200 mıllıon AQSH dollary. Bul jyl saıyn otandastarymyzdyń em izdep baryp, shetel medısınasyna quıatyn qarjysy. Iakı Qazaqstannyń densaýlyq saqtaý salasyna quıylýy da múmkin bolǵan 68 mlrd teńge.
Elbasy 2017 jylǵy Qazaqstan halqyna joldaýynda
«Bilim berý júıesimen qatar densaýlyq saqtaý júıesi de ózgerýge tıis.
Bıylǵy 1 shildeden memlekettiń, jumys berýshilerdiń, azamattardyń ortaq jaýapkershiligine negizdelgen mindetti medısınalyq saqtandyrý júıesi (MMSJ) engizile bastaıdy. Bul júıeniń tıimdiligi álemdik tájirıbe arqyly dáleldengen.
Medısınalyq saqtandyrý júıesine qatysýshylarǵa keń aýqymdaǵy medısınalyq qyzmetter usynylady. Oǵan halyqtyń áleýmettik álsiz toptarynyń qatysýyna memlekettik qoldaý kórsetiledi.
Úkimet qajetti deńgeıde densaýlyq saqtaý salasyn aqparattandyrýy kerek. Básekelestikti damytý úshin jeke menshiktegi medısına mekemelerine MMSJ júıesi aıasynda teń jaǵdaı týǵyzý kerek.
Úkimetke jáne ákimderge keń aýqymdy aqparattyq-túsindirý jumysyn júrgizýdi tapsyramyn.», - dep densaýlyq saqtaý salasynyń mańyzdylyǵyn aıryqsha atap ótken edi.
Jalpy, elimiz densaýlyq saqtaý salasyn damytýǵa İJÓ-niń 2,7%-yn ǵana jumsaıdy. Al Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń talaby eń kemi 5% bolýyn kózdeıdi. Búgingi mindetti medısınalyq-áleýmettik saqtandyrýdy engizýdiń bir sebebi de — qarjylandyrýdy sol álemdik mejege jetkizý. Bul týraly «Habar» telearnasynyń efırinen shyǵatyn «Bilý mańyzdy» habarynda Beksultan Tutqyshev myrza aıtqan bolatyn. Halyqtyń qaltasynan qazynaǵa túsetin qarjy máseleni túbegeıli sheshe ala ma? Statısıkany sóıletip kóreıik. Mindetti medısınalyq-áleýmettik saqtandyrý qory jumysyn bastaǵaly shilde-qazandaǵy 4 aıda túsimderdiń jalpy somasy 18,6 mlrd teńgeni qurapty. Iaǵnı 1 jylda 60 mlrd aınalasynda aqsha jınalmaq. Densaýlyq saqtaý salasynyń búdjeti úshin bul túsim bolǵanymen, qoǵam qaltasyna – shyǵyn. Oǵan aıtyp ótken 68 mlrd-ty taǵy qosyńyz. Sebebi mindetti medısınalyq saqtandyrýǵa aqsha tólegenmen, barlyǵy óz elimizde emdeletin bolady degen sóz emes. Nıeti bolǵan jaǵdaıdyń ózinde keı naýqastar shetten shıpa izdeýge májbúr. Eger elimizdegi medısınalyq kómektiń sapasy joǵary bolsa, syrtqy medısınalyq týrızmge ketken qarajat óz klınıkalarymyzǵa qosymsha kapıtal bolar edi de, elden alar alym da azaıar edi. Odan bólek bizdiń dárigerlerdi izdep keler sheteldikterdiń qatary da kóbeıer edi. Al ekonomıka úshin ár pasıent – tabys kózi. Medısınalyq qyzmetti eksporttaýdyń múmkindigi orasan. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, medısınalyq týrızmniń álemdik naryǵy 2022 jylǵa qaraı $143,8 mıllıardqa jetedi. 2015 jyldyń ózinde bul kórsetkish 43 mlrd dollardy quraǵan. Osy naryqtan ár el óz úlesin alýda. Máselen, medısınalyq týrızmniń dástúrli kóshbasshylary Germanıa jylyna 70 myńdaı, Izraıl – 30 myńǵa jýyq emdelýshini qabyldasa, bul naryqqa keıin qosylǵan Úndistan medısınalyq týrızmnen 1 jylda 3 mlrd, Taıland 2 mlrd dollar tabys tapqan eken. Al Qazaqstan klınıkalarynda ótken jyly 5 myńnan asa sheteldik azamat medısınalyq kómek alǵan. Desek te bulardyń bári birdeı elimizge em izdep kelgender emes, kópshiligi respýblıka aýmaǵynda qyzmet babymen júrgender ekenin esten shyǵarmaý kerek. Endeshe óz suranysymyzdy tolyq ıgere almaı otyryp, ózgelerdiń nazarynan dámetkenimiz qanshalyqty oryndy?
Qazaqstan klınıkalary — TMD elderi arasyndaǵy medısınalyq tehnıkamen jabdyqtalýy meılinshe jetik, qural-jabdyqtary jańa klınıkalar. Densaýlyq saqtaý salasynyń búgingi jetistigi dep – Astana qalasynda ozyq tehnologıalardy qoldanyp, álemdik standarttarǵa saı operasıalar jasaıtyn ulttyq ortalyqtary bar medısınalyq klasterdiń qurylýyn aıtýǵa bolady. Medısınalyq holdıńtiń zamanaýı klınıkalary amerıkandyq Birikken halyqaralyq komısıanyń – JCI (Joint Commission International) akredıtteýinen ótken. Medısınalyq qyzmet kórsetýdiń joǵary sapasyn kórsetetin, álemdegi eń abyroıly akredıtasıany postkeńestik keńistikte birinshi bop alǵan da Astanadaǵy Ana men bala ulttyq ǵylymı ortalyǵy bolatyn. Em izdegen týrıser kóp baratyn kóshbasshy elderdiń bári birdeı mundaı akredıtasıamen maqtana almaıdy. Sóıte tura, óz azamattarymyz kórshiles ózbek elinen em izdep, qaltasy qalyńdaý bolsa - Úndistan, Túrkıa, Ońtústik Koreıa, Qytaı, Sıngapýrǵa sapar shegip, jaǵdaıy jaqsylary Dýbaı, Izraıl, Germanıa sekildi elderdi jaǵalaıtyny jasyryn emes. Sondaǵy sebep ne?
Basty sebep – baǵa men sapanyń sáıkestigin izdeý. Medısınalyq týrıser arasyndaǵy eń suranysqa ıe qyzmet túri – tolyq bazalyq tekseris, checkup elimizde 70 myń teńgeden bastalsa, Úndistannyń eń úzdik klınıkalarynda 100-300$, Ońtústik Koreıada 1500-5000$ shamasynda. Al elimizdegi ulttyq ortalyqtar bolmasa, kóp medısınalyq mekemelerdiń qyzmet sapasy kóńil kónshitpeıtini jasyryn jaı emes. Kezek kútip sarylatynymyz jáne bar.
Ekinshi sebep – mamandardyń biliktiligi. Elimizdiń kardıohırýrgıa, neırohırýrgıa, onkologıa, transplantologıa salalary álemdik qaýymdastyq aldynda moıyndalyp úlgerdi. Buryn shetel klınıkalaryna joldaýǵa májbúr bolǵan pasıentter qazir óz elimizde-aq tolyqqandy em ala alady. Máselen, 2016 jyly osy maqsatqa memlekettik búdjetten 2,5 mlrd teńge bólinse, bıyl bul somanyń 30%-ǵa azaıyp, shetelde emdelýge jatatyn syrqattar tiziminiń qysqarǵany sózimizdiń aıǵaǵy. Desek te, el medısınasynyń qaýqary jetpeıtin jaǵdaılar áli de bar. Buǵan aımaqtardaǵy dárigerlik kadrlardyń kásibı biliginiń áli de kemshin túsip jatqany da az yqpal etip jatqan joq.
Sondaı-aq, ári em alyp, ári dem alyp qaıtýdy qalaıtyndar men shetel klınıkalaryn qolaıly kóretin elıtalyq toptar da bar. Ókinishke oraı, Qazaqstan qoǵamy shetelde em qabyldaýdy áleýmettik statýs pen abyroı sanaıtyn sanadan áli arylǵan joq. Áıtpese, el medısınasy turalap qalǵan joq. Medısınalyq holdıńtiń 7 birdeı klınıkasyna JCI sertıfıkaty esh saraptaýsyz berile salmady. Joǵaryda aıtyp ótkendeı, medısınalyq týrızmnen orasan zor tabys taýyp otyrǵan elderdiń osy akredıtteýden ótken klınıkalary sanaýly. Mundaı medısınalyq mekemelerdiń eń kóp sany Túrkıada shoǵyrlanǵan – 49. Al Germanıada – nebári 4, Izraılde 6 klınıka JCI sertıfıkatyn alǵan. Endeshe Qazaqstan medısınasynyń týrısik áleýeti nege álsiz?
Aǵymdaǵy jyldyń qazan aıynda Úndistannyń Kremnıı ańǵary atalǵan Bangalor qalasynda Saýda jáne ındýstrıa mınıstrligi, FICCI kásipkerlik palatasynyń uıymdastyrýymen medısınalyq týrızm taqyrybynda halyqaralyq samıt ótti. Álemniń 70 elinen 600 delegat qatysqan sharadan baıqaǵanym – Qazaqstannyń medısınalyq qyzmetti eksporttaýshy el retindegi nasıhaty aqsap jatyr. Týrıs tartý úshin medısınalyq qaýymdastyqty bylaı qoıǵanda, kez kelgen ortada aqparat jetkilikti jáne qoljetimdi bolýy tıis. Máselen, Reseılik bir beldi medısınalyq basylymnyń basshysy Qazaqstanda transplantologıa praktıkasy atymen joq degen pikirde júr eken. Demek, orys jáne shetel tilderindegi nasıhatty kúsheıtý kerek jáne ol kez kelgen stereotıptik kózqarasty joqqa shyǵaratyndaı dáleldi bolýy tıis. Buǵan qosa, klınıkalar, ishki medısınalyq týrızm naryǵynyń qatysýshylary álemdik naryqtyń ózgeristerin, kórshiles elderdiń densaýlyq saqtaý salasyndaǵy jańalyqtardy jiti baqylap, soǵan saı strategıa qurǵany jón. Mysaly, Ózbekstanda ekomen uryqtandyrýǵa tyıym salynǵaly kórshilerimiz Úndistan men Ońtústik Koreıanyń kómegine júginedi eken. Al bul qyzmet túri el medısınasynyń eń súıinishti salasynyń biri bolyp tabylady.
Taǵy bir tejeýshi faktor - týrısik ınfraqurylymnyń qalyptaspaǵany. Sheteldik klınıkalardyń ishinde em alýǵa kelgender men onyń janyndaǵy súıemeldeýshi adamdar ornalasatyn qonaq jaılar qarastyrylǵan nemese klınıkaǵa jaqyn mańda baǵa dıapazony ártúrli qonaq úıler shoǵyrlanǵan. Oǵan qosa, sheteldik qonaqtarmen baılanys jasaıtyn bólimderi áýejaıdan kútip-shyǵaryp salatyn transferdi, aýdarmashylarmen qamtamasyz etýdi, jalpy servısti jaqsy jolǵa qoıǵan. Al elimizdegi áýe tasymaldaýshylarynyń, qonaq úıler men meıramhanalardyń baǵasy joǵary, keı jaǵdaıda servıske syn aıtýǵa kelmeı jatady. «Medical travel» jýrnalynyń derekterine sensek, jylyna medısınalyq týrızm boıynsha 30 mln-daı sapar uıymdastyrylady eken. Em alý úshin attanǵan týrısiń jalǵyz júrmeıtini belgili. Demek, elge kelgen emdelýshiniń ár lokasıasy, alǵan áseri aıta júrerlikteı jaǵymdy bolýy tıis.
Sondaı-aq, qyrýar qarjy aınalyp jatqan álemdik medısınalyq týrızm naryǵynda elimizdiń bedelin kóterý úshin ishki naryqtaǵy básekelestikti arttyrý qajet. Munyń bir joly – shet el ınvestorlaryn tartyp, álemdik moıyndalǵan klınıkalardyń fılıaldaryn ashý. Sıngapýr, Qytaı, Úndistan, Ońtústik Koreıa, t.b osy tájirıbeni utymdy paıdalanyp otyr. Atalǵan elderdegi nemis, fransýz, japon klınıkalary el medısınasynyń tartymdylyǵyn arttyrýǵa óz úlesin qosýda. Alaıda, Qazaqstan-Úndistan iskerlik keńesiniń birlesken tóraǵasy Ajmat Álimovtiń aıtýynsha, «osy baǵytta Qazaqstanǵa ınvestısıa tartýǵa, eki el arasyndaǵy bıznes-qurylymdardyń tyǵyz jumys jasaýyna birqatar kedergiler bar. Sonyń biri – isker azamattar úshin elimizdiń kóshi-qon zańnamasynyń talaptaryn jeńildetý áldeneshe ret kún tártibine shyǵarylyp keledi. Ázirge nátıje joq.»
Osy oraıda ózimizdiń tabıǵı-týrıstik áleýetimizdi de medısınalyq maqsatqa jumyldyrý oıǵa oralady. Azıa naryǵynyń bir ereksheligi – ǵylymǵa negizdelgen medısınalyq qyzmetpen qatar dástúrli emdi naryqqa shyǵarýy. Ásirese, Qytaı medısınasy men Úndistannyń aıýrvedasy úshin arnaıy keletin emdelýshiler sany jyl sanap artýda. Sol sekildi Qaton-Qaraǵaıdaǵy panty emin, Býrabaıdyń aýasy men Saryaǵashtyń sýyn, Alakóldi jáne basqa da tolyp jatqan emge dárý, janǵa shıpa bolatyn tabıǵı oryndardan joǵary standarttarǵa saı emdeý-saýyqtyrý oryndary ashylsa jón edi. Qazirgi bar ońaltý ortalyqtarynyń qyzmeti sannan sapaǵa ótý úshin áli qyrýar jumys jasalýy kerek. Biraq, ınflásıa joǵarylap, medısınanyń quny kóterilip, densaýlyqtyń qadiri ótken qoǵam búginde profılaktıkaǵa kóp kóńil bóle bastaǵanyn baıqamaý múmkin emes.
Sodan da bolar buryn shetelde em alý dese, aldymen aýyzǵa AQSH pen batys elderi tússe, búgingi baǵyt shyǵysqa oıysqan. Olar jańadan paıda bolǵan joq, burynnan bar. Tek medısınalyq týrızmniń damýy aımaqtyq sıpatqa ıe. Buryn AQSH pen Eýropa elderiniń medısınasy teńdessiz sanalsa, qazir Shyǵys elderi básekege qosyldy: arzan ári sapaly. Qymbat operasıalar úshin amerıkandyqtar men eýropalyqtardyń kóbine Taıvan, Úndistan men Taılandty tańdaýy – biz úshin qolaıly tendensıa. Ekonomıkalyq qýaty orasan medısınalyq týrızm salasyn damytý el medısınasynyń sapasyn kóterip qana qoımaı, búkil týrızm salasynyń damýyna ákelip, nátıjesinde azamattardyń ál-aýqatynyń artýyna múmkindik beredi. Ol úshin medısınalyq uıymdardyń, mekemelerdiń jumys isteýi jetkiliksiz, jeke menshik sektor da iske kirisýi kerek.
Saltanat Qýanyshbaeva
jýrnalıs
