Qazaqta: “qasqyrdyń kúshigi taýǵa qarap ulıdy” degen sóz bar. Biz kóp ómirimizdi Qytaıda ótkizgenimizben tarıhı Otanymyzdyń qaıda ekenin ábden biletinbiz. Úrimji qalasynda turyp jatqanbyz. 1992 jyldyń jazynda dúnıejúzilik qazaq qaýymdastyǵy tóraǵasynyń orynbasary Qaldarbek Naımanbaev Úrimjige keldi degen habar estidik. Qalekeń joldastarymen Kúnlún qonaqúıine túsken eken. Biz marqum jazýshy Jaqsylyq Sámıtuly, Shınjáń halyq baspasynyń redaktory Dálelhan Ysmaıyluly úsheýmiz olardy izdep taýyp, áńgimelestik. Qalekeń aldymen Qytaıdyń qazaqtary qozǵalmaıdy ǵoı dep tańdandy. Biz «qytaı qazaqtary mońǵolıanyń qazaqtaryna uqsamaıdy. Qazaqstanǵa kóshý úshin aldymen shaqyrý kerek. Odan soń pasport jasatý kerek. Biz sizdi osy sharýamen izdegenbiz» dedik. Shaqyrý kerek bolsa jiberemiz, - dedi Qalekeń. Sonymen kóńilimiz tynyp, Qalekeńderdi Almatyǵa attandyrdyq. Endi daıyndyq jasaý kerek boldy. Osy aralyqta Qazaqstanǵa kóshemiz degen úsh otbasymen Jaqsylyq baılanys jasapty. Olar – Ǵalym Qalıbekuly, Asan Ábeýuly jáne Ármıabek Saǵyndyquly eken. Bárimiz bas qosyp, Dúnıejúzilik qazaq qaýymdastyǵyna hat jazdyq. Ol hatty Almatyǵa Ármıabek Saǵyndyquly jetkizdi jáne shaqyrý alyp keldi. Jaqsylyq minezi birbetkeı adam edi. Onyń Qazaqstanǵa qonys aýdarýyna kóp bóget boldy. SHUAR partkomynyń hatshysy Jánábildiń aldynan ótip, odan keıin Pekınge baryp aryzdandy. QKP-nyń músheliginen de bas tartty. Aqyry qoımaı júrip, Qazaqstanǵa kóshýge ruhsat aldy. Jaqsylyq pen Ármıabektiń otbasyn 1993 jyldyń kókteminde Almatyǵa jolǵa saldyq. Men otbasymmen 2004 jyldyń kókteminde kóship keldim. Osy aralyqta balalarymdy oqýǵa ornalastyrý jumysymen Almatyǵa kelip-ketip júrdim.
Bir tańdanǵanym – shekarada kezdesken birinshi soldat, kóshi-qon polısıasynda kezikken birinshi qyz aqsha suraıtyny boldy. Al pasport jasatý, vıza qoıdyrýdaǵy kórgen qıynshylyqtarymdy aıtaıyn desem jylap jiberemin be dep qorqyp otyrmyn. Shetelderden kelgen keı aǵaıyndar oralman degen ataýǵa ókpeleıdi eken. Menińshe oǵan ókpeleýdiń túk te qajeti joq. Shetelderden tarıhı Otanyna qaıtqan qazaqtardy bir sózben ataý kerek qoı. Oryssha repatrıant deıdi. Qytaısha gúıcháý deıdi. Osy maǵynaǵa bir ataý kerek bolsa oqyrman, kórermen degen sózderdiń úlgisimen jasalǵan oralman degen sóz jaman termın emes. Al qandas degen sóz termın bola almaıdy. Óıtkeni qaı qazaq qandas emes.
Al ókpeleıtin is bar ma? Bar. “ Aldymen seni kim shaqyryp keldi” degen sóz. Bizdi Otan shaqyrdy, Prezıdent shaqyrdy. Qazaqstan Prezıdentiniń “dúnıejúzinde qandastaryn shaqyryp otyrǵan 3-aq el bar, onyń biri – Qazaqstan. Dúnıejúzindegi bar qazaqtyń bir ǵana Otany bar, ol – táýelsiz Qazaqstan” degeni ótirik pe? sóıtken Prezıdenttiń Qyzylaǵashqa barǵan saparynda «oralmandar Qazaqstannyń damýyna mardymdy úles qosqan joq» degen sózi qalaı aıtylǵan sóz? Oralmandar Qazaqstannyń damýyna qosyp jatqan úlesterin dáleldep úlken kitap ta shyǵardy. Ol kitaptyń aty – «Táýelsizdik jemisi». Qazaqstan bıligi “oralmandar ne alam dep emes, ne berem dep kelýi kerek” degen teorıa shyǵardy. Oralmandarǵa ne beripti? Bastapqyda «kvota» degen bolyp edi. Onyń kóbin jemqor sheneýnikter men deldaldar jep, qulǵa qoıǵan quıqany minteı-minteı taýysty demekshi, mınıstr Dosaev kelgende múlde joq boldy. Al oralmandar Qazaqstanǵa ne beredi? Aldymen urpaǵyn beredi. Urpaqtan qymbat nesi bar. Sosyn urpaǵy bop, ózderi bop Qazaqstannyń demografıasyn ósiredi. Qazaqstandaǵy áıel bitken bir jolda tórtten bala týsa da bes mıllıon adam týa almaıdy ǵoı. Eń uıat bolǵan is Jańaózen oqıǵasyn oralmandar týdyrdy degen sóz boldy. Ony anaý-mynaý emes Ómiruzaq Shúkeev, Tımýr Qulybaev sıaqty dókeıler aıtty. Áýeli Ermuhammet Ertisbaev degen bulbul sheteldikter estimeı qalmasyn degen kisishe Germanıaǵa baryp aıtty. Sonda deımin-aý, osynsha keń baıtaq jerge óz basyn áreń sıǵyzyp, keıbireýleri turaqty tirkeýge tura almaı, qaıta kóshýge májbúr bolyp júrgen oralman baıǵustar Jańaózendegideı oqıǵa týdyrýǵa hali keledi degenge esi durys adam sene me?
Qalaı desek te, men oralmandarǵa Otanǵa ókpeleýge bolmaıdy dep keńes berer edim.
Ibragım QOSHQARI, profesor, Qazaqstannyń úzdik mádenıet qaıratkeri
