Sırıa men Irak terıtorıasynda "DAISH memleketi" terorıstik top sodyrlarynan bosatylǵandardyń artynda dinı fanattarǵa aınalǵan balalar qalady. Olardy ásili «halıfattyń abdandary» dep ataıdy. Keıbireýler mundaı balalardy eriksiz qurbandar dep eseptese, endi bireýler tolyqqandy terrorısterge balaıdy. Qandy soǵys pen terraktterge qatysyp júrgen kámeletke tolmaǵandardyń bolashaǵy bar ma? Osy týraly málimetti Qamshy aqparattyq agenttigi oqyrman nazaryna usynady.
«Bul balalar eshqandaıda qurbandar emes. Olar bizdiń jaqyndarymyz ben dostarymyzdy aıaýsyz qyrdy. Olar ólimge laıyqty» deıdi Sırıalyq opozısıanyń kóshbasshylary. Osyndaı jetkinshekterdiń aıaýsyz qyrǵynyn kórgen qoǵamdastyqtardyń ókilderi radıkaldy úgitke baryp otyr. Jergilikti turǵyndardyń kópshiligi kámeletke tolmaǵan soǵysýy balalar túrmede otyrýy tıis deıdi.
«Qazirgi ýaqytta tek Irak túrmeleriniń ózinde 2 myńǵa jýyq kámeletke tolmaǵan jasóspirimder DAISH-qa ortaqtasqany úshin túrmede jazalaryn óteýde. Quqyq qorǵaý organdary ókilderiniń aıtýynsha, túrmedegi tutqyn balalar ózderin azaptaıtyndaryn aıtady. Tastalǵan ári azap kórgen olardyń óz memleketterine degen jekkórinishteri órshı túsedi» dep jazady tanymal The Economist basylymy.
Mektep oqýshylarynan quralǵan halıfa áskeri
Ekstremıster jaǵynda naqty qansha jetkinshekterdiń júrgenin týra aıtý qıyn. Brýkıng ınstıtýtynyń málimetinshe, 7 memlekettiń ulttyq armıasy men taǵy 50 qarýly top myńnan asa balalardy soǵys áreketterine qatysýǵa daıyndap jatyr. Ásirese, Taıaý Shyǵysta kópshiligi- uldar. Alaıda álem boıynsha qyzdardyń 40% terorıstik áreketterge jumyldyrylǵan.
Eske túsirsek, kámeletke tolmaǵandardy eldiń ishki qarýly kúresine jumyldyrý- Afrıka elderiniń bir qatarynda etek jaıǵan bolatyn. Soǵysqa qatysyp jatqan balalar men jasóspirimder týraly «Afrıkanyń eń sumdyq derti» dep aıtylǵan. Serra-Leondaǵy Azamat soǵysy kezeńinde 8000-ǵa jýyq adam jetkinshekterden quralǵan terorıstik toptardan zardap shekken. Máselen Ýganda da ulttyq «Qudaıǵa qarsylyq armıasy» kóterilis tobynyń quramynyń 70%-y - balalar men jetkinshekter.
Degenmen, «Islam memleketiniń» jas ári belsendi terrorısteri barlyǵynyń aldyn orap ketip otyr. Kámeletke tolmaǵan jıhatshylar jaraly ekstremısterge qan ótkizip, kóshelerdi qaraýyldap, tutqyndardy qarap, jazalaıdy. Sonymen birge bombalardy daıyndap óz-ózderin jarady, ózge balalarmen jetkinshekterdi óz quramdaryna qosýǵa úgitteıdi.
Balalardy terorızmge tartý ártúrli júrgiziledi. Meshitterde de, kóshe de olardy aldap-arbap kete beredi. DAISH memleketiniń baqylaýyndaǵy terıtorıalarda «mýltımedıalyq nasıhat» bólimderi bar. Onda ekstremıster balalarǵa úgit-nasıhat rolıkterin kórsetedi. Táttiler, sýsyndar berip, dıskter men býkletter taratyp ózderine yńǵaılaıdy. Mektepterdiń kópshiligi jabyq bolǵandyqtan balalar bos júrgendikten, sodyrlarǵa óz erikterimen qosylyp ketedi.
Qaıta qalpyna kelý
«Burynǵy ekstremıst-balalar qalypty ómirge qaıta orala alady. Máselen, Ngor Meıol qazir Amerıkanyń Djordjıa shtatynda turyp, jumys istep júr» dep málimdeıdi CNN arnasy.
Jetkinshek 15 jasta bolǵanda kóterilisshiler jaǵynda Sýdan basqarmasyna qarsy soǵysqan.
«Men adamnyń táni- qustarmen jándikterdiń jemtigine aınalǵan jerde ómir súrdim. Shıelenis kezinde qaza tapqan adamdardyń, dostarymnyń bolmysy kóz aldyma keledi. Alaıda men soǵysqa qatysqanyma ókinbeımin. Ońtústik Sýdannyń terrıtorásyn qorǵaǵanymmen maqtanamyn»-deıdi Meıol.
Onyń sózine qaraǵanda ol psıhologıalyq zardaptaryn eshqandaı arnaıy qalypqa keltirý sharalarynsyz emdeı alǵan.
Alaıda kóp jaǵdaıda mundaı jaǵdaıdy bastan ótkergen balalarǵa arnaıy kásibı, sapaly kómek kerek. Mundaı kómekti usynatyn arnaıy qaıyrymdylyq uıymdary da bar. Sonyń biri Child Soldier International uıymy. BUU-men uıymdastyrylǵan túrli jobalar men baǵdarlamalar da bar. Olardyń basty urany: «Qarýsyzdandyrý, soǵys oshaǵynan, ásker qatarynan qaıtarý, qalpyna keltirý».
Eń birinshiden sodyr-balalardy ekstremısterdiń yqpalynan bosatý kerek. Kóp jaǵdaıda jetkinshekter otbasylaryna qaıtarylady. Al óz ata-analarymen sodyrlardyń qolyna tabystalǵandar arnaıy qaıta qalpyna keltirý ortalyqtaryna jiberiledi. Qaıta qalpyna keltirý prosesi – eń qıyny. Balalar psıhologtarmen, psıhıatorlamen jumys isteýi kerek. Olar uzaq ýaqyt boıy sol ekstremıstik keńistiktiń yqpalynan shyǵa almaı, ózderin jalǵyz ári kereksiz sezinedi. Atalǵan balalardy qalpyna keltirý ortalyqtaryna jylyna 1000-ǵa jýyq jetkinshek keledi. Bul tym az kórsetkish. Balalardyń kópshiligi kómek qolyn suraýǵa qorqady nemese ekstremıster toby olardy jazalap tipti óltirýi múmkin degen oımen járdem suraýǵa batpaıdy.
Irak jáne Sırıa memleketiniń basshylyǵy DAISH memleketinde soǵysqan balalardy qaıta qalpyna keltirý máselesin qamtamasyz etetin arnaıy baǵdarlamalar men jobalar qurýdy oılastyryp jatyr. DAISH-tyń quramynda bolǵan buryńǵy sodyr-balalar mehanık, tehnıka jóndeýshiler sıaqty mamandar atana alady. Alaıda ol úshin aqsha men uzaq ýaqyt kerek. sonymen birge sapaly mamandardy tabý kiristirý- qıyn másele.
Aýdarǵan: Nazerke MUSA
