Otbasy – músheleri nekelik jáne týystyq qatynastarmen baılanysqan, turmys-tirshilik jáne jaýapkershilik ortaqtyǵy bar kishi áleýmettik top.
Otbasynyń ishinde áleýmettik qarym-qatynastyń eki túri aıqyndalady: erli-zaıyptylyq (eri men áıeliniń arasyndaǵy) jáne týystyq (ata-ana men balalar, týystar arasyndaǵy).
Otbasy kez kelgen qoǵamnyń basty qundylyqtarynyń biri. Onyń qundylyǵy áleýmettik mańyzy joǵary negizgi fýnksıalardy atqarýymen baılanysty.
Otbasy ekonomıkalyq qyzmet atqarady. Onyń aıasynda erli-zaıyptylardyń ortaq dúnıe-múlik qalyptastyrýy, ózderin jáne balalaryn materıaldyq qamtamasyz etýi júzege asady.
Reprodýktıvtilik qyzmet negizinde otbasylar dúnıege sábı ákelip, qoǵam turǵyndarynyń sanyn arttyrýǵa úles qosady. Sol balalaryn tárbıelep, bilim men tájirıbe berip, mádenı-rýhanı damytyp, qoǵam qataryna qosý úshin áleýmettendirýshi fýnksıasy iske qosylady.
Degenmen, mundaı fýnksıalardyń tıisti deńgeıde júzege asýy úshin qajetti negizgi mehanızm – neke. Neke – er men áıel arasyndaǵy otbasyn qurýǵa negizdelgen jáne memleket tarapynan maquldanǵan qarym-qatynas túri. Ol erli-zaıyptylardyń bir-birine jáne balalaryna qatysty jeke jáne múliktik quqyqtary men mindetterin anyqtaıdy. Neke otbasyn zańdy etetin ınstıtýt.
Nekeniń negizgi eki túri bar: azamattyq neke (memlekettik organda tirkelgen) jáne dinı neke. Qazaqstan zaıyrly memleket bolǵandyqtan, dinı nanym-senim negizinde qıylǵan nekeni resmı neke retinde qarastyrmaıdy.
Qazaqstandyq qoǵamnyń dinshildik deńgeıiniń artýy jaǵdaıynda musylman jamaǵatynyń arasynda nekelerin meshitterde qıdyryp, memlekettik tirkemegen azamattar da boldy. Din salasyndaǵy memlekettik ýákiletti organnyń keńesimen Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy (QMDB) bul olqylyqty rettedi. Endigi aralyqta meshitterde dinı «neke qıý» jorasy otbasyn qurýshylardyń nekeleriniń memlekettik tirkelgendigin rastaıtyn kýálikterin kórsetken kezde ǵana qıylatyn boldy.
Sondaı-aq ıslam dini aıasynda nekege otyrý jasy «balıǵat jasy» uǵymymen beriledi. «Balıǵat» sózi arab tilinde «tolysý», «jetý» degen maǵynany bildiredi. Adam ómirindegi balalyq shaqtyń aıaqtalyp, eseıý kezeńiniń bastalǵanyn sıpattaıdy. Alaıda «balıǵat» kezeńiniń jastyq mólsheri naqty anyqtalmaǵan. Negizinen, ol adamnyń jynystyq-fızıologıalyq jetilýin basshylyqqa alady.
Elimizdiń zańnamasy boıynsha azamattar nekelerin on segiz jastan bastap rásimdeı alady. Jekelegen jaǵdaılarda (júkti bolýy, ortaq balalarynyń bolýy) nekelesý jasy eki jyldan aspaıtyn mólsherde tómendetilýi de múmkin (QR 26.12.2011 j. № 518-İV «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» Kodeksi, 10-bap).
Degenmen, dinı senimdi jamylyp, «balıǵat» jasyna toldy degen jeleýmen kámeletke tolmaǵan qyzdarmen memlekettik tirkeýsiz, dinı «neke qıý» faktileri bolmady dep aıta almaımyz. Meshitterdegi mundaı olqylyqtar QMDB tarapynan retteldi. Degenmen, bul máseleniń qaıtalanýyn boldyrmas úshin zańnamada dinı mekeme qyzmetshileri men jekelegen adamdardyń dinı «neke qıý» rásimderin zańsyz júrgizgeni (nemese qaıtalap júrgizgeni) úshin jaýaptylyǵyn bekitý qajet.
Sondaı-aq elimizde etek jaıyp bara jatqan psevdoıslamdyq aǵymdardyń tájirıbesinde jasóspirim qyzdarmen dinı neke qıý jáne kóp áıel alý jaǵdaılary jıi kezdesedi. Dinı joralǵylardy jamylǵan pedofılıa qubylysy ornyǵyp keledi.
Psevdoıslamdyq aǵym ókilderi ajyrasý kezinde de dinı ustanymdaryn alǵa tartady. «Talaq» (ajyrasý, tastaý) dep úsh ret aıtyp, áıeli men balalarynan bas tartqan psevdomusylmandar shynaıy ıslamda otbasy qundylyǵy erekshe mańyzdy ekendigin joqqa shyǵarady. Balalarynyń keleshek taǵdyry úshin múlde alańdamaıdy. Talaq etken áıelderiniń sol jamaǵattarynyń múshesi bolyp tabylatyn basqa «baýyrlaryna» múlik sıaqty syıǵa berilip jatýy da áıel zatyna degen qurmettiń joqtyǵyn dáleldeıdi. Tipti, bir aıda birneshe márte talaq bolǵan júkti áıeldiń óz ishindegi balanyń ákesi kim ekendigin bilmegen jaǵdaılary da bar.
Psevdomusylmandardyń arasynda kámeletke tolmaǵan qyzdaryn óz jamaǵattary ókilderine turmysqa berip jatqandary da az emes. Olar úshin áıel – kóbeıýdiń, qoǵamdaǵy óz úlesterin arttyrýdyń quraly ǵana. Kóbeıýdegi maqsat – sol qoǵamda yqpaldy kúshke ıe bolý.
Zaıyrlylyq aıasynda otbasy men neke ınstıtýttaryn jetildirý, onyń qundylyqtaryn qorǵaý maqsatynda osy atalǵan máselelerdi de zańnamalyq negizde sheshý qajettiligi aıqyndalady.
Otbasyndaǵy kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtarynyń qorǵalýyn qamtamasyz etýge de suranys joǵary. Ata-analarynyń dinı kózqarastary men ustanymdary otbasyndaǵy balalardyń áleýmettik damýyna zıan keltirip otyrǵandyǵyn dáleldeıtin jaǵdaılar sany artyp keledi. Balalaryn dindi ustanýǵa májbúrleý, qysym kórsetý, medısınalyq qyzmetten, ásirese, vaksınasıalaýdan bas tartý, bilimi men shyǵarmashylyq damýyn shekteý, qoǵamnan oqshaýlaý, t.b. radıkaldy áreketter de memlekettiń otbasy ınstıtýtyn baqylaý fýnksıasyn zańnamalyq turǵydan jetildirý kerektigin túsindiredi.
Jaqıanov T. J.,
«Mádenıetter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵy» RMM
Taldaý bóliminiń bas sarapshysy, á.ǵ.k.
