýd Arabıasy, BAÁ, Bahreın, Iemen bastaǵan 7-8 arab memleketi baýyrlac Qatar memleketimen saıası, ekonomıkalyq, dıplomatıalyq qatynasyn toqtatty? Qatar memleketi rasymen de terorızmdi, DAISH, «Ál Kaıda» sekildi terrorlyq toptardy qoldap otyr ma? Qatar men Irannyń baılanysy qandaı? Oǵan jaqynda resmı issaparmen kelip ketken AQSH prezıdenti Donald Tramptyń qandaı qatysy bar? Arab elderindegi ózgeristerge Izraıl nendeı málimdeme jasap úlgerdi? Islam memleketteri men terorızmniń qandaı baılanysy bar? Mundaı baılanystyń bolýy múmkin be? Osyndaı túıtkildi suraqtardyń jaýabyn bilý «Qazaqstan Zaman» gazetiniń jaýapty hatshysy belgili saıasatker, birneshe eńbektiń avtory, arab elderinde elshilik qyzmetin atqarǵan Rasýl Jumalyny «Bizdiń suhbat» bólimine shaqyrdy.
Búgingi Arab memleketteri jaıly qysqasha sıpattap berseńiz.
— Búginde 21 arab memleketi bar. Arab álemi, Taıaý Shyǵys, Soltústik Afrıka degenderdi birtutas álem retinde qabyldaımyz. Rýhanı, dinı, saıası, geografıalyq, mádenı t.b. bul atalǵan máselelerdi olar múmkindiginshe birtutas ustaýǵa tyrysady. Kezinde «panarabızm» degen túsinik boldy. Arab memleketteri ortaq bir saıasat ustanyp, sol arqyly qýatyn arttyrýdy maqsat etti. Bul túrki tildes memleketter dostastyǵyna, yntymaqtastyǵyna uqsaıdy. Al qazir osy arab áleminiń birtutas ortaq múddeni ustanyp otyrǵandary az. Máselen, Taıaý Shyǵys problemasy, Izraıl men arab áleminiń Palestına máselesindegi teketiresi. Sonymen qatar, ortaq ekonomıkalyq keńistik prınsıpi sekildi máselelerdi ǵana aıtýǵa bolady. Tipti, arab elderi bir-birimen qyrǵıqabaq, bir-birimen soǵys jaǵdaıynda otyrǵan jaıy bar. Ásirese sońǵy 10-20 jylda osy salqynqabaqtyq údep ketti. 60-70 jyldary arab memleketteri bir-birine qarsy shyǵady degenge sený qıyn edi. Kezinde Irak pen Irannyń arasyndaǵy soǵys, Iraktyń Kýveıtti basyp alǵany, Iemen men Saýd Arabıasy arasyndaǵy shıelenis, Aljır men Lıvıanyń, Lıvıa men Týnıs arasyndaǵy soǵys. Osyndaı shıelenister údep ketti. Mundaı shıelenisterdiń sebebi óte kóp: 21 arab memleketiniń elıtalarynyń saıası ambısıalary, egoızmi, ulttyq múddeleriniń qabysa bermeýi, ekonomıkalyq múddeleriniń árqalaı bolýy, shekara máselesindegi túıtkilder, sýǵa qatysty daý-damaılar, munaı máselesi turǵysyndaǵy taıtalastar. Sondyqtan búgin arab álemi birtutas, ortaq bir mámilege kelgen dep aıtý qıyn. Tipti dál qazirdiń ózinde monarhıalyq arab memleketteri men respýblıkalyq arab memleketteriniń arasynda kıkiljińder kóp. Olardyń ózara kelispeýshilikteri, syrtqy álemmen baılanys turǵysynda aıyrmashylyqtarynyń óte kóp bolýy, aımaqtaǵy kóp jyldardan beri qordalanyp, sheshilmeı kelgen problemalar ásirese respýblıkalyq júıedegi arab memleketterine tán. Ekonomıkalyq túıtkilder, jastardyń máselesi, jemqorlyq, baı men kedeı bolyp topqa bóliný, kedeıliktiń, jumyssyzdyqtyń artýy, bıliktiń uzaq ýaqyt boıy aýyspaýy, demokratıanyń tunshyqtyrylýy sıaqty problemalar «Arab kóktemi» oqıǵalaryna alyp keldi. Birtalaı arab memleketterinde, mysaly, Týnıs, Lıvıa, Mysyr, Iemen, belgili bir dárejede Sırıada úlken qantógiske, azamattyq soǵysqa alyp keldi dep aıtýǵa bolady. Arab memleketterinen qurylǵan «Arab memleketteriniń Lıgasy» degen uıym bolǵan. Bul BUU sekildi uıym sanalady. Sonymen qatar, «Arab maǵrıby» degen uıym bar. Olardyń qazirgi júrgizip otyrǵan saıasaty bul máselelerdi sheshýge qaýqarsyz. Mundaı máselelerdi sheshýde arab memleketteriniń birigýi, biraýyzdylyǵy bylaı tursyn, olardyń óz kúshimen bul máselelerdi tarqatýǵa múmkindigi, áleýeti jetpeıdi. Sondyqtan, kópshilik problemalardy syrtqy kúshterdiń áserimen sheship, ózgelerdiń áleýetine júginýge týra keledi. Onyń ishinde Kýveıtti azat etýde NATO áskerleri kelýi nemese búgingi Sırıa máselesi. Arab elderi «bul bizdiń ishki máselemiz, ony ózimiz sheshýimiz kerek» deıdi. Biraq is júzinde ol qoldarynan kelip otyrǵan joq.
— Ózińizge málim, 7 arab memleketi Qatar memleketimen ekonomıkalyq, saıası, dıplomatıalyq qatynasyn toqtatty. Bilýimizshe, Qatar memleketi álem boıynsha sán ındýstrıasynan bastap, bank sektoryna deıin 300 mlrd-tan astam dollar ınvestısıa salǵan baı memleketterdiń biri. Saýd Arabıasy, BAÁ, Maldıv, Kýveıt, Iemen sekildi 7 memlekettiń birden osyndaı sheshim shyǵarýyna ne sebep?
— Arab memleketteri geografıalyq turǵyda ózara toptalyp ornalasqan. Bular halıdj, mashrıf (kún shyǵatyn jer), mashrıf (kún batys) aımaǵy dep bólinedi. Halıdjge arab shyǵanaǵyndaǵy arab memleketteri kiredi. Mashrıfqa Taıaý Shyǵystaǵy Mysyr, Iordanıa, Sırıa, Sýdan, Palestına, Lıvan sekildi memleketter kiredi. Maǵrıfqa Soltústik-batys Afrıkadaǵy 5 memleket kiredi: Lıvıa, Aljır, Marokko, Týnıs, Mavrıtanıa. Úsh toptyń ishindegi sóz bolyp otyrǵany «Halıdj» aımaǵy. Bular baı arab memleketteri. Iemen bul topqa tolyqtaı kirmeıdi, ol oqshaýlanyp turǵan memleket. Bulardyń barlyǵy monarhıaly, teokratıalyq memleketter. Onyń ishinde osy ár toptyń óz kóshbasshysy bar. Aıtalyq, Mashrıftaǵy kóp jyldardan bergi kóshbasshy — Mysyr. Halıdj aımaǵynda kóshbasshy, áleýeti, jeri, halqynyń sany, saıası yqpaly jóninen basymy — Saýd Arabıasy. Barlyǵyna aǵa retinde, barlyǵyna úlken bir seriktes retinde tanylyp kelgen. Osy arab memleketteri 60-70 jyldardan beri ózara jaqyndasýǵa, ıntegrasıalanýǵa Parsy shyǵanaǵy Arab keńesin qurýǵa kóp kúsh saldy. Ortaq saýda máselesi, ınvestısıa sıaqty maqsattary óte kóp boldy. Eýropalyq odaq sekildi ortaq valúta engizýdi oılastyrǵan. Bul múddelerdiń qabyspaýy, túrli saıası elıtalarynyń bir-birin moıyndamaýynan júzege aspaı qaldy desek bolady. Sonyń ishinde sóz bolyp otyrǵan Kýveıt, Saýdıa, Bahreın, Qatar, BAÁ, Oman. Osylardyń ishinde kishkene ǵana memleket bolsa da, ózimshil saıasat júrgizetini — Qatar. Ásirese, 90-jyldardyń basynda bul elde memlekettik tóńkeris bolyp, óz ákesin taqtan taıdyryp, Hamad ál-Tanı bılikti óz qolyna aldy. Ol — birbetkeı, óte qatal, ambısıasy óte zor saıasatker. Onyń ambısıasynyń iske asýyna Qatar memleketiniń óte baı áleýetke ıe bolǵany áser etti. Almaty oblysymen salystyratyn bolsaq, Qatar Almaty oblysynyń onnan birindeı jerdi ǵana alyp jatyr. Onyń negizgi baılyǵy munaı emes, gaz. Álem boıynsha osy kishkene ǵana memleket gaz qorlary boıynsha Reseıden keıin ekinshi oryn alady. Munaıy da, gazy da mol Qazaqstan sekildi baı memleketter kóp qoı, biraq ony ıgerý úshin myqty saıasat, ońtaıly, saýatty menedjment kerek. Muny qatarlyqtar tolyqqandy iske asyryp, ómir súrý deńgeıin óte joǵary dárejege kótere bildi. Hamad ál-Tanı bılik basyna kelgennen keıin, myqty qarjylyq áleýetin, múmkindigin paıdalanyp, aldyńǵy qatarly myqty júıeni iske asyrdy. Osy ekonomıkalyq zor áleýetin saıası aqparattyq tranformasıalaýǵa kóshti. Iaǵnı, qandaı da ekonomıkalyq qýatty memlekettiń erte me, kesh pe, saıası ambısıalary da artady. Onyń osy tóńirektegi eń birinshi jobasy — áıgili «Ál-Jazıra» telearnasy. Ol kompanıa, qatelespesem, 1996 jyly qurylǵan. Ony Arab aımaǵynda ǵana emes, álemde úlken bir tuǵyrǵa kóteretin, mártebesin ósiretin eń alǵashqy jobasy «Ál-Jazıra» edi. «Ál-Jazıra» Qatardyń, Parsy shyǵanaǵynyń ǵana emes, tutas arab áleminiń senimine aınaldy. Hamad ál-Tanı budan basqa da kóptegen jobalardy júzege asyrdy. Shet memleketterge ınvestısıalar saldy. Álemdik deńgeıdegi sharalardy ótkizdi. Sonymen qatar, ıslam qozǵalystaryna, radıkaldy qozǵalystarǵa kómek kórsetý arqyly óziniń saıası tuǵyryn keńeıtýge tyrysty. Ásirese, bul Aýǵanstan, Sheshenstan, Daǵystan, Somalı, Sýdanǵa qatysty. Qatardyń osyndaı birbetkeı, ózimshil, óte qatqyl saıasaty birtalaı arab memleketteriniń qytyǵyna tıdi. Osy sebepti birneshe memleketpen qyrǵıqabaq júrdi. 90-jyldardyń aıaǵy men 2000 jyldardyń basynda Lıvıa prezıdenti Mýammar Kaddafı men Qatar prezıdentiniń arasynda kıkiljińder oryn aldy. Mýammar Kaddafı ál-Tanıge (Qatardyń qazirgi basshysynyń ákesi, 150-160 keli shamasyndaǵy iri deneli kisi edi) «sen tamaqty az jeseıshi, kishkene aryqtasaıshy» dep tıisken bolatyn. Sondaı kıkiljińderden soń Qatar men Lıvıa dıplomatıalyq qatynastaryn úzdi. Keıin osy ál-Tanı «Arab kóktemi» kezinde Kaddafıge partızandar qarsy shyqqanda olarǵa aqparattyq qana emes, qarý-jaraqpen jáne qarjylaı kómek berdi. Sóıtip, bir kegin qaıtardy. Árıne, basqa da sebepteri de bar. Mysyr — eń iri arab memleketi. Halqynyń sany 70 mln. Kezinde bılikten ketirilgen prezıdenti Hosnı Mýbarak osy ál-Tanıge «Sen shynashaqtaı ǵana memleketsiń, seniń halqyńnyń sany bizdiń «Ramzıs Hılton» qonaqúıine syıyp ketedi. Sen maǵan ne dep otyrsyń?» degendeı sóz aıtqan. «Arab kóktemi» kezinde bulardyń bılikten ketýine kóbine ishki sebepter, áleýmettik, ekonomıkalyq jaǵdaıy túrtki boldy. Arandatý jaǵdaıy kórinis tappaı qalǵan joq. Onyń ishinde Qatar osy máselelerge aralasyp, el prezıdentiniń taqtan taıdyrylýyna yqpal etti. Hosnı Mýbaraktan keıin «Musylman baýyrlar» qozǵalysy ókilderi bılik basyna kelgende olarǵa óte zor kómek kórsetken — Qatar. Lıvıanyń qazirgi jartysyn baqylap otyrǵan «Islam memleketine», ıaǵnı DAISH uıymyna kómek kórsetip otyrǵan da Qatar. Lıvıa qazir birtutas memleket emes, 4-5 bólikke bólingen. DAISH-tiń onda da yqpaly zor. Árqaısysynyń óziniń bıligi bar. Arab memleketteri ishinde Qatar men Sırıaǵa, Lıvıaǵa, Mysyrǵa, Iemenge qatysty kıkiljińder, taıtalastar boldy. Endi osynyń ishindegi eń bir qatty taıtalas Qatar men Saýd Arabıasynyń arasynda. Saýd Arabıasy — Parsy shyǵanaǵyndaǵy kóshbasshy. Ol ózin basqalarǵa úkim shyǵaratyn, yqpal kórsetetin memleket sanaıdy. Bul keıbireýlerdiń qytyǵyna tıdi. Muny moıyndamaı, qarsy shyqqan, «ózimiz jeke memleketpiz, biz saýdıalyqtardyń aıtqanymen júrmeımiz» degen ustanymda bolǵan Qatar edi. Bulardyń ortaq ekonomıkalyq keńistik, ortaq dınar dedik, ishki máseleleri, ortaq ekonomıkalyq saýda keńistigi jáne saıası máselelerde túrli qarama-qaıshylyqtary paıda boldy. Bul ásirese Mysyrdaǵy jaǵdaıǵa baılanysty. Sebebi, kezinde Mysyrda «Musylman baýyrlarǵa» kómek kórsetken Qatar boldy. Al «Musylman baýyrlar» («Ihýanın mýslımın») — dinı radıkaldy qozǵalys. Al saýdıalyqtar salafızm baǵytyn, ýahabshylyqty ustanady. Sol saýdıalyqtar «Musylman baýyrlardy» ıttiń etinen jek kórip, óziniń baqtalasy retinde sanaıdy. Saýdıalyqtar buǵan qarsy shyǵyp, olardy bılik basynan taıdyryp, qazirgi ál-Sısıdi bılik basyna otyrǵyzǵan bolatyn. Osyndaı baı eki arab memleketiniń aımaqtaǵy túrli shıelenisterge baılanysty kózqarastary qaıshy boldy. Sonyń birden-bir kórinisi — Sırıadaǵy jaǵdaı.
— Joǵaryda aıtyp ótken 7-8 memlekettiń bir málimdemesi Qatardy DAISH-ke, «Ál-Kaıdaǵa» qoldaý kórsetti, medıa quraldarynda radıkaldy toptardyń ıdeologıasyn dáriptedi, sonymen qatar Iemendegi qaqtyǵysta «Hýlısı», ıaǵnı ırandyq radıkaldy toptarǵa qoldaý bildirdi dep aıyptaıdy. Sondaı-aq, Qatardyń joǵary laýazymdy úkimet músheleriniń biriniń «Irandy qaýipti el sanaý — aqymaqtyq» degen sekildi málimdemesi, AQSH-qa qatysty teris pikiri aqparat quraldarynda jarıalanyp ketti. Keıinnen muny biz aıtqan joqpyz, bizge hakerlik shabýyl jasaldy dep aqtaldy. Batys baspasózi (FT) Qatardyń terorıstik toptarǵa bergen qarjysy 1 mlrd. dollar kóleminde dep otyr.
— Ras, osyndaı kıkiljińderi bar. Negizinen osy aımaqtaǵy arab memleketteri men Qatardyń arasyndaǵy túıtkilder keshe bastalǵan joq. Buǵan deıin olar qordalandy, túrli ózara synı pikirler, bir-birine qarsy shyǵý sekildi oqıǵalar boldy. Bul kıkiljińniń erekshe údep ketkeni 2010-2011 jyldary «Arab kóktemi» oqıǵalarynan keıin. «Arab kókteminiń» iske asýyna, memlekettik tóńkeristerdiń oryn alýyna óte zor yqpal etken — Qatar memleketi. Qatar men Saýd Arabıasynyń arasyndaǵy zor shıelenis ásirese 2013 jyly bastaldy. 2014 jyly tipti dıplomatıalyq qatynastaryn úzip, elshilerin shaqyrtyp aldy. Keıin ýaqytsha qaıta mámilege keldi. Negizinen bul jerde eń negizgi másele Sırıaǵa qatysty. Qazir Sırıa birtutas memleket bolýdan qaldy. Árıne, Iran, Iemen máseleleri bar. Bul jerde de kelispeýshilikter oryn alady. Biraq solardyń ishinde eń ótkiri Sırıaǵa qatysty másele. Eldiń resmı bıligi Bashar Asad shamamen eldiń 25-30 paıyzyn ǵana baqylap otyr. Qalǵany bólshektenip ketti. Bir bóligi kúrdter, bir bóligi shııtter, bir bóligi hrıstıandar, Sırıanyń azattyq armıasy, DAISH sıaqty túrli radıkaldy toptarǵa bólindi. Qatardyń negizgi kómek kórsetip otyrǵany — Bashar Asadqa qarsy soǵysyp otyrǵan DAISH sıaqty radıkaldy qozǵalystar. Jalpy Bashar Asadqa qarsy soǵysyp otyrǵan uıymdardyń sany óte kóp. Bulardyń óz arasynda da aýyzbirshilik joq. Sırıada bolyp jatqan azamattyq soǵys tek qana kóterilisshiler men Bashar Asadtyń arasyndaǵy soǵys emes. «Jabhad ál-Nýsra» men DAISH, «Jabhad ál-Nýsra» men kúrdter de soǵysyp jatyr. Olar bir-birine yqpal etý úshin, jerlerdi ıelenip qalý úshin, qalaǵa baqylaý jasaý úshin bir-birimen qyrqysýda. Eń soraqysy, osylardyń artynda turǵan kúshter de árqalaı. Mysaly, Túrkıanyń múddesi bir, ásirese olardyń maqsaty — kúrdterdi jaýyp tastaý. Reseıdiki basqa maqsat, Amerıkaniki basqa maqsat. Saýd Arabıasy negizinen «Jabhad-ál-Nýsraǵa» kómektesip otyr. Mundaǵy eń iri radıkaldy uıymdar — «Jabhad ál-Nýsra» men DAISH. DAISH-qa kómek kórsetip otyrǵan — Qatar. Qatardyń bul birinshi tájirıbesi emes. Kezinde osyndaı iri radıkaldy toptardyń bılikke kelýindegi umtylystary kezinde Talıbanmen birinshi dıplomatıalyq qatynastar ornatqan. Ol da radıkaldy uıym. Al Qatar men Saýd Arabıasynyń negizgi kıkiljińi Sırıaǵa qatysty. Ekeýi de Bashar Asadtyń bılik basynan ketkenin qalaıdy. Ekeýiniń de kóz tigip otyrǵany — Bashar Asad bılik basynan ketkennen keıin Sırıa kimniń baqylaýynda bolady degen másele. Meniń ǵana emes, basqa da shyǵystanýshylardyń, sarapshylardyń oıynsha, Qatar tym qatty ketti. Bulardyń kóterip otyrǵan ambısıalary memlekettiń is júzindegi áleýetine saı kelmeıdi. Qanshama baı bolsa da, buǵan áleýeti jetpeıdi. Saýd Arabıasy, Mysyr sekildi alyptarǵa qarsy turatyndaı múmkindigi joq. Bular soǵys jaǵdaıyna barmaıdy. Bulardyń negizgi yqpaly — qarjy kózderi. Sondyqtan qazirdiń ózinde osyndaı qatty saıasattyń nátıjesinde kóp opyq jep otyr. Qatar saýda arqyly túrli shekteýler kórip otyr. Meniń estýimshe, embargonyń nátıjesinde elde azyq-túlik tapshylyǵy máselesi týyndaǵan sekildi. Múmkin bul shıelenis uzaqqa barmaımyn shyǵar. 2014 jyly da osy jaǵdaı oryn aldy da, qaıta basyldy. Meniń oıymsha, munyń birden-bir sebebi — Qatardyń áleýetiniń jetispeýi. Ol asyrasiltep jiberdi. Basqalardy tanymaı, kózge ilmeıtindeı halge jetti. Meniń óz joramalym, birer ýaqyttan soń bul shıelenisti basýǵa tyrysatyn shyǵar. Buǵan Qatardyń ózi ǵana emes, kórshiles memleketter, Saýd Arabıasy da oǵan múddeli. Basqa memleketterdiń qarsy shyǵyp, dıplomatıalyq qatynastaryn úzýi kóbine saýdıalyqtardyń yqpalymen. Saýd Arabıasy iri arab memleketi ǵoı. Úlken jıyrmalyq — G20 tobyna kiretin Saýd Arabıasy ǵana. Sondyqtan onyń ekonomıkalyq, rýhanı, saıası yqpaly zor.
— Sarapshylar muny kóbine Tramptyń Saýdıaǵa kelýimen baılanystyrady. Bilesiz, saýdıalyqtar Trampty «qylysh bıimen» qarsy aldy. Artynsha qarý-jaraq máselesi boıynsha 105 mlrd. dollarǵa kelisimshart jasady. Bul jerde AQSH-tyń qandaı da bir yqpaly bar ma?
— AQSH, Qytaı ne Reseı nemese Eýropa emes. 70-jyldardyń sońynda Mysyr prezıdenti Anýar Saadat: «Taıaý Shyǵystaǵy problemalardyń sheshilýiniń kiltteriniń 99 paıyzy AQSH-tyń qolynda» degen sıaqty pikir aıtqan. Sol 70-jyldardan beri kóp nárse ózgere qoıǵan joq. Áli de bolsa Taıaý Shyǵys shıelenisin sheshýdi Amerıkanyń kómeginsiz elestetý múmkin emes. Tıisinshe súnnıttik baǵytty ustanǵan Saýd Arabıasy úshin aımaqtaǵy óte zor problema — shııttik baǵytty ustanǵan Iran áleminen tóngen qaýip. Saýd Arabıasy qaýipsizdik máselelerine, qarý-jaraqqa t.b. qanshama qarjy bólgenimen, jeke-dara ózderiniń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge qaýqary shamaly. Bul aımaqta tarıhı turǵyda zor úsh kúsh bar. Ol Saddam Hýseınniń kezindegi Irak, Iran jáne Saýd Arabıasy. Áskerı mamandardyń pikirinshe, soǵys jaǵdaıy týyndaı qalsa, Irak pen Irannyń Saýd Arabıasyn 1-2 aptanyń ishinde basyp alýǵa qaýqary jetedi. Saýdıalyqtar úshin bul ekeýine tótep berýdiń birden-bir joly — AQSH-qa arqa súıeý. Biz qaýipsizdigimizdi, tutastyǵymyzdy saqtap qalamyz degenge olardyń ózderi senbeıdi. Osy rette Tramptyń kelýi, osyndaı buryn-sońdy tarıhta bolmaǵan aktilerge qol qoıýy — yqpaldasýdyń jańa bir beleske kóterilgeniniń belgisi. Barak Obama ákimshiligi kezinde Saýd Arabıasymen arasy birtalaı álsirep qalǵan edi. Barak Obama Taıaý Shyǵysta kóbine ıkemsiz saıasat júrgizdi. Buǵan ókpelegen memleketterdiń ishinde Saýd Arabıasy ǵana emes, Qatar da, Izraıl de bar. Tramptyń osy aımaqqa kelip, zor kelisimshartqa qol qoıǵanynyń astarynda saıası, strategıalyq yqpaldastyq jatyr deýge bolady. Meniń túsingenimshe, Tramptyń dittegeni — Saýd Arabıasy qaýipsizdiginiń negizgi «demeýshisi» bolyp qalý. Osyndaı ýádesin berdi. Sebebi Iran kúsheıip, múmkindigi ósip bara jatyr. Budan qatty shoshynǵan Saýdıa osyndaı qadamdarǵa barýǵa májbúr. Irannyń kúsheıgeni AQSH-qa da, Izraılǵa da kerek emes, sondyqtan burynnan bar koalısıa qaıtadan jasaqtalyp kele jatyr dep túsinýge bolady.
— Arab memleketteriniń Qatardy terorızmmen aıyptaýyna baılanysty Izraıl Úkimeti músheleri «Arabtar Izraıldi ózderine jaý sanaıdy. Negizi olardyń jaýy Izraıl emes, terorızm. Tramptyń terorızmmen kúrese bastaýy bizdi qýantady» degen málimdeme jasady. Er-Rıadtaǵy samıtte Tramp «elderińnen terrorısterdi qýyp shyǵyńdar» degen edi. Osy samıtten soń Irak pen Sırıadaǵy terrorıstermen kúresti qoldaýdyń áskerı kontıngenti quryldy. Tramp issaparynyń qandaıda bir nátıjesi bolýy múmkin be? Osydan soń Tramp «týıtter» paraqshasynda «Jaqynda Taıaý Shyǵysqa jasaǵan resmı saparymda radıkalızmge budan keıin aqsha bermeýdi aıttym. Lıderler Qatardy tańdady!» dep jazǵan.
— Muny aıtý qıyndaý. Saýd Arabıasynyń óz ishinde de, Qatarda da osyndaı asyradinshil, radıkaldy qozǵalystar, qaltaly toptar óte kóp. Olardyń Saýd Arabıasynyń, Qatardyń óz ishinde yqpaly zor. Sondyqtan bul Saýdıanyń da, basqalardyń da úlken bas aýrýy. Olarda óz ishinde janjal shyǵyp ketpeı me, ózderiniń radıkaldary búlik shyǵarmaı ma degen qorqynysh bar. Ekinshi jaǵynan, ózderi teokratıalyq, ıslam baǵytyndaǵy memleketter. Sondyqtan, munyń ara jigin ashý óte qıyn. Bul eki eldiń de syrtqy dinı qozǵalystardy qoldaýdaǵy maqsaty — ózderiniń yqpalyn kúsheıtý. Ári ózderindegi radıkaldarǵa, basbuzarlarǵa: «Búlik jasasańdar, syrtqa baryp jasańdar, bizde istemeńder» degen ustanym. Túbinde «ıslam memleketin» qurý kerek degender baı bıznesmender, saıasatkerler óte kóp. Mine, osyndaı eki úlken problema bar: dástúrli, dinı qalpyn saqtap qalý, ekinshi jaǵynan jańarý, modernızasıa. Muny konservatorlarmen, ıaǵnı eskini ańsaǵandar men jańashyldyqty ańsaǵandar arasyndaǵy teketires dep uǵynýǵa bolady.
— Qazaqstan arab memleketteriniń qaısy-symen tyǵyz ekonomıkalyq baılanysta? Qatar men Qazaqstan arasynda qandaı baılanys bar?
— Arab álemimen baılanys salystyrmaly túrde alǵanda óte tómen. Birinshiden, shalǵaı jatqandyǵy, múddelerdiń onsha qabysa bermeýi. 21 arab memleketimen Qazaqstannyń saýda baılanysy 250-300 mln. dollar. Qazaqstannyń jalǵyz ǵana Túrkıamen saýda aınalymy 5-6 mlrd. dollar bolsa, Qytaımen saýda aınalymy 25 mlrd. dollar. Arab memleketteri ishinde bizdiń eń tyǵyz baılanys ornatqanymyz — BAÁ, odan soń Saýd Arabıasy, sodan keıin baryp bálkim Mysyr shyǵar. Saýda kóleminiń deńgeıi, ınvestısıalar t.b. tórtinshi, besinshi orynda baryp Qatar turǵan shyǵar.
— Qazir AQSH Sırıadaǵy kúrd toptaryn ashyq túrde qarý-jaraqpen qamtamasyz etip jatyr. Erdoǵan AQSH-qa baryp kelgenmen, máseleni sheshe alǵan joq. Munyń astarynda ne jatyr dep oılaısyz? Qarý jetkizý maqsaty DAISH-pen kúresý deıdi. Shyn máninde DAISH-pen kúresedi dep oılaısyz ba?
— Álemdegi memlekettigi joq eń kóp halyq — kúrd halqy. Halyq sany jaǵynan 35-40 mln. tóńireginde. Odan keıin eń kóp halyq — uıǵyrlar. Kúrdterdiń baıaǵydan bergi ustanymy — óz memlekettigin iske asyrý. Kúrdterdiń sany 35-40 mln. bolǵanymen, bularda aýyzbirshilik, tutastyq joq. Sırıadaǵy kúrdterdiń óz qozǵalysy, óz kósemderi bar. Olardyń Túrkıadaǵy kúrdtermen basy syıysa bermeıdi. Iraktaǵy kúrdter Sırıadaǵy kúrdterdi tanymaıdy. Birine-biri qarsy shyǵatyn jaǵdaıy bar. Qalaı bolǵanda da árqaısysynyń ustanymy — bul memleketterdiń arab memleketteriniń memlekettigi álsiregenin, revolúsıany paıdalana otyryp, ózderiniń memlekettigine qol jetkizý. Irakta Soltústik Kúrdstan deıdi, Soltústik Iran olar bul maqsatyna jetti. Defakto, deıýre emes, Deıýre ol Iraktyń ishinde, biraq is júzinde ózin-ózi basqarý, kádimgideı avtonomıa, olar buǵan qol jetkizdi. Sırıadaǵy kúrdter osy maqsatta áreket qylyp otyr. Olarǵa mundaı múmkindik «Arab kóktemi» oqıǵalary kezinde paıda boldy. Olardy ózine jaqyndatý úshin, opozısıaǵa qosylyp ketpeýi úshin, Bashar Asad kezinde bulardy jaqyndastyrýǵa tyrysty. 2011 jyly «Sizderge memlekettik kerek pe, avtonomıa kerek pe, minekı beremiz, ózderińniń salyqtaryńdy ózderińe qaldyramyz, tek qana bizge qarsy shyqpasańdar boldy» degendeı múmkindikterdi berip, joǵary laýazymdy oryndar usyndy. Sonymen, kúrdter opozısıany da qoldaǵan joq, Bashar Asadqa da qarsy shyqpaı, beıtarap ustanymda boldy. Biraq azamattyq soǵystyń kesirinen kúrdterdiń, olardyń negizinen ornalasqan jeri Soltústik Sırıaǵa DAISH-tiń, basqalardyń da yqpaly túse bastady. Olar óz-ózderin saqtap, qorǵaý úshin soǵys jaǵdaıyna kóshýge májbúr boldy. Kúrdterdi belgili bir dárejede amerıkalyqtar, eýropalyqtar qoldady. Reseı qoldady, ásirese Túrkıamen arasy ajyraǵan kezde áskerı jáne qarý-jaraqpen kómek jasady. Kúrdterdi Sırıaǵa qatysty emes, Túrkıaǵa qarsy da qoldanýǵa tyrysty. Saıasat ózgerip, qubylyp turady. Reseı Túrkıamen qaıta jaqyndasqan soń baryp olardan kishkene ajyrady. Sebebi Reseı úshin Túrkıa áldeqaıda mańyzdy. Dál osy másele Amerıkaǵa da qatysty qubylyp turady. Birese kúrdterge kómekteskisi keledi, sebebi Bashar Asadqa qarsy odaqtasy, DAISH-ke qarsy odaqtasy. Ekinshi jaǵynan NATO-nyń múshesi Túrkıany da saqtap qalǵysy keledi.
— Islam memleketteriniń terorızmmen baılanysty bolýy, olardy qoldaýy ıslam dinimen, musylmanshylyqpen múldem qabyspaıdy. DAISH-tyń beıbit jandardy qoısha qyrýy, zorlyq-zombylyqtan qashqan sırıalyqtardyń elin, jerin tastap, Eýropaǵa aǵylýy, jolda sábılerdiń teńizge tunshyǵýy sıaqty júrek aýyratyn oqıǵalar oryn alyp jatty. Buǵan qalaı túsinikteme berýge bolady?
— Bul saıası yqpal etýdiń joly, dinı yqpaldy paıdalana otyryp, basqa memleketterge óz yqpalyn júrgizý jáne ony qýattap, qoldap otyrǵan ózderindegi ásiredinshil ortalar. Osyndaı qozǵalystardy demep otyrǵan bulardyń óte mol qorlary bar. Bul áleýmettik qarjylyq kómek emes, zor saıası yqpaldastyq. Iaǵnı osy yqpalyn keńeıtý. Ekinshi máselesi, aımaqta Taıaý Shyǵys deımiz, Ortalyq Azıa, Ońtústik Azıada buar óte úlken kúshke ıe. Munyń kóptegen sebepteri bar. Arab áleminde, Taıaý Shyǵys elderinde dinniń yqpaly kúshti bolǵan. Islam dininiń hrıstıandyqtan, býddızmnen ereksheligi — zań máselelerine, saıası ustanymǵa óte zor yqpal etetindigi. Bul — bir sebebi. Ekinshi sebebi — ıslam dini ─ óte úlken biriktirýshi kúsh. Tarıhı turǵyda biriktirýshi kúsh. Kezindegi arab álemindegi úlken saıası oqıǵalar, qozǵalystar, mysaly ult-azattyq kúres, óz tutastyǵyn saqtap qalý, syrtqy kúshterdiń yqpalyna tótep berý — munyń barlyǵynda eń negizgi konsalıdator — ıslam dini. Kezinde Saýd Arabıasy Osman ımperıasy kolonıasynan shyqqanda negizgi paıda bolǵan top — «Musylman baýyrlary». Eń negizgi ýahabızmniń shyqqany da sol. Úshinshisi, HH ǵasyrda neokolonıalızm turǵysynda Izraıl sıaqty batys memleketteri qysym jasady, tonady. Túrli ádiletsizdikter jasady. Solarǵa tótep berýdiń bir reti. Musylman memleketteriniń dinı yqpaldastyqtyń nátıjesinde óz múddelerin saqtap qalýynyń basty qarýy — ıslamǵa oralý. Islamdyq yntymaqtastyqqa jol berý. Islam konferensıasy uıymynyń paıda bolǵany sonyń birden-bir kórinisi. Belgili bir dárejede ıslam syrtqy kúshterdiń, hrıstıan álemine, kres joryqtaryn, ádiletsizdikke baǵyttalǵan osyndaı qozǵalys. Ekinshi jaǵynan bul óte baqylaýǵa berilmeıtin, keı kezderi baqylaýdan shyǵyp ketetin qozǵalystar. Muny údetip otyrǵan keıbir arab memleketteriniń ózderi. Biraq sonymen qatar buǵan syrtqy kúshterdiń de arandatý áreketteri áser etti. Túrli saıası strategıalyq qysqa merzimdi maqsattardy kózdeı júrip, olar osy dinı radıkalızmdi paıdalanýǵa umtyldy. Kezinde Aýǵanstanda Keńes odaǵyna qarsy turý úshin «modjahıdterdi» qarýlandyrǵan, Ýsama Ben Ladenniń ózin jasaqtaǵan — Amerıka. Biraq mundaı dinı, áskerı uıymdardyń qysqa merzimde múddesin oryndaıtyn shyǵar, biraq olar sodan soń baqylaýdan shyǵyp ketetinin olar uqqan joq. Óz aldyna bir eshkimge moıynsunbaıtyn osyndaı kúshke aınaldy. Syrtqy kúshterdiń arab memleketteriniń osyndaı arandatýyn uzaq merzimde oılaı almaýy osyǵan sebepker boldy. Kelesi sebebi bul arab memleketteriniń óz ishindegi opozısıa, dinı opozısıa, bıligine kóńili tolmaýy, renjýi, uzaq ýaqyt bıliktiń aýyspaýyn, demokratıanyń joqtyǵyn ıslam dininen aýytqyp ketti dep oılaıdy, dinmen baılanystyrady. Osyndaı memlekettiń bylyǵynan kóńili qalǵandar qaıta ıslam jalaýynyń astynda birikti. 2000 jyldardyń basynan bastap «Arab kóktemi» oqıǵalary boldy, bılik aýysty. Jaýyzdyǵy boıynsha birinen biri asyp túsetin qozǵalystar paıda boldy jáne sońǵy 10-15 jylda mundaı qozǵalystar ózine bólek kvazımemleketterge aınaldy. Bul Sýdanda, Somalıde bar. Lıvıa, Sırıanyń birtalaı bóliginde qazirdiń ózinde DAISH paıda boldy. Ózderiniń sottary, óz qarýly kúshteri, óz polısıasy, eshkimge baǵynbaıtyn sharıǵaty bar. Biraq olar ıslamdy búrkeme retinde qoldanady. Islam sózin jalaý qylyp, qaraqshylyqpen aınalysatyn bandıttik, qylmystyq toptar. Islam dininiń buǵan eshqandaı qatysy joq. Bular bandalyq memleketter, bandalyq aımaqtar. Maqsattary — osyndaı qaraqshylardy álemniń túkpir-túkpirinen jınap, solardy uıymdastyryp, túrli qylmystyq áreketterdi jasaý. Naǵyz ıslam memleketi osyndaı bolýy kerek degendeı qatarlyq, saýdıalyq, basqa da demeýshilerdiń bar ekenin jasyra almaımyz.
Baýyrjan KARIPOV
Halyqaralyq "Qazaqstan Zaman" gazetiniń jaýapty hatshysy, "Bizdiń suhbat" bóliminiń redaktory
