Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyndaǵy rýhanı jańǵyrý degenimiz ne, onyń saıası jańǵyrý men ekonomıkalyq jańǵyrýdan qandaı aıyrmashylyǵy bar? Ózge memleketterdegi jańǵyrýdan artyqshylyǵy nede? Osy suraqtarǵa Eýrazıalyq ıntegrasıa ınstıtýtynyń dırektory Ǵanı Nyǵymetov «Habar» arnasyndǵy «Betpe-bet» baǵdarlamasynda jaýap berdi. Ǵanı Nyǵymetov bastaǵan ınstıtýttyń búgingi maqsaty – halyq arasynda «Rýhanı jańǵyrý» máselesi boıynsha saýalnama júrgizip, mańyzyn jetkize bilý. Elbasy joldaýyndaǵy úshinshi jańǵyrý máselesin aıqyndap, onyń ishinde rýhanı jańǵyrýǵa erekshe toqtalyp ótken el azamatynyń ózekti oıy men tushymdy pikirin Qamshy.kz aqparat agenttiginiń tilshisi oqyrman nazaryna usynady.
JAŃǴYRÝ DEGEN NE?
Jyldyń basynda Elbasymyz halyqqa joldaýynda úshinshi modernızasıa strategıasyn jarıalady. Birinshi modernızasıa egenmendik alǵan kezde, 1990 jyldyń basynda boldy. Keńes odaǵy ydyrap, jańa memleket, Qazaqstan Respýblıkasy quryldy. Alaıda Qazaqstan ekonomıkasynyń jaǵdaıy múshkil boldy. Sol kezde josparlyq ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa kóshtik. Ekinshi modernızasıa strategıasy – 1997 jyly 2030 strategıasyn qabyldaǵan kez. Ol ýaqytta aldymyzǵa naqty josparlar men maqsattar qoıdyq. Ol maqsattarǵa jettik te. Básekege qabiletti 50 memlekettiń qataryna kirdik. Sóıtip elde daǵdarys bastaldy. Munaıdyń baǵasy tústi. Sol kezde prezıdent «Ult jospary», «Júz naqty qadam», «Nurly jol» t.b. baǵdarlamalardy qabyldady. Al jyldyń basynda Elbasymyz úshinshi jańǵyrýdy, úshinshi modernızasıany jarıalady. Muny – alǵa qoıǵan 2050 maqsatyna úlken kópir jasaý, modernızasıa arqyly sol maqsatqa jetý dep túsinemiz.
SAIASI JAŃǴYRÝ
Úshinshi jańǵyrý úsh baǵytty ustanady. Birinshi saıası jańǵyrý – konstıtýsıalyq ózgeristerdiń bolýy. Konstıtýsıalyq ózgeristerdiń basty maqsaty – prezıdenttiń ókilettikterin parlamentke, úkimetke berý. Iaǵnı, úkimettiń, parlamenttiń derbestigin, jaýapkershiligin arttyrý, bedelin kóterý. Parlamentte halyqtyń qalaýlary jumys isteıdi. Instıtýttyń negizinde parlamenttiń kúsheıýi – óte durys úrdis. Bizdiń qoǵamda ári qaraı demokratızasıanyń jalǵasýyna septigin tıgizetin úrdis.
EKONOMIKALYQ JAŃǴYRÝ
Halyqtyq máseleler – sý, jol, jumyssyzdyq syndy máseleler osy modernızasıa arqyly sheshiledi. Ekonomıkalyq jańǵyrýdyń basty maqsaty – ekonomıkamyzdyń jańa ósý modelin qurý. Munaıdyń baǵasy óse me, óspeı me, osy qalpynda qala bere me, bizge belgisiz. Mundaı jaǵdaıda tabıǵı baılyqtarǵa senip otyra berýge bolmaıdy. Ózimizdiń ıntellektýaldy, adamı kapıtalymyzǵa súıenip, jańa, ıntellektýaldy ekonomıka jasaýymyz kerek. Bul – jastarǵa arnalǵan úlken jaýapkershilik. Qazaq halqy, Qazaqstan naryqtyq, jahandyq ekonomıkaǵa tabıǵı baılyqtan basqa ne usyna alady? Osy máseleni sheshý – ekonomıkalyq jańǵyrý modernızasıasynda aıqyndalady.
RÝHANI JAŃǴYRÝ
Úshinshi modernızasıadaǵy eń qıyny ári eń mańyzdysy – rýhanı jańǵyrý. Bul – bizdiń sana-sezimimizdiń, minez-qulqymyzdyń, júris-turysymyzdyń ózgerýi. Máselen, jasóspirim sportpen shuǵyldanǵysy kelse, ol birinshi óziniń kúshine senip, ózinen bastaýy kerek. Ózgeris – óz-ózin jetildirý degen sóz. Bilim jaǵynan bolsyn, sport jaǵynan bolsyn, jańa zamanǵa saı ózimizdi ózgertip turý. Eń áýeli sanany ózgertý kerek. Rýhanı jańǵyrý – buqaralyq sanany ózgertý jáne bul óte qıyn joba. Onyń ústine jaqyn arada bite salmaıdy. Keleshekke, bolashaqqa arnalǵan joba. Prezıdentimizdiń kóregendik saıasatynyń taǵy bir úlgisi. Jastar osyny túsine bilý kerek. Jańa zamanǵa saı ózimizdi qalaı jetildiremiz, eń damyǵan memleketterdiń qataryna qalaı qosylamyz? Osy suraqtardy oılanyp, sheshimin tabýǵa atsalysý kerek.
NENİ JÁNE NEGE ÓZGERTÝİMİZ KEREK?
Prezıdenttiń maqalasynda kórsetilgendeı, bizdiń ulttyq turmysymyzda, sana-sezimimizde jaqsy da, jaman da qasıetter bar, bul – shyndyq. Sol qasıetterdi túsinip, keri tartatyn minezderimizdi anyqtap, saralap, sony ózgertýimiz kerek. Máselen ysyrapshyldyq, maqtanshaqtyq, ústemshildik, t.b. qylyqtarymyzdan arylý jaıyn oılanýymyz kerek. Qazirgi zamanda damyǵan memleketterdiń qatarynan tabylǵymyz kelse, olardyń tájirıbelerin, eń jaqsy qasıetterin boıymyzǵa sińirý arqyly ózimizdi damytýymyz kerek. Keri tartatyn atalmysh qasıetterge pragmatızmdi qarama-qaıshy qoısaq, árbir zatty únemdi qoldaný, únemshildik, qarapaıymdylyq t.b. qasıetterdi damyta alamyz. Óıtkeni, resýrstar shekteýli.
Qazaq halqy ne sebepti shashylyp toı jasaıdy? Árıne, bar bolsa, nege jasamasqa? Alaıda qarajatymyz jetpeı, toı jasaý úshin nesıe alamyz da, ony 5-10 jyl tólep júremiz. Onyń ne qajeti bar? Bul – durys emes ári pragmatızmge jatpaıdy. Bizdi keri tartatyn úrdis.
Biz qolymyzda bar resýrstardy únemdi qoldanyp, bar kúshti ózimizdiń damýymyzǵa salýymyz kerek. Ol úshin bilimge qaraı umtylýymyz mańyzdy. Bilimdi bolý, kózimizdiń, sanamyzdyń ashyq bolýy, oǵan qosa ulttyq mádenıetimizdi, ulttyq qundylyqtarymyzdy joǵaltpaý – qazaqstandyqtardyń basty maqsaty. Sony Elbasymyzda jaqsy muny jaqsy aıtyp ketken.
Bizdiń ereksheligimiz – úsh jańǵyrýdy birden bastap kettik. Rýhanı jańǵyrý – eń qıyn jańǵyrý. Ári rýhanı jańǵyrý bolmaı, basqalaryna jete almaımyz. Ózgerýdi ózimizden bastaıyq, óz dárejemizge kóńil bóleıik, biliktiligimizdi arttyraıyq. Bilim joǵary bolmasa, kásibı deńgeı de artpaıdy. Sony oılanýymyz kerek.
