(İlıas Esenberlınniń 100 jyldyǵy)
Qazaq Sovet jazýshylarynyń alǵashqylary bolyp, uly tarıhı roman jazǵan, hám ádebı kórkem hronologıa jasaǵan, «Kóshpendiler» trılogıasy arqyly álemge tanylǵan jazýshy, dramatýrg, aqyn, senarıst İlıas Esenberlınniń týǵanyna 100 jyl toldy. 20-ǵa jýyq roman jazǵan qajyrly qalamger, qara sózdiń qas sheberi. Jazýshynyń mereıtoıy IýNESKO deńgeıinde atalyp ótpek. Bıyl qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıy toılanyp jatsa oǵan İlıas Esenberlınniń de úlesi mol ekeni anyq. Jazýshynyń quıqaly týǵan jeri Atbasar qalasynda da mereıtoı qarsańynda kóptegen ıgi ister atqarylmaq. Aýdan ortalyǵynda eńseli eskertkishi de boı kóteredi dep josparlanýda.
Qysqasha ǵana annons bereıik jalpy İlıas kim? Ne qaldyrdy?
İlıas Ensenberlın 1915 jyly burynǵy Atbasar ýezinde dúnıege keldi. Qaterli oba aýyryýynan ata-analarynan erte aıyrylǵan Raýnaq pen İlıas «Jetimder» úıinde ósedi.
Otabsy: Juppaıdan taraǵan jup ul – Raýnaq pen İlıas Esenbelınder.
İlıastyń jary Dılár áje – belgili zańger, Qazaqstanyń Ádilet mnıstiri bolǵan Hamza Júsipbekovtyń qyzy. Burynǵy Qaraótkeldiń qazaǵy. (Dılár ájeniń ákesi Hamza «Halyq jaýy» delinip atylyp ketken. Osy sebepti de İlekeń biraz qýǵynǵa ushyraǵyn). İ.Esenberlın men Dılár apaıdyń Raýshan, Qarlyǵash, Dılfrýza esimdi qyzdary jáne Qozykórpesh atty ulydary bar.
Aqyndyǵy: «Dáýlet týraly jyr» óleńder jınaǵy shyqty. Basaqa da jyr, dastandary jeterlik.
Dramatýrgıasy: «Taýdaǵy tartys» pesasy sol tusta respýblıkalyq jasóspirimder teatrynda qoıyldy.
Ánderi: «Jastar válsi», «Dombyra», Mysaly «Qyz armanynyń» (Mýzykasyn jazǵan E.Brýslevskııdiki) án mátini mynadaı:
Saǵynyp júrek,
Súıgenin tilep,
Bolmaı ilazat esh emei,
Sarǵaıyp gúldeı,
Jadyrap kúlmeı,
Kútk em, sáýlem, men seni.
Keldiń aman,
Ot bop janam,
Qushaǵyńda súıgen dos.
Kúlemin kúndeı,
Jadyrap gúldeı,
Qýanam qalqam kóńil qosh!
(Aqyndyǵyn da baǵalaı berińiz, qurmetti oqyrman.)
Prozasy: 1966 jyldan bastap proza jazady. Alǵashqy «Aıqas» romany úshin Abaı atyndaǵy memlekettik syılyqty aldy. Jáne osy roman tóńireginde kóptegen daý da týdy. Ekinshi romany «Qaterli ótkel» bul – qazaq jeriniń erozıaǵa ushyraýy tóńireginde somdalǵan týyndy.
Ereksheligi: «Kóshpendiler» trılogıasy 30 tilge aýdarylyp, álemge 3 mıllıon danamen taraǵan shyǵarma.
Jetistikteri: Eńbek Qyzyl tý ordeni, «Qurmet belgisi» ordeni, «Za boevye zaslýgı», «Za oboroný Lenıngrada» medali, Qazaq KSR memlekettik syılyǵynyń ıegeri, 1968 jyl.
Bir qyzyǵy: Germanıanyń Essen, Berlın qalalary famılıasyna uqsas.
Jankeshtiligi: «Qahar» («Han Kene») romanyn shyǵarýy. Ol tústa esterińizde bolsa roman shyqpas buryn qazaqtyń ataqty tarıhshysy E.Bekmaqanov Kenesaryny jazǵany úshin 25 jyldy arqalap aıdaýǵa ketken bolatyn. Ol osyndaı shyrǵalań tusta qalaı «aılasyn» asyrsa da «Qahar» romanyn shyǵarý erlik bolsa kerek.
Qubylysy («Iavlenıe»): «Kópshendiler» trılogıasy. El egemendigin alǵannan keıin bul týyndy kıno bolyp shyqty. (Álem elderinde myqty shyǵarmalar kınoǵa aınalatyny bar. Óleń án tilep turatyny sekildi shedevr shyǵarma kınoǵa ózi suranyp turady. Al, kıno (Kóshpendiler) jaıyndaǵy baǵany, belgili synshy Áshirbek Syǵaı berdi...)
«Ǵalymnyń qalamynan tógilgen sıa – shahıttiń qanymen teń»
Áýeli áńgimemizdiń álqıssasyn bastamastan buryn, myna bir jaıdy eske sala ketkendi jón kórdik. Qazirgi qoǵamda paradoksterdiń neshe túrli tizbegi kóz almasyzda kerneıletip-syrnaılatyp parad túzgeni – ıntellegensıalyq qaýymǵa anyq. Keshe ǵana baqılyq bolǵan marqum jazýshy-ǵalym, Talasbek Ásemqulovtyń sózimen aıtsaq «Búgingi qazaq qoǵamy - asylyn ólgen soń zırat basynda baǵalaıtyn kúıge tústik». Búgin bizde «Edi» basym. «Igi edi», «Asyl edi», «Ardaq edi». Bul – bir. Ekinshi, soraqylyq, Alashqa ortaq ardaqtylardy aımaq aımaqqa bólip qurmetteý úrdisi beleń aldy. Nemese kileń toptyq klandardyń zorlyǵymen áspettelýde.
Kóshpendi qazaqtyń jel aıdaǵan qańbaqtaı basy – qaı saıda qalmady, qaıda aıaǵy tımedi dersiń. Aqseleý Seıdimbekovshe aıtsaq: «Biz kóshpendilerdiń sońǵy sarqynshaǵymyz. Otyna jylynyp, murjaly tútinin jutqan urpaqpyz». Kóshpendiniń sońǵy kóshi qashan da – jataq bolmaq.
(Endeshe biz de (men de) sol ómirmen qımaı da qoshtasyp, keshteý bolsa da órkenıet kóshine ilestik. Kıeli Atbasar qalasynyń jatyryn jaryp shyqpasaq ta el aýǵan shaqta at basyn tiregen jerimiz Atbasar edi. Sondyqtan da İlıastyń izi qalǵan kıeli topyraqqa tabanymyz tıip, onyń rýhanı iz basarlary retinde kólemdi materıal daıyndap, esil erdiń basaǵyna jetýdi jón kórdik).
Qazaq rýhanıatyna súbeli úles qosqan osy at tóbelindeı Atbasardan alyptar shoǵyrynyń bir parasy qalyptasty desek artyq bolmas. Búkil álemge tanylǵan jazýshy İlıas Esenberlın jáne onyń baýyry tehnıka ǵylymdarynyń doktory, profesor, polkovnık, Raýnaq Esenberlın, ǵajaıyp ólketanýshy-ǵalym, jazýshy, ardaqty áje Klara Ámirqyzy, jazýshy Seıtjan Ormarov sonymen qatar D.A.Qonaevtiń asyl jary Zýhra analarymyz t.b tulǵalar shyqqan ólke.
Al shyn máninde İ.Esenberın týǵan aýyly Atbasardy nemese arǵyndardy ǵana dáriptegen joq. Uly Dalany hám kúlli «Kóshpendilerdi» jazdy. Ol úshin qazaqtyń ár jeriniń pushpaǵy onyń – boıtumary boldy. Olaı bolmasa sonaý qıandaǵy Mańǵystaý tóńireginde roman jazbas edi. Bizdińshe ol – dál búgingi meshel toptyq, rýlyq, aımaqtyq (Basqa da baqastyq) deńgeıden álde qaıda bıik turǵan tulǵa tuǵyn.
Biraq osylaı desek te alyptyń 100 jyldyq mereıtoıyna degen keı jazýshy-ǵalymdardy áli de bolsa eleń etkize qoıǵan joq. Bizdiń aıtapǵymyz bul da emes. Árkimniń óz «Meni» ádebıet pen ult rýhanıat aldynda óz «Ary» bar. Biz oǵan «sen nege Esenberlındi eskermediń?» demeımiz. Jazýshy tirisinde de ómirden ozǵan soń da eskerý men madaqtan kende qalǵan joq. Kóshe ma, murajaı ma bári óz deńgeıinde eskerildi. Keshegi D.Qonaev, prezıdent N.Nazarbaev basqa da aqyn, jazýshy-ǵalymdar tarapynan jyly pikirler de aıtyldy. Ol da kerek shyǵar bálkim.
Alaıda, Esenberınge búgin ne qajet? Ol óz qajettiligin qajyrly eńbegimen jasap ketti. «Ǵalymnyń qalamynan tógilgen sıa – shahıttiń qanymen teń» deıdi... Al, Esenberlınnen bizge ne qajet? Bizge jazýshynyń ádebıeti, tarıhı tanymymyzdy qalyptastyratyn asyl jaýharlary. Mine, osyny bir jaqty etip, mekteptik oqýlyqqa engizetinin engizip, onyń shyǵarmasyn qaıtadan saralap, kıno túsirý arqyly halyqqa etene jetkizý kerek sıaqty. Artyq dáripteýdiń keregi de joq shyǵar. «Árkim óz keregine jaraǵanyn alsyn». (Abaı).
Qudaıdyń qazaqqa bere salǵan bir qyzy bar - ol ólketanýshy-ǵalym Klara Ámirqyzy. Atbasarda týǵan asyl perzenteriniń biri. Esenberlınniń muralaryn tıanaqty túrde murajaıǵa jınaqtady. Jazýshy jaıynda respýblıkalyq basylymdarǵa iri materıaldar jazdy.
Jýrnalısıkada epıstolıarlyq janr degen «jyrtqysh janr» bar. Ol teorıa júzinde hat arqyly júzege asatyn janr. Bizdiń Klara áje osy janrda jaqsy qalam terbegen – pýblısıs. Onyń «Saryarqa» jýrnalynyń 3-shi sanynda eki birdeı iri materıaly shyqty. Biri - İlıas Esenberlınge kelgen hattar, ekinshisi – Raýnaq Esenberlınmen ekeýara jazysqan qusnı hattary. Jazýshy İlıas Esenberlınge álemniń kóptegen elderinen aǵylǵan hattardyń syryn tamasha aıshyqtaǵan. Jáne de ol hattar áli de jazýshynyń Atbasardaǵy murajaıynda saqtalǵanyn aıta kelip, bizge de qyrýar sharýanyń shetin shyǵaryp ketti. Onda Klara Ámirqyzy bylaı degen: «Hat adresteri: Vengrıa, Mońǵolıa, Polsha, Estonıa t.b (Basqa tildegi hattardy oqı almadyq». («Saryarqa» jýrnaly №3, 16-17 bet.)
Alla sátin salsa aldaǵy ýaqytta sol hattardyń da aýdarmalaryn usynbaq nıettemiz.
Joǵaryda da aıttyq, taǵy bir aıtatyn tulǵa Raýnaq Esenberlın. Elimizde esimi kúni búginge deıin kómeskilenip aty aıtylmaı júrgen Juppaıdan taraǵan jup uldyń biri - Raýnaq Esenberlın. Tehnıka ǵylymdarynyń doktory, profesor, polkovnık, Raýnaq Esenberlın.
Raýnaq erkinen tys, belgisiz sebeptermen uzaq jyldar boıy Moskvada turdy. Baltyq jaǵalaýynda qyzmette boldy. Fasıshter men Bolshevıkterdiń (Buryńǵy túsinikpen aıtsaq Uly otan soǵysy) arasyndaǵy soǵysqa qatysqan sardar.
(Kelesi bóliminde búginge deıin qupıa bolyp kelgen Raýnaq Esenberlın jaıynda bolmaq. Raýnaqtyń estelikteri men Klara Ámirqyzy ortasyndaǵy qusnı hattardyń syrymen tanys bolasyzdar.)
(Jalǵasy bar)
Baqytbek Qadyruly, jýrnalıs
