«Men boıymdaǵy jaqsy qasıetter úshin kitapqa qaryzdarmyn».
M.Gorkıı.
Keleshegim, Alash balasy!
Sizderge aıtýǵa mindettimiz dep sanaǵan, ómirlik qajettilikti oı sanaǵa utqyrlyqpen quıyp, shegelep sińirip ketýdi paryz dep sanaǵan eń ózekti ómirlik tilekter men ósıetti ótinishterimiz óte kóp. Sonyń biri kitap oqýdyń adamzat balasyna tıgizetin zor paıdasynyń jaı-japsary jaıynda bolatyn. Solardy nazarlaryńyzǵa aıryqsha shegelep usynǵandy jón sanadyq. Jahandaný men ǵalamdanýdyń obyr aǵymy men yqpaly kúrdelenip te, kúsheıip te keledi.
Kitap oqýdan qalǵan ulttyń, ásirese onyń urpaqtary orny tolmas aýyr rýhanı jutqa ushyrmaı, azǵyndyqqa qulamaı qoımaıdy. Demek, nadan, keshshe, máńgúrt... el, ulttyń bolashaǵy ońbaıdy. Óıtkeni, egerde biz kitap oqýdan tyıylsaq, onda oı oılaýdan da, aınalamyzdaǵy qubylysty taldaý, barlaý qabiletten de, adamgershilik qasıetten de, tipti qundy utqyrlyq ataýlynyń bárinen de aıyrylamyz. Sonda tórt aıaqty maldan adamnyń aıyrmasy qandaı dárejede bolmaq? Azǵyndyq pen jutaýdyń san qıly túrin bir sátke bolsa da, kóz aldyńyzǵa elestetip kórińizshi, aǵaıyn. Bul – sóz joq, qaýipti jáne ókinishti.
Kitap – adamzat balasynyń san ǵasyrlyq aqyl-oıynyń oqý arqyly jetilýiniń, kemeldenýiniń arqasynda qol jetken damylsyz damý úrdisiniń jemisi, ótken tarıhy men ómirlik taǵylym-tanymynyń altyn sandyǵy. Ǵabıt Músirepov: «Kitap degenimiz – aldyńǵy urpaqtyń keıingi urpaqqa qaldyrǵan rýhanı ósıeti. Kitap oqýdan tyıylsaq, oı oılaýdan da tyıylar edik» deýi osydan. Álbette kitapty tańdaı bilý, ony zeıindi zerektikpen muqıat taldap oqı bilý, ondaǵy sózdiń, oıdyń, túıindi tujyrymnyń qudiretin túsiný men túısiný, alǵan áserlerdi keıin ómirlik qajetińe jarata bilý, bul – árbir adamnyń biligi men bilim deńgeıin, paıymy men parasatyn, kóregen kemel kisiligin udaıy shynyqtyra bilýdiń ozyq ta utqyr joldaryn aıqyndaı alatyn alǵy sharttarynyń biri. Sonymen birge kóz jetpeıtin jerge ushqyr oı jetedi. Al sol oıdyń júıriktigin jetildiretin de, utqyrlyǵyn ozdyratyn da, sózge sheshendigin shynyqtyratyn da – kitap ekeni aqıqat. Sondaı-aq oqyǵan kitabyńdaǵy aıtýly keıipkerge elikteýdiń ózi, tipti avtordyń ózi sıaqty tulǵa bolýǵa qulshyný, bul – teńdesi joq qubylys. Demek, kitap oqý, bul – tekti kisilikke, kemel adamgershilikke, kemeńger kóregendik pen mádenıettilikke qol jetkizý baǵytynda quryshtaı shyńdala túsýdiń aıtýly kórsetkishi ekeni haq.
Iá, taldaý, boljaý, talǵam, tańdaý deımiz... Rasynda da búgingi jastarymyzdyń kópshiliginiń kitap oqýǵa degen nıeti qurdymǵa quldyraǵan tusta talǵam, tańdaý týraly, adamgershilik týraly sóz qozǵaýdyń ózi artyq sıaqty. Munyń negizgi sebebi nede? Bul el ishinde qandaı ózgeris-qubylystyń kesirinen týyndap otyr? Sózdiń shyny kerek, bul memlekettik saıasattaǵy eń úlken qatelik pen olqylyq – osy edi. Iaǵnı kitap oqymaý, jýrnal ustamaý, gazetke qaramaý... qysqasy, qazaq elin keshshelik pen nadandyqqa jyǵýdyń, ıaǵnı bundaı júgensiz azǵyndaý men rýhanı jutaýdyń qurdymyna qaraı jetkizýdiń, múgedektik sharyqtaýdyń qasireti – táýelsizdikti jarıalaǵannan keıin bastalǵan aıtýly qasiretterimizdiń biri ekeni bultartqysyz aqıqat. Ómirlik shyndyqqa tekti kisilikpen tike qaraıtyn ýaqyttyń týǵany qaı zaman. Qanshama ashshy bolsa da, shyndyǵy – osy. Kóregen kósemdikpen qasirettiń aldyn alý maqsatynda, qalyptasqan utqyr qundylyqty erekshe múddelikpen saqtap qalýdy úılestire de, ozdyra da almadyq. Ur da jyq urandy jekeshelendirýdiń kesirinen eldi meken, aýdan ortalyǵyndaǵy kóptegen mádenı oshaq – kitaphanalar, oqyrman zaldary talan-tarajǵa túsip, túbegeıli jabylyp tyndy. Endeshe eldegi bolyp jatqan qubylystyń barysyn jan-jaqty tereń taldaýdan ajyraǵan ult, urpaqtyń qandaı tańdaýy bolýy múmkin? Olaı bolsa, kitapqa degen keshegi qumarlyqty qaıtsek qaıta qalpyna keltiremiz? Qazaq eli utqyrlyqpen jańasha arttyra alamyz ba? Qashan? Qalaı? Bundaı ózekti de ótkir suraqtardyń jaýabyn kúlli qoǵam, memleket bolyp, hám ult, halyq bolyp talqylaıtyn kókeıtesti eń ózekti máselege aınalǵany qaı zaman. Biraq...
Alaıda búgingi júgensiz ketken qoǵamymyzdyń kitap ornyna paıdalanyp júrgenderi – uıaly telefon, kompúter jáne ǵalamtor, smartfon... negizgi oqý quraly bolyp otyrǵandyǵy belgili. Árıne, aınalysqa engen jańa tehnologıa men tehnıkalardyń jetistikteri qoǵamǵa qajet te bolar. Biraq...
Bul jerdegi áńgime olardyń eshqandaı saraptaýsyz, baqylaýsyz, shekteýsiz kúımen júgensiz ketip, zıandy tusynyń tamyry tereńdep bara jatqandyǵy jaıynda bolyp otyr. Bul eshkimnen de jasyryn emes. Bul tarıhı fakt. Osynyń kesirinen bulardyń adamzat balasyna tıgizip otyrǵan paıdasynan góri, kerisinshe, kesapatty zıandary áldeqaıda asa aýyr kúıde ekeni aqıqat. Aldy-artymyzdy tıanaqty taldaýsyz, boljaýsyz, talǵamsyz tek kózsizdikpen, bassyzdyqpen, essizdikpen «órkenıet» sıaqtyǵa elikteý, eshire qulshyný dertiniń arty aýyr bolatyny da daýsyz. Aıtalyq, urpaqtarymyzdyń oı sanasyn jan-jaqty ýlap, túrlishe jaǵymsyz sáýleleri densaýlyqqa qatysty ımýnıtetterdi urlap, júıke (nerv) talshyqtaryn talqandap, qulaq-kózden aıyryp, boıdaǵy tabıǵı qabiletterin jalmap, máńgúrttik qaýlap... aqyrynda olardy teńdesi joq utqyr ulttyq dana joldan qalaı bolǵan kúnde de taıdyrý, adastyrý, azǵyndatý, qurdymǵa jyǵýdaǵy qaterli qasiretteri anaǵurlym basym kúımen ýshyǵyp barady. Sonyń saldarynan ulttyq tarıhymyzda buryn-sońdy bolyp kórmegen qylmys pen opasyzdyqtyń túrleri kóbeıip, kúsheıip keledi. Ol ol ma, buryn-sońdy qulaq estip, kóz kórmegen ózi-ózine qol jumaýdyń (sýısıttiń) san alýan túri de, odan kóz jumǵan adamdardyń sany da shekten tys artyp, rekordtyq dárejeni jańalaı túsýde. Mysaly, ózi-ózine qol jumsap ólgeni 2016 jyly 3962-ge jetti. Bul tirkelgeni. Tirkelmegeni qanshama. Mine, bulardyń kesapatty yqpaly qoǵamymyzda kúsheıýine baılanysty eldiń, qoǵamnyń, hám ulttyń, urpaqtyń júgensiz zardap shegýshiligi de jyldan jylǵa artyp keledi. Dana halqymyz «qýyrdaqtyń kókesin túıe soıǵanda kóresiń» demekshi, qazaq eli kúreskerlikke jappaı qaýlaý úrdisimen tezirek túsýdi yjdahatty túrde qolǵa almaıtyn bolsaq, bizdiń kóretin qasiretterimizdiń zory áli alda sıaqty...
Biz, qazaq qaýymy, ásirese jastarymyz, turaqty túrdegi kitap oqýdan qalsa, onda oılaý, taldaý, boljaý, tańdaý taǵylymdyq pen tanymdyq qabilet-qasıetterimizdiń aıtýly dárejede aqsaıtyny, oı-ósirimizdiń qalyptasý dárejesi men tekti kisilik kelbetimizdiń utqyrlyǵy tómendeýge jetetindigi aıdan da anyq aqıqat. Kókiregi soqyr, nadan, keshshe adamǵa ómirde jaqsylyqtyń tańy atpaıdy. Jastar kórgenin isteıdi. Aıtalyq, adamzat tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan qaıyrymsyzdyq, qatygezdik, qanisherlik, anaıylyq, baskeserlik... ataýlynyń bári shekten tys etek jaıyp ketýi, mine – osydan bolsa kerek. Bunyń syrtynda otbasyndaǵy ózekti áleýmettik, turmystyq... máseleniń der kezinde utqyr sheshimin tappaı jáne oqytý-aǵartý salasyndaǵy keshegi keńestik dáýirde ozyq dárejede qalyptasqan utqyr júıeni biliksizdikpen qulatýdan keıingi paıda bolǵan turalatý dertinen áli kúnge aryla almaı jatqandyǵymyz taǵy bar.
Qalaı degende, solaı bola turǵandyǵyna qaramastan, endigi jerde, qazirgi tańda kompúterlik tehnıkalarǵa táýeldilik aıryqsha artqan tusta qoǵamymyzdy kitap oqýǵa kúshteý arqyly qyzyǵýshylyǵyn arttyrý, bul – ońaı sharýa emes. Sebebi qoǵamdyq tizginnen de, ómirlik eskekten de aıyrylyp qaldyq. Ýaqyttyń ózi dáleldep otyrǵandaı ulttyq shańyraqty ortasyna túsirý op-ońaı, keıin ony qaıta qalpyna keltirý, keregesin tikteý, ýyǵyn tyqtaý eń qıyn sharýa. Bunyń bári, saıyp kelgende, adamnyń ómirlik izdenimpaz eńbekqorlyqqa, talǵampazdyqqa, adamgershilikke degen qushtar talpynysty, qulshynysty nıetin, beınetqor eńbekqorlyqqa degen qabiletin joıatyn kesapatynan oryn bolyp jatqandyǵy sózsiz. Buǵan qosa ulttyq rýhanı jutaý qasiretterin artyra túsetini de daýsyz. Sonymen birge mıllıondaǵan kórermeni bar telearnalar men jarnamalardyń ultqa, ulttyq tálim-tárbıege qatysty kereǵarlyqty júgensizdikpen jasap otyrǵan qıanattary óz aldyna bir tóbe. Biraq qoǵamdy, urpaqty qaıtken kúnde de jónge túsirý, olardy san alýan qaskúnemdiktiń tyrnaǵynan qorǵaý aýadaı qajet sharýa. Bul – ardyń isi. Bul – kóregen kisilik pen kemel tektiliktiń, kemeńger kósemdik pen dara danalyqtyń isi. Ulttyq qaýipsizdigimizdiń tabantasy sonda ǵana qapysyz qalanady emes pe?! Endeshe qoǵamymyzda memleket tarapynan bularǵa qarsy tura alatyn batyl qadam, utqyr da ozyq sheshimniń pármendi yqpaly qajet. Qalaı aıtqan kúnde de bundaı kezek kúttirmeıtin memlekettik strategıalyq ózekti máseleniń túıinin sheshý úshin bárimiz qoǵam, memleket, ult bolyp jumylyp, qolǵa alatyn kezeń áldeqashan týǵany aqıqat.
Japyraqsyz qalsa butaq – jetim,
Oqylmaı qalsa kitap – jetim.
Bilimsiz bolsa urpaq – jetim,
Qorǵaýsyz bolsa ult – jetim.
Keńestik dáýirde bilmegen dúnıeńdi tezirek bilý úshin úıdegi bar kitapty aqtaryp, onda bolmasa kitaphanaǵa baryp izdeıtin edik. Taýyp alǵan soń jan-jaqty tereń zerdelep, sanamyzǵa shegelep sińiretin edik. Osyndaı izdenimpaz eńbekqorlyqtyń arqasynda ǵana, ómirlik múddeli nıet pen yntaly yqylasty eseleı bilýdiń arqasynda ǵana, aqyrynda burynǵydan da beter tyń serpindi serpilispen ózimizdi-ózimiz jetildirýshi de edik, qatardan oza da túsýshi edik. Ómir bolǵan soń ár qıly jaǵdaılar kezdesip turady ǵoı. Túrlishe sebeppen kitap oqı almaı qalsaq, qundy dúnıeńdi urlatyp alǵandaı qýystanyp, álde asa mańyzdy músheńdi joǵaltyp alǵandaı yńǵaısyzdanyp, qoǵamdyq ortada da, bilimdi, bilikti adamnyń qasynda da ózińdi kem dárejede turǵandaı seziktenip, kúızeliske túsetinbiz. Sol sebepten de ózimizdiń kúndelikti ómirlik kúıbeleń tirshiligimizde oryn alǵan osynaý qatelikterimiz ben olqylyqtarymyzdyń oryndaryn qaıtkende de tezirek tolyqtyrý maqsatynda, básekeli jarysty jańasha ozdyra túsýdiń baǵytynda kitaptardy jantalasty kúımen oqýǵa, qaıtken kúnde de izdenimpaz bilimdi, saýatty adamdardan oza túsýge qulshynatynbyz. Óıtkeni, ol kezeńde kez kelgen otbasynda teńdesi joq dárejede molshylyq pen mereıli bereke túgeıli ornyqqandyqtan tamaq toq, ýaıym joq, alańsyz tirshilik keshti. El-jurt biri qalmaı jatsa da, tursa da jappaı kitap oqýdyń úlgili ónegesin ozdyrdy. Álemdik tańǵajaıyp qubylystardy ıgerýge jol ashty. Bul óz kezeginde ǵylymnyń qupıaly tustaryn aıqyndaýǵa qulshyndyrdy. Kitap mıllıonǵa jýyq taralymmen shyǵyp jatsa da jetispeıtin. Sol sebepten kitapty tapsyrys (podpıska) arqyly qolǵa túsirý úrdisi de ornyqty. Kitap ustazdyq róldi qapysyz atqaratyndyqtan estiniń tárbıesin burynǵydan da beter jetildire túsedi. Al tekti ýyzǵa jarymaı ósken, otbasynda tálim-tárbıeniń utymdy úlgi-ónegesin kórmeı ósken, keıin kóregen izdenimpazdyqpen ómirlik tektilik pen kemel kisilikti aınalasyndaǵy adamdardan, qoǵamdyq ortadan kóre bilip, ózin qaıtken kúnde de ózgeriske túsire bilýge erekshe múddelikpen qulshynbaǵan adam ǵana baıaǵy ultsyz, tárbıesiz, teksiz, minezsiz... qalbynda qala beredi. Ózin-ózi tárbıeleı almaıtyn adam, ózgeni de (tipti óz urpaǵyn da) tárbıeleı almaıtyny daýsyz. Qamshynyń sabyndaı ómirlik qysqa tirshilikte ózin-ózi jeńe almaıtyn adamda jańarýdyń eshqandaıda úrdisi bolmaıdy.
Sózdiń shynyn aıtý kerek, ómirlik rýhanı qorjyny asa baı ámbabap dárejede júrgen adam, ómirlik uly murattarǵa elden buryn qolyn jetkizip, shyńyna shyǵady. Uzaq utymdy ómir súredi. Mine, bulardyń bári, saıyp kelgende, shyn máninde utqyr kúımen ozyq dárejede ómir súre bilýdiń máni men sániniń de, maǵynasy men mazmunynyń da eń aıtýly kórsetkishi osy emes pe?! Shyndyǵyna kelgende dál solaı! Bul – bir. Erekshe kúıde eskeretin kelesi ekinshi jaǵdaı: ol óskeleń urpaqtarymyzdy ulttyq kórnekti tulǵalarymyzben, san saladaǵy qaıratkerlerimizben múmkindigin qalaı da taýyp jıi kezdestirip otyrýdyń utqyr úrdisin ozdyra túsý, bul – olardyń kitap oqýǵa degen qyzyǵýshylyǵy men qumartýshylyǵyn arttyra túsýmen qosa, ozyq dárejede utqyr ómir súre bilýge degen, qoǵamdyq ortada tulǵa bola bilýge degen tyń serpindi serpilisterin aıryqsha jandandyra túsetin eń utymdy ulttyq asyl dástúrlerimizdiń biri ekenin biri bilse, kópshilik bilmeıtini sózsiz. Úshinshiden, kóp oqyǵannyń toqyǵany zor, kópti kórgenniń túıgeni mol adam progresıvshildik baǵytta árdaıym jańashyl, bastamashyl, halyqshyl, týrashyl, oıshyl, kóshbasshy kúreskerlik dárejesinde júredi. Dúnıede qasirettiń úlkeni – oıdyń jetimdigi. Oıy jetim adam – naǵyz jetim. Ol – naǵyz baqytsyz adam. Ol ultsyz, tárbıesiz, teksiz, ózimshil, qaıyrymsyz, qaskúnem, qatygez... bolady. Keńestik dáýirde adamdar bir-birine esepsiz dárejede erekshe meıirimdi, baýyrmal, qamqorshyl, adal janashyr ári aınymas súıenish bola bilýge umtylatyn, qulshynatyn, ańsaıtyn.
Al qazaq halqy táýelsiz el atanǵan tusta, ıaǵnı qazirgi tańda bundaı utqyr qubylystyń dástúrin de, tekti kisilikpen únemi jetilýdiń arqasynda kemeldenýshiliktiń úrdisin de kezdestirýge qatysty túsinik-uǵymynyń ózi sanamyzdan bulbul ushyp, muńǵa aınalyp, teńdesi joq qundylyqtarymyzdyń múlde joq bolýdyń qasiretti dertine ushyraǵandyǵy qandaı ókinishti, deseńizshi.
Rasynda da, Alash balasy, kitapty únemi oqyp otyrýdy ozdyrmasa, kúndelikti qoǵamdyq bolmysty taldap otyrmasa, ómirlik ozyq tańdaý men talǵam-tanymnyń utqyrlyǵyn shyńdap otyrmasa, aq pen qaranyń, jaqsy men jamannyń, shyndyq pen ótiriktiń, qasiret pen ónegeli quttyń, altyn men mystyń arajigin taldap ajyra almaıtyn adamnan ne kútýge bolady? Táýelsiz Eldigimiz ben Ulttyǵymyzdyń búgingi jáne keleshek taǵdyryna qatysty aldy-artymyzdy jan-jaqty taldaı almaıtyn, tipti ulttyq altyn qundylyq pen asyldyq ataýlynyń utqyrlyǵyn zamana talaptaryna saı jetildire túsý baǵytynda syn kózqaraspen jańasha baǵamdaı otyryp, urpaǵymyzdyń oı sanasyna jańasha sińirýdi ozdyra almaıtyn áke-sheshe, ata-ájeniń... boıynda tekti kisiliktiń qandaı kemel qadir-qasıetteri bolýy múmkin? Qysqasy, hám qazaqtyń oı sanasyn bolsyn, qoǵamdyq qurylymnyń kez kelgen satysyn bolsyn, eń aldymen damylsyz kemeldendire bilýge qatysty utymdy utqyr úrdis-dástúrlerimizdiń ozyq dárejede bolmaýy, bul – qurdymǵa qaraı quldyraýdyń, orny tolmas qasiretterge uryndyrýdyń zoryna ákelip soqtyrmaı tynbaıtyndyǵy sózsiz. Endeshe, endigi jerde, aldaǵy aǵymdaǵy ýaqyttyń bárinde de qazaq balasy, ne istemek kerek?
Esterińizde bolsyn, keleshegim, Alash balasy!
Kitapty qumartý arqyly qulshynyspen súısine kóp oqyǵan adamnyń kókirek kózi árqashanda oıaý, zeıini zerek, júrisi sergek keledi. Ozyq dárejede ómir súre bilýge degen qushtarlyǵynyń utymdylyǵy aınadaı aıqyn ári kúndeı jaryq, abyroı-bedeli joǵary, mártebeli mereıi bıik, minezi kórkem, kelbeti ásem, zıaly azamattyǵy bekzat, talǵampaz iskerligi utqyr kúıde keledi. Ómirlik tańdaýy men ulttyq muraty asyl dárejede damylsyz damı túsedi. Kez kelgen ortada sóz sóıleýge kelgende sózsheńdigi men oıshyldyǵy dara kúıde bolady. Sabyrly, baısaldy, júregi keń, sezimtal, keshirimpaz dárejede ónegeli tirshilik keshýdiń utqyr úlgisin ozdyrady. Sóz saptaýǵa kelgende tili júırik jáne sheshendik sheberligin kez kelgen ortada moıyndata bilýge kelgende shýaqty nurly sáýlesin únemi aınalasyna shashýmen ǵana ómir súredi. Ulttyń únemi joǵyn joqtap, muńyn muńdap, halyqtyń sózin der kezinde aıtýǵa kelgende eshkimnen de qaımyqpaıtyn adal halyqshyl, týrashyl, ult múddesine qatysty máselege kelgende kúreskerlik jolda belsendi keledi. Jeke basynyń baılyǵyn jáne saıası upaıyn arttyra túsý maqsatynda ult múddesine qarsy satylympazdyq pen opasyzdyqqa barýdyń jolyn óle-ólgenshe túsinbeıdi. Sonymen qatar olardyń ózderiniń ul-qyzdary men nemere-shóbereleriniń oı sanasyna utqyrlyqpen quıatyn ómirlik ónegeli ósıetteri men batalarynyń taǵylymdyq qudiretiniń ulaǵaty orasan zor dárejede bolady. Kóp oqyǵan tekti adamnyń rýhanı qorjyny izdenimpaz eńbekqorlyqpen jınaǵan-tergen gaýharlar men injý marjan túıinderge toly bolyp, ámbebaptyq dárejege jetedi. Qysqasy, kitapty zaman talabyna saı laıyqty adam ómir súrý úshin oqý qajet. Álemdik utqyr qundylyqtar men asyldyqtardy der kezinde ıgere otyryp, ulttyq bolmysymyzdyń utqyrlyǵyn jańasha ozdyra túsý úshin oqý qajet. Kitap – sarqylmaıtyn teńdesi joq altyn bulaq jáne kónerip tozýdy bilmeıtin altyn qazyna. Kitapty túp-nusqadan oqýdyń utqyrlyǵyn eshbir tehnıka da, tehnologıa da almastyra almaıdy. Kózimiz ábden jetken mol dúnıe jaıly qazbalap aıta bersek, kitap oqýdan adamzat balasynyń alatyn jan-jaqty lázzáti men qudiretti qýatynda shekteýlik joq. Bolýy múmkin de emes.
Biz, bárimiz de – qýat kózimiz. Esti de tekti, kóregen de kemeńger basshynyń ózge memleketter qazaq halqyn kórgende tańǵalarlyq, úlgi-ónege tutarlyq ulaǵaty zor aıtýly eli, onyń kemel urpaǵy bolýǵa mindetti. Sondyqtan memleket, qoǵam bolyp, hám ult, halyq bolyp, bir kisideı bir judyqqa jumyla birigip, pármendi kúreskerlikti qaýlatýdyń jobasyn jedel túrde qolǵa alatyn eń ózekti de, eń ótkir de adamzattyq másele ekenin aıdaı aıshyqtaý edi. Óıtkeni búgingi tańda urpaqtarymyǵa memleket ananyń aıryqsha utqyr mahabbaty tapshy. Sonymen qatar maqalanyń negizgi kózdegeni osynaý kókeıtesti ótkir máselelerge kúlli eldiń, ulttyń, memlekettiń, qoǵamnyń nazaryn aýdarý, oı salý, tolǵanýǵa túrki bolý, serippedeı serpindi serpiliske túsirý arqyly qoǵamdy, ultty, urpaqty kemeldendire bilýdiń utqyr da utymdy joldaryn (jobalaryn) birlese tabýdyń maqsatynda barshany janqıar kúreskerlikke shaqyrý boldy. Oqy! Shabyttan! Jasa, Alash balasy!
HHİ ǵasyrdyń sahnasynda qazaq Máńgilik elge aınalý degenimiz, eń aldymen ómirlik kúreskerlik belsendiligi orasan zor, jan-jaqty saýatty, bilimi men biliktiligi mol, tekti mádenıeti men isker kemeldigi joǵary, jahandyq básekege qabiletti ult bola bilý degen sóz. Demek, kúlli eldi, ultty, hám ul-qyzdarymyz ben shákirtterimizdi básekeli jarysqa laıyq kemeldendire bilýdi utqyrlyqpen únemi ozdyra túsý degen sóz. Iaǵnı HHİ ǵasyr sahnasynda qazaq eli tek esti de tekti, kemel de kóregen, bilikti de kemeńger dárejedegi óz ul-qyzdarymyzben, nemere-shóberelerimizben ǵana maqtanýdy da, marqaıýdy da utqyrlyqpen ozdyra bilýdiń arqasynda ulttyq mártebeli mereıimizdi buryn-sońdy bolyp kórmegen dárejede asqaqtata bilýdiń ozyq ta utqyr ónegelerin ozdyra alatyn altyn ǵasyryna aınaldyrý degen sóz. Endeshe baıtaq elge, ultqa, hám urpaqqa, shákirtke degen shyn mánindegi teńdesi joq janqıar dárejedegi janashyrlyqqa toly aq nıetimizdiń ózi sóz júzinde qalyp qoımasa etti.
Moldaǵalı MATQAN
Halyqaralyq Mustafa Kemal Atatúrik atyndaǵy
Altyn medaldiń ıegeri, qoǵam qaıratkeri,
pýblısıs-jazýshy, akademık.
