(Aıtysker Arzygúl  Qaıyńbekqyzymen suhbat)

 2014 jyly «Bir halyq, bir el, bir taǵdyr» atty respýblıkalyq aqyndar aıtysynda ataly sózimen Alashty tańdaı qaqtyryp,  altyn dombyranyń ıesi Balǵynbek Imashevpen salmaqty aıtys jasaǵan, Qytaı elinen kelgen aqynymyz Arzygúl Qaıyńbekqyzy  bolatyn. Qytaı elinde de júldeden qaǵylmaǵan, jyrlary jalyndaǵan, mańdaıy jarqyn, tańdaıy altyn aqyn qyzdaryńyzben  suhbattasýdyń sátin búginge jazǵan eken. Endeshe aqyn qyzdyń syry men jyryn tyńdap kóreıik.

- Qazaq eli ónerińizge tanys bolǵanymen ózińizge beıtanys. Jalpy Ózińiz jaıly, ushqan uıańyz jaıly  azyraq áńgime bastasańyz.

- Men QHR-nyń İle aımaǵyndaǵy, Muńǵylkúre aýdanynyń, Qaıyńdy degen jeride 1987 jyly, 26 jeltoqsanda dúnıe esigin ashtym. Ákem Qaıyńbektiń esimi osy týǵan jerdiń qurmetine qoıylǵan eken. Qazir qytaılar ol aýyldyń esimin de qytaı tiline aýdaryp alǵan.

- Aqyndyq jaratqannan berilip,  atanyń kúshimen, anynyń sútimen darıdy dep jatady. Ózińizdiń arǵy atalaryńyzda aqyndyq qasıet bar ma edi?

- Meniń anam aqyn. Ákem de óner adamy. Ókinishtisi, es bilmeı turyp asqar taýymnan aırylyp, eseńgirep qaldym. Balapandaı shıqyldaǵan tórt balasyn jetektep óner qýý anama tym qıyn boldy. Anam biz úshin talantyn tárki etip, tynymsyz tirlikke aralasyp ketti. Meniń aqyndyǵymdy alǵash baıqaǵan da anam.  Bastaýysh synyptardan bastap qolymnan jetektep aıtysqa alyp barǵan bolatyn. Eń alǵash sahnaǵa shyǵarda: «qulynym, men aıtysker aqyn bolyp, ónerdi sońyna jetkize almadym. Men mekenine apara almaı, jolda qaldyrǵan júkti sen arqala!»-dep aıtqan edi. Ár joly sahnaǵa shyǵarda anamnyń osy sózin eske alamyn.

- Anańyz bar ǵoı qazir?

- Árıne, týǵan aýylda.

- Atajurtqa alǵash qalaı jolyńyz tústi?

- Atajurtqa kelý armanym aqyltisim túsken sátten bastap bar bolatyn. Tarıhı topyraǵymnyń dámi eki jyldyń aldynda buıyrdy. Men İle pedagogıkalyq  ýnıversıtetiniń Kúıtúń oqytý raıonynan «Aqyndar synybyn» bitirip shyqtym. Sol jerde oqyp júrgende halqaralyq  Súleımen Demırel  atyndaǵy stýdentter aıtysynan bizge shaqyrtý keldi. Ustazdarymyz tórt aqynnan úmit kútip, úkilep jiberdi. Sonyń biri men edim. Qazaqtyń topyraǵy, qazaqtyń aýasy, men endi ol kezdegi sezimdi aıtyp jetkize almaımyn. Bir aýyz sózben TEKTİLİKTİŃ ıisi ańqydy.  Júldeli oryn alyp qaıttym.Men sol joly  aqyryndap jınalyp, atajurtqa turaqtaıyn degen oıǵa kelgenmin. Qazir osyndamyn, bilimimdi jalǵastyryp jatyrmyn.

- Biz tanıtyn aqyndardyń kóbi Kúıtińdegi aqyndar synybynan shyqqan. Sonda aqyndyqty úıretýge bolama?

- Bul  «aqyndar synybynyń» qabyrǵasy 2004 jyly qalanǵan bolatyn.  Qazaqtyń aqyndyq talanty bar jastaryn tárbıelep keledi. Qytaıdaǵy aıtys mektebiniń basynda Qurmanbek pen Jamalqan, ol kisilerden keıingi Ábdiǵanı Bázilqan, marqum Erkin men Mural, Sháken aǵalar turady. Jas aqyndar sol kisilerdiń izin sýytpaı, at tuıaǵyn taı basyp kele jatyr. Ózinde aqyndyq qabileti joq bolsa, myń jerden aqyn shyqpaıdy. Aqyndar synybynyń maqsaty altyndy súrtip jarqyratý ǵana.

- Qytaıda aıtysker aqyndarǵa  qurmet  qalaı jasalady?

- Bizde eldiń kóńilinen shyqqan aqyndarǵa halyq jınalyp, aqsaqal batasyn berip, at mingizedi.

- Al bizde aqyndar TEMİR TULPAR minedi. Sizder jaqta TEMİR AT mingender bar ma?

- Bar, Jamıǵa  Dáýletqyzy. Biraq, ol da osy Qazaqstannan minip ketken. Sol úshin joq deýge de bolady.

- "Qazaqstandyq aqyndarǵa qurmet pen ataq, materıaldyq jaǵdaı jaqsy jasalyp jatyr. Ataq pen baılyqtan tarshylyq kórmegen aqyn halyqtyń muń-zaryn qalaı sezinip aıtady" degen pikirler bar. Siz osyǵan qalaı baǵa beresiz?

- Menińshe ol múldem teris pikir.  Aqyndar keshegi sal-serilerdiń tuıaǵy.  Qazaq ózi ashtan ólsede ónerpazyn jaýtańdatpaǵan halyq.  Onyń ústine zarlanyp aıtatyn haly múshkil el emespiz. Aqyndarǵa qandaı qurmet jasasada jarasady.

-  Qytaıdaǵy  aıtys aqyndaryna jaǵdaı jasalǵan ba?

- Negizinen jasalǵan. Bizge úkimettiń kómegimen arnaıy «Shtat» beriledi. Osy jaqtyń sózimen aıtsaq "aqyndyq mamandyǵyn" alǵan bolyp jumys jasaısyń.

- Bizdiń eldiń aıtyskerlerine ondaı jaǵdaı jasalmaǵan. Al sizderge arnaıy jumys berýiniń sebebi aıtys júldesiniń azdyǵy bolsa kerek...

- Durys aıtasyń. Bizdiń aıtysyp, bas júlde alǵandaǵy júldeni osy jaqta jaı qatysqanyń úshin beredi. Bizde qazir eń úlken júlde - jıyrma myń qytaı ıýany.

- Sizde «Aqyndyq Dıplom»  ıaǵnı sizdershe  «Shtat» bar ma?

- Bar, mende memlekettik eń joǵary dárejeli «Shtat» boldy. Biraq men atajurtqa kelý úshin ol mártebeden bas tarttym. «Ózge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol!» degen. Men Qazaqstannyń qarapaıym turǵyny bolyp, ár kúni topyraǵyn súıip júrýge rızamyn.

- Ár qandas sizdeı batyl qadam jasasa ǵoı. Qazir qandastar jaıly jańa zań shyǵyp, Otanǵa kóshirip ákelýge barynsha jaǵdaı jasaýda. Qytaıdaǵy qazaqtardyń  qazaq eli týraly oıy qalaı?

- Qazaqstanǵa barmaımyz degen qazaq joq. Bári kelgisi kelip otyr. Amal ne, qysqa jip kúrmeýge kelmeıdi. Onyń ústine qujat jumystary da qandastardy tıtyqtatyp jiberedi. Jańa zańdy estidim. İske assa óte jaqsy bolar edi. Atajurtqa kelmeımiz degen qandastardy estigem joq. Biraq jergilikti azamattardyń ózime: Qytaı alyp memleket, barlyq zat arzan, turmysy jaqsy, ol jaqtan nege kelip aldyńdar, - dep, tike aıtqanyn estigende túrshigip ketem.  It toıǵan jerinde júretinin bilesiń ǵoı. Al meniń adam bolyp qalǵym keledi.

- Halyq sizdi júregine saqtaǵan aıtystarynyń biri ol "Nur Otan" partıasy uıymdastyrǵan  «Bir halyq, bir el, bir taǵdyr» atty aıtysy. Bul aıtysqa aqyndar iriktelip alyndy. Elimizde «men» dep júrgen aqyndardyń ózi sol kúni «kórermen» bolyp otyrdy. Siz osy aıtysqa qalaı qatystyńyz?

- Bulda bir kezdeısoq jaǵdaı boldy. Maǵan uıymdastyrýshylardyń ózderi habarlasyp aıtysqa qatysýdy ótindi. Meni stýdentter aıtysynda kórgen bolsa kerek. Sonan aıtysyp kettim.  Óziń aıtpaqshy bizder ustaz sanaıtyn aqyndar da ol aıtysqa qatyspady. Meni báıgege qosýyn qazaq eliniń qandas aqyndarǵa degen qamqorlyǵy dep bilem.

- Siz shoý jasaýshy, "shıp-shıp" dep talaı jıp mingen, porodıa salǵan ánderi hıt bop júrgen  aıtysy shoýly, aty shýly Balǵynbekpen aıtystyńyz. Qıyn bolǵan joq pa?

- Qıyn bolady ǵoı, bizdiń jaqpen qazaqstan aqyndarynyń aıtysý baǵyty eki bólek. Biz kónergen sózben aıtysamyz, osy jaqtyń aqyndary jańadan kirgen termın sózderdi kóp qoldanady. Biz saıasatqa tıispeımiz. Súbeli sózben ǵana saıysamyz. Onyń ústine men sahnada Balǵynbek aǵanyń oryssha sóılegenin túsinbedim. Sonymen  men de qytaısha aıttym. Meniń jaǵdaıymdy túsinsin dep. Jalpy aıtys qyzyqty boldy.

- Qytaı tili demekshi, ózińiz qytaı tilin meńgergensiz be?

- Iá, jaqsy meńgergenmin. Desede bizdiń ýaqytta qytaı tilin "kúshtep"  oqytpaıtyn. Óz ana tilimizdi bilip óstik. Qazirgi balalarǵa qıyn. Olar qazaq mektebinde oqysada qytaısha tárbıe beriledi.

- Qazaq elinde de qasiret bolyp turǵan másele osy – TİL. Bizde úshinshi synypqa barǵan balaǵa úsh til úıretemiz dep, aqqý, shortan, shaıan sekildi balanyń esin úsh jaqqa tartyp júrmiz. Ana tilin bilmegen bala «ana» degenniń ne ekenin bilmeıdi. Al «ana» degenniń ne ekenin bilmegen bala «Otan» degen uǵymdy bilmeıdi. Qytaıdaǵy  jaǵdaıdy baǵamdaı kele,  sizderden keıin qataısha oqyǵan jas urpaqtan aıtysker aqyndar shyǵady dep oılaısyz ba?

- Bizden keıin shyǵady, biraq odan keıinge birdeńe dep aıta almaımyn. Ne degenmen de qazaq bar jerde aıtys bar. Qazaq barda aıtys ólmeıdi.

- Qazaq elindegi aıtyskerlerden kimderdi baǵalaısyz?

- Bári de myqty.  Balǵynbek aǵamyz, aqqý aqyn Aınur apamyz, sańqyldaǵan Sara. Aqıqat Aıbek, jalyndy Jandarbek, mańǵaz Muhtar, Jaqsylyq Orynbasar...

- Jaqynda bolǵan «Juldyzdy aıtysqa» bireýler kúle qarasa, bireýler tunjyraı qarady. Siz qalaı qaradyńyz?

- Men kúlip qaradym. Bul aıtysqa qarsy pikirde bolǵandarǵa aıtarym, bul –SHOÝ. Osyny aıtyspen shatastyryp almaý kerek. Laqpa aıtys solaı bolý kerek. Eger kádimgi aqyndardardaı esti aıtyssa ol-AITYS bolýshy edi. Bekbolat aǵanyń ózi de aıtty ǵoı. Durys kózqaraspen qaraǵan jón. Aıtys zaman aǵymyna ilesýi úshin SHOÝ mindetti túrde kerek.

- SHOÝ bolsa bolsyn, Shý bolyp ketpese boldy, áıteýir!  Áńgimemizde biráz jerge barypty. Endi aıtyskerden suhbat alyp otyryp aıtysta aıtqan bir shýmaq qyzyqty óleńin tyńdamasaq uıat bolar.

- İle aımaǵynyń Tekes aýdany, Qarajon saharasynda, jaılaýda bolǵan aıtysta aqtyq synda Ersin degen boıdaq jigitpen aıtystym. Meniń basym bos, ol boıdaq. Sahnaǵa «eki jarty, bir bútin» bolyp shyǵa qaldyq. Ersin maǵan qaljyńdap «seni alyp qalaıyn aýylǵa» dedi. Meniń sonda bylaı aıtqanym bar edi.

Ersinniń kópten málim aty bizge,

Biraq biz kóne almaımyz dátińizge…..

Myna menen Ersinjan úmit úzip,

Qarataýdyń qoınynan asyl izde.

Ózińniń tirligińe saı keletin,

Júregi adal qarapaıym ǵashyq izde.

Anańdy qýandyryp úıińdegi,

Úılenýdi nıet qyl osy kúzde.

Syrnaıyńa kónetin tilińdi alyp,

 Yńǵaıyńa keletin qatyn izde.

- Oı, bárekeldi , taban astynda taýyp aıtý ońaı emes qoı. Basyńyz bos pa?

-Ázirshe bos.

- Aq tilek suraı otyryp suhbatymyzdy qortyndylasaq.

- Meniń jalǵyz tilegim bar.  Dúnıejúzine tarydaı shashylǵan qazaqtar kók týdyń astyna jınalsa eken. ómirde de eń úlken armanym osy.

 …. Aspannan altyn jaýǵan kisi elinen,

Babańnyń artyq deıdi ósken eli.

Alty qurlyqqa ot jaqqan arda qazaq,

Qazaqstan - Medına mekkem edi.

Saıyńnyń tasy bolyp qalsam boldy,

 Men senen dámetpeımin eshteńeni!

- Suhbatyńyzǵa rahmet!

áńgimelesken Birlesbek Saıagúl