2016 jyly Gavaachimed Lkhagvasuren jáne Heejin Shin etnogenetısteri 1130-1250 jyldar aralyǵynda ómir súrgen bes mońǵol elıtasynyń Tavan-Tolgoıda (Mońǵolıa) jerlengen qaldyqtaryna zertteý jumystaryn júrgizdi. Osy zertteýler nátıjesinde jerlengender shyńǵys urpaǵynyń ákelik nemese analyq túp tamyry ekendigi týraly boljam paıda boldy.

Shyńǵys han beınesi 1. Ejelgi Qytaıdaǵy Iýán áýletinde Shyńǵys han beınelengen sýreti

Budan buryn, ıaǵnı 2013  jyly B.A.Muratov pen R.R.Súıinovter «Shyńǵys han men onyń tikeleı tórt urpaǵy R1b5 gaplotobynyń ókilderi» dep birneshe ret boljam aıtqan bolatyn. Tavan-Tolgoıdaǵy jerlengenderden MN0104 pen MN0126 termınaldy R1b-M343 úlgisi tekserilgen bolatyn. Belgileýler boıynsha, atalmysh gaplotúrler R1b-M73 bóligine jatady. Osy gaplotúrlerdi tekserý barysynda MN0104 jáne MN0126 toptary Shyńǵys hannyń ákelik nemese analyq tegi bolýy múmkin degen boljam aıtyldy.

Aıta ketý kerek, Tavan-Tolgoı jerleýinen alynǵan MN0376 paleo-DNQ-nyń úshinshi gaplotúri markerlerge sáıkes Kavkazdaǵy Asov-Alandardyń - Qarashaı-Balkar R1a-I934 urpaqtaryna jaqyn jáne bul Shyńǵystyqtar áskerindegi Asad Ál-Asan jaýyngerlerine tıesili. Fragmentterge sáıkes, R1a1a gaplotoby MN0376-da anyqtaldy.

Sol paleo-DNQ seriktestikterinde R1b-M343, atap aıtqanda, MN0104 gaplotıpi - teleýtter, balqarlyqtar, mońǵoldar, bashqurttar, tatarlar jáne t.b. DYS390 = 22/21 R1b-M73 toptamalary bar. Bashqurttar arasynda Merki-myń taıpasy men «Kara-Teleý» ókilderi - 17 qadam boıynsha 3 ǵana. Bul mańyzdy sáıkestik. Temýdjınniń ákesi (Shyńǵys hannyń aty-jóni) - Esýgeı bahadúr, Merkitten alǵashqy bolashaq zaıyby jáne Temýdjınniń anasy bolǵan Oelýndy urlap ketken.

Bárine belgili, Oelýn 1153 jyly Merki Chıledýge turmysqa shyǵýǵa sóz baılasyp qoıǵan, sondyqtan ol Chıledýden júkti bolyp barýy ábden múmkin. Biraq bul jerde eki qarsy dálel bar:

• Esýgeı bahadúrdiń alǵashqy uly Temújinniń qashan dúnıege kelgendigi jáne onyń áıeli Oelýndy merkit Chıledýden naqty qashan urlap áketkendigi belgisiz.
• Eger Esýgeı Oelýndy alyp qashqannan keıin, Temújin birden týylsa, ıaǵnı toǵyz aıdyń ishinde, onda Shyńǵys han merkit Chıledýdyń uly bolýy ábden múmkin.

Tavan-Tolgoıdaǵy qazbalardyń ishinen Shyńǵys han men bórjigin áýletin jáne Esýgeı bahadúrdiń sımvolyna aınalyp ketken suńqar nemese búrkit beınelengen altyn júzik tabyldy.

Búrkittiń totemdik sımvoly «Merkit» etnonıminiń etımologıasyna jatady jáne kóshpendi ań aýlaý kezinde shabýyl jasaıtyn mergenderdiń (sheber sadaqshylar) nysanaǵa dóp tıýin bildiredi.

Shyńǵys hannyń urpaqtarynyń R1b gaplotoptyq tobyna tıesili ekndigin rastaý nemese joqqa shyǵarý úshin Iran men Qytaıdaǵy hýlagıgýıdti jáne hýbıloıdti kómý oryndarynyń paleon-DNQ-syn tekserý, sondaı-aq Shyńǵysqannyń murager urpaqtaryn, Úgedeıdi, Qulqan men Shagataı jáne basqalarynyń muraǵattyq urpaqtaryn tabý qajet, sebebi, Joshy, bálkim, Shyńǵys hannyń asyrap alǵan uly bolýy múmkin.

Eger Shyńǵys hannyń urpaqtaryn Snippams7-sýbbólimi RYb-M73, DYS390 = 22/21 rastaǵan bolsa, onda bul bastapqyda sıannyń, teleýitterdiń, qypshaqtardyń, merkittiń quramynda belsendi etnıkalyq bóligin jáne Eýrazıanyń basqa da halyqtaryn qamtýy múmkin.

Tavan-Tolgoı kómý úlgisiniń lastanýyn boldyrmaý úshin paleon-DNQ jınaqtalyp, PTR-men kúsheıtilgen saqtyq sharalary jasalady. Eki bólek, taza bólmede PTR aldyndaǵy jáne keıingi eksperımentterine arnalǵan, tek qana paleo- materıaldar ǵana qoldanylady.

Taza bólmeler qysymmen jáne aýa súzý júıesimen jabdyqtalǵan, paleo materıaldardy óńdeıtin nemese zerthanada jumys isteıtin barlyq adamdar qorǵanys kıimin, onyń ishinde últrakúlgin sáýlelendirilgen zerthanalyq syrt kıim, maska jáne rezeńke qolǵaptar kıedi, olar beti men aýzy jabyq kúıinde jumys isteıdi.

Barlyq materıaldar, sonyń ishinde transelder men pıpetkalar, aerozoldyq qurylǵylarmen jabdyqtalǵan. Zararsyzdandyrýǵa jumys kólemi kem degende 1 saǵat, tolqyn uzyndyǵy 254 nm aǵartqysh jáne últrakúlgin sáýlesi bar qurylǵy paıdalanylady. Paleo-DNQ qaıtalaǵysh syǵyndylary men PTR kúsheıtkishteri erkin reagentterde oryndaldy. Zertteýshiler tabylǵan organızmderdiń paleo-DNQ úlgilerin eksperıment júrgizý barysynda lastanýyn boldyrmaı, synamalar men PTR joq tisterdi tekseredi.

Shyńǵys hannyń resmı týǵan kúni ádette 1155 nemese 1162 bolyp esepteledi. Eger Shyńǵys han (Temújin) 1155 jyly dúnıege kelgen bolsa, onda Esýgeıdiń Oelýndy urlaýy 1153 jyly bolsa, Shyńǵys han Merkıt Chıledýdiń urpaǵy bolmaǵan. MN0104 jáne MN0126 gaplotıpterinde Y20747 úlgilerin áli tolyq tekserý qajet.

Bolat Muratov