Tól dybysynan árip sany asyp túsetin álipbı tilge qaýip tóndiredi. Osy ýaqytqa deıin qoldanylyp otyrǵan qyryq eki tańbanyń teń jarymy qazaq tiline qajetsiz. Basy artyq áripter dybystarǵa nuqsan keltirip, tildi ulttyq qunarynan aıyrady. Ókinishtisi, kırıll áripteri qazaqtyń shuraıly tilin jetpis jeti jyl boıy shubarlap keledi. Sondyqtan, latyn álipbıine kóshý – kezek kúttirmeıtin mindet. Latyn qarpi qazaq tilin oqytýdy jeńildetedi ári túrkilik biregeılikti nyǵaıtady.

Til saraıyndaǵy «Latyn álipbıine kóshý: daıyndyq barysy» atty jıynda fılologıa ǵylymdarynyń doktory, profesor, QR Ulttyq Ǵylym akademıasynyń korespondent-múshesi Erden Qajybek osyndaı oı órbitti. Onyń aıtýynsha, eń úlken qasiret – aýylda ósken qazaqtyń qara balasy ana tilinde aksentpen sóıleı bastaýy. Mundaı qaýiptiń betin latyn qarpine tez arada kóshkende ǵana qaıtaramyz. Qazirgi tańda qyryq eki áripti kırıll árpiniń kesirinen qazaq tilinde birizdilik joıyla bastady. Ár ǵalym, ár gazet, ár adam óz betinshe gramatıkalyq, orfografıalyq ereje qalyptastyryp aldy. Profesor bul arada bir sózdi birneshe nusqada tańbalaıtyn respýblıkalyq basylymdardy, túrlishe jazý erejesin usynǵan orfografıalyq sózdikterdi meńzedi.
– Búginde latyn jazýyna kóshýdiń birneshe sebepteri bar. Bizdiń elimizde naqty mindetter aıqyndalyp qoıdy. Atap aıtqanda, latyn grafıkasyna kóshýdiń túpki maqsaty – ulttyq ári túrkilik biregeılikti qalyptastyrý, qazaq tilin álemdik aqparat keńistigine engizý ári memlekettik til mártebesin nyǵaıtý. Atalǵan aıqyn maqsattardy aqparat quraldary arqyly túsindirý kerek, – dedi Erden Qajybek óz baıandamasynda. Ǵalym óz oıyn osyǵan deıin úsh márte álipbı aýystyrǵan qazaq halqynyń búgingi rýhanı beınesimen sabaqtastyrdy. Qazaq tiliniń kósh basynda turǵan Júsip Balasaǵun, Mahmud Qashqarı, Ahmet Iasaýı eńbekterin atap, ulttyq qundylyqtardy qaıta jańǵyrtýda latyn grafıkasynyń mańyzy erekshe ekendigin jetkizdi.
Túrki halyqtarynyń latyn grafıkasyna kóshýin kezinde komýnızmniń kóshbasshysy Vladımır Lenın qyzý qoldap: «Shyǵystaǵy uly tóńkeris», – dep ataǵan kórinedi. Alaıda qyzyl jendetter túrkilerdiń latyn tańbasyna kóshýin kóp uzatpaı toqtatyp, keńes bıligin biregeılendirý maqsatynda irili-usaqty ulttardyń jazýyn kırıllısaǵa aýystyryp jiberedi. Saıası sheshimniń saldarynan qazaq til biliminiń atasy Ahmet Baıtursynuly qalyptastyrǵan úndestik qaǵıdasy da, tól dybystardy tańbalaǵan latyn qaripteri de eskerýsiz qalady. Nátıjesinde, qalaı tańbalansa, solaı sóıleıtin, syrttan engen sózderdi ulttyq fonemaǵa beıimdemeı, esh ózgerissiz jazatyn jańa emle qalyptasty. Semınar-keńeste bas qosqan ǵalymdardyń pikirinshe, latyn qarpin qoldanǵanda osyndaı olqylyqtar bolmaıdy. Qazaq tili slaván dybystarynan arylady.
Bul taqyrypty A. Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, profesor Álimhan Júnisbek keńirek túsindirip berdi. «Qazirgi álipbıimizdi qazaq álipbıi dep ataýdyń esh reti joq. Óıtkeni, ol qazaq-orys, tipten, aqıqatyn aıtsaq, orys-qazaq álipbıi dese de bolady. Álipbıimiz bir tildiń emes, áldeqashan qos tildiń álipbıi bolyp ornyǵyp aldy. Búgingi qazaq jazýyna tek álipbı aýystyrý ǵana emes, túbegeıli reforma kerek bolyp tur. Reforma bir ǵana álipbı aýystyrýmen tynbaıdy. Dybys, álipbı jáne emle-ereje reformasy kerek», – deıdi ǵalym. Qazirgi ýaqytta A. Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtyna latyn grafıkasynyń 100-den astam jobasy kelip túsken.
Semınar-keńeste latyn álipbıine kóshýge qandaı kedergiler bary jan-jaqty aıtyldy. Ǵylymı jáne tájirıbelik baǵyttar kórsetildi. Súleımen Demırel atyndaǵy ýnıversıtet profesory Quralaı Kúderınova árip aýystyrýdaǵy grafıkalyq jáne fonologıalyq sana týraly baıandama jasady. Ǵalymnyń sózine súıensek, kırıll álipbıi qazaq halqyn orys tilinde aksentsiz sóıleýge úıretti. «Biz bul álipbı arqyly orystyń oılaý júıesin, orfografıasyn aına-qatesiz kóshirip aldyq. Orys tilin qazaq tiline beıimdep sóıleıtinderge jata qap kúletindi shyǵardyq. Al qazaq tiliniń orfoepıasy buzylyp jatsa mán bermeıtin boldyq», – degen pikirin alǵa tartqan profesor óz tarapynan usynǵan dybystyq fonema men morfemalardy aıtyp berdi. Sondaı-aq, ǵalym keıbir tilshilerdiń latyn grafıkasyna kóshýdi latyn tiline kóshý degen jańsaq maǵynada túsinip, qate aqparat taratatynyna qynjylys bildirdi. Óz sózinde ol qazaq tiliniń árpi ǵana latyn tańbasyna aýysatynyn túsindirip ótti.
Latyn álipbıine kóshýde qordalanǵan ǵylymı máselelerden bólek, saıası jáne rýhanı turǵyda da túsindirýdi qajet etetin saýaldar jetkilikti. Semınarǵa kelgen saıasattanýshy Dos Kóshim latyn álipbıine kóshýdi otarsyzdandyrýdyń basty belgisi dep atady. Dos Kóshim ǵasyrlar boıy bodandyqta ómir súrgen halyqty Birikken Ulttar Uıymy tarapynan otarsyzdandyrý saıasaty júrgiziletinin aıtyp ótip, alaıda mundaı baǵytta bizdiń elde birde-bir áreket belgisi baıqalmaǵanyn alǵa tartty. Bir sózben túıindegende, latyn qarpine kóshý shırek ǵasyr tolǵan azattyǵymyzdy taǵy bir márte sezindire túspek. Al saıasattanýshy Aıdos Sarym ár áriptiń artynda ult taǵdyry turǵanyn tilge tıek etti. Latyn grafıkasyna kóshý Muhammed paıǵambarymyzdyń Medıneden Mekkege kóshkenindeı úlken ózgeris bolǵaly turǵanyn aıtty. Latyn grafıkasyna kósher kezde ǵalymdar osyndaı fılosofıalyq uǵymdy meńgerýi tıis. «Álipbı aýystyrǵan kezde tól dybysymyzdy beıneleıtin bir árpimizdi joǵaltyp alsaq, basqa ultqa aınalyp shyǵa keletinimizdi umytpaıyq. Mundaı reforma kezinde pikirtalas qyzý bolýy kerek edi. Árbir ult perzenti ózin til janashyry retinde sezingende ǵana pikirtalas týady jáne kelisimmen jetilgen álipbıdi qabyldaımyz», – dedi Aıdos Sarym.
Fılologıa ǵylymdarynyń doktory Ǵarıfolla Ánes álipbı reformasy arqyly memlekettik tilimizdiń aıasyn keńeıtýge bolatynyn, ásirese, orys tildi qazaqtardyń qoldaý tanytýy óte-móte qajet ekenin tarqatyp berdi. Ǵylym doktorynyń aıtýynsha, latyn qarpine kóshý ekonomıkalyq reformalar sekildi óte qysqa merzimde júzege asýy kerek. Sondaı-aq, memlekettik til munda jeke-dara qazaq tili máselesi retinde túsindirilmeı, jalpyulttyq sıpatta qorǵalǵany abzal.

Qýanysh TUNǴATAR