«Mańǵystaý sonadaıdan tońazytqan.
Júregin talaı erdiń qobaljytqan» (Kóne jyrdan)
Maǵan sońǵy kezderi eń kóp qoıylatyn suraqtardyń biri «360 áýlıe» ataýy qaıdan shyqty jáne olardyń kim ekendikterin qalaı anyqtaýǵa bolady?» delinedi.
Qazirgi tańda 360 áýlıeler jaıly bizdiń biletinimiz:
Qarazym (Horezm) jerinde «360 áýlıe» atty kóne qorym bar.
«Áýlıe úsh júz alpys, sen de aman bol» (Súgir jyraý Begendikulynyń «Horezmnen kósherde aıtqany»).
«Er Edige» jyrynda Toqtamystyń elimen qoshtasatyn tusy bylaısha berilgen:
Eı, baıtaǵym, baıtaǵym,
Bastap seni aldyrttym.
Al, aman bol menen soń.
Baıtaǵymnyń ishinde
On san elim noǵaıly,
Seni taǵy aldyrttym.
On san noǵaı ishinde
ÚSH JÚZ ALPYS otaý qazaǵym,
Seni taǵy aldyrttym,
Al, aman bol menen soń». Biz bul joldardan bastapqy On san Nuq atamyzdyń elinen (ol jóninde alda arnaıy toqtalatyn bolamyz) bólinip shyqqan 360 otaý elderdiń bári qazaq dep atalǵanyn kóremiz. Qazaq otaý dep, ózi enshi berip, bólek shyǵarǵan uldy aıtady, ıaǵnı qazaqtyń otbasynda qalaı bolsa, eldik (memlekettik) deńgeıde de týra solaı tabıǵı túrde elge aınalyp tur.
Osy qasıetti 360 sany adam balasynyń ómirinde myqtap oryn alǵan. Qazirgi ǵylymda sol atalarymyz aıtyp ketken qasıetti 360 sanynan asyp eshqaıda kete alǵan joq.
Sheńber 360 gradýsqa bólinedi. Jer óz sheńberin (360°) bir táýlikte (24 saǵatta) aınalyp shyǵady.
Osy 360 sany zamanaýı eń ozyq tehnologıada da qoldanylady. Mysaly, Bublcam – bul 360 gradýs sholý buryshymen keń aýmaqty beınetúsirilim jasaı alatyn álemdegi eń alǵashq yekshn-kamera. Onyń keń aýmaqty qamtıtyn túrli jaqtarǵa baǵyttalǵan tórt obektıvi bar. Úsheýi búıir jaqtaryna, al tórtinshisi – ústige qaratylǵan.
360 sany Evropalyqtardyń jazba tarıhynda sonaý ejelgi Babyl (Vavılonıa) zamanynan beri qasıetti uǵymdy bildiretini aıtylady. Babyldyqtar astronomıa ǵylymynyń negizin salǵan. Bir aptany jeti kúnge bólý, sheńberdi 360 gradýsqa, saǵatty 60 mınýtqa, mınýtty 60 sekýndqa, sekýndty 60 tersıaǵa bólý solardan bizge mıras bolyp qalǵan delinedi. Juldyzdarǵa qarap bolashaqty boljaý, ıaǵnı astrologıa da solardyń arqasynda týǵan. Bizdiń «Ata-baba» dep sóıleıtinimizdegi Baba men Babyldyń túbirles (atalas) bolatyny osydan. Mańǵystaýda Qańǵa-Baba, Temir-Baba, Kenti-Baba, Baba Túkti Shashty Áziz, Omar baba atty áýlıe-qorymdar kúni búginde de bar.
Túsinikteme: Qazaqtyń Ata-Babasy, búgingishe aıtqanda Atalar men Ákeler degen maǵyna beredi. Babalarymyz arǵy Atalarymyzdyń urpaǵy. Bizder sol Ata-babalardan taraǵan urpaqpyz. Biz onyń «aıdaı aıǵaǵyn» myna joldardan kóremiz:
«Túrkistanda túmen bap,
Saıramda bar sansyz bap,
Otyrarda otyz bap,
Baptardyń babyn surasań,
Eń úlkeni Arystan bap.
Pirlerdiń Pirin surasań,
Medıne de Muhambet,
Túrkistan da Qoja Ahmet
Mańǵystaý da Pir Beket».
Arabıada 360 áýlıe atty qorym bar.
Mekke mańyn qonystanǵan kúlli arab taıpalarynyń ıslam dini qashan aıaǵynan nyq turyp ketkenshe 360 balbal tasty «Áz áýlıe» tutyp tabynǵan.
Mańǵystaýdy búkil álem elderi «360 áýlıeli kıeli Mańǵystaý» dep ataıdy.
XIX ǵasyrdyń áıgili aqyndarynyń biri Murat Móńkeuly (1843-1906) óziniń «Úsh qıan» atty tolǵaýynda:
Qaraqum, Borsyq qasynan
Mal sýaryp asqan jer.
Mańǵystaýdyń úsh túbek,
Úsh júz alpys áýlıe
Bes namazdyń jaıy úshin
Qadamdap aıaq basqan jer,–dep keletin jyr joldarynda da áýlıelerdiń sanyn 360 tirkesimen berip, sol áýlıelerdiń Uly Jaratýshyny (Qudaıdy, Táńirdi, Allany) alǵash tanyǵan jeri Mańǵystaý ekenin aıshyqtap kórsetedi. Qadamdap aıaq basý, sol jolǵa alǵash shyqqan jer degendi bildiredi.
Sodan beri qansha zaman, din, zań ózgergenmen áý bastaǵy 360 otaý qazaqty Atalarymyz áýlıe dep áspettep aýyzdarynan tastamaı keledi. Qazaq balasy tiri tursa olardyń qasterlilik uǵymy adamzat urpaǵynyń esinen eshqashan shyqpaq emes.
«Mańǵystaý jerinde saqtalǵan ańyzdar boıynsha munda jergilikti halyq áýlıe sanaǵan 360 sopy ómir súrgen jáne jerlengen delinedi» (http://www.engime.org/mafistau-jerinde-satalfan-aizdar-bojinsha-mnda-jergilikti-hali.html?page=2).
Sońǵy jazba derekterde Mańǵystaýdaǵy áýlıeler sany 360 emes, 362 delinip júr. Oǵan aıtarymyz, ejelgi shejire-dastandarda 362 dep aıtylmaǵan:
«Áýeli Alla, ekinshi
Úsh júz alpys áýlıe
Qoldaǵan kúni keńidik» (Sáttiǵul Janǵabyuly «Zamananyń sazyna»).
«Úsh júz alpys áýlıe –
Inabatty qartyńnan…» (Báıimbet Teleýuly «Báıimbettiń termesinen»).
«Hosh, aman bol, kıeli
Úsh júz alpys ánbıe» (Qalnıaz Shopyquly «Hosh, aman bol, qalǵan jer»).
«Mańǵystaýdyń oıynda
Úsh júz alpys áýlıe,
Kúnáli pendeń bolmasam
Osy jerde bir súıe...» Qalnıaz aqynnyń Jaskeleńmen aıtysynan).
«Tili basqa, dini bólek jurt uqqan,
Bu tirlikte janǵa tirek bir tutqam —
Úsh júz alpys Mańǵystaýda áýlıem,
Qansha ǵasyr qansha urpaq "Pir" tutqan.
...Úsh júz alpys áýlıelerim bir-bir kún ediń. («360 áýlıe». Kitap - Meniń aq ordam - Qamba.info).
Kúni búginde de “Mańǵystaýdyń oıynda úsh júz alpys áýlıe, qysylǵanda ulyńnyń qoltyǵynan bir súıe” dep sıynyp kelemiz.
Qarıalarymyz «Medına da Muhambet, Túrkistanda Qoja Ahmet, Mańǵystaý da Pir Beket, 360 áýlıe jeleı gór, jebeı gór, súrinsek qoldap demeı gór!» dep batalaryn berip jatady.
«Ár adamnyń jaratylysynda 360 býyn bar. Olaı bolsa, Alla taǵalany ulyqtasa, maqtaý aıtsa, «lá ıláha ıllallah, sýbhanallah» dese, Qudaıdan keshirim tilese, el júretin joldan tas, tiken nemese súıek sekildi nárselerdi jol shetine alyp tastasa ne bolmasa jaqsylyqqa shaqyryp, jamandyqtan tyısa, osy jasaǵan jaqsylyqtarynyń barlyǵy 360-qa jetse, sol kúnniń keshine deıin tozaq otynan qorǵalady». Bul býyn jaıynda aıtqan Muhambet Paıǵambarymyzdyń hadısterinen úzindi. (http://mazhab.kz/kk/maqalalar/qulshylyq/360-buyn-turaly-ne-bilemiz-2595/).
Qazirgi anatomıa kitaptaryn zerdelesek, adam denesinde 360 býyn bar ekenin kóremiz. Paıǵambarymyz aıtyp otyrǵan bul san medısınalyq zertteýlermen de dál shyqqan. Bul búkil adamzattyń jáne jeke adamdardyń jaratylysy Allanyń qalaýymen qatar órilip tur degen sóz.
Atalarymyz mynadaı tańǵajaıyp ýaqyt júıelerin paıdalanǵan:
1. «Toǵyz shilde»: 40 kún h 9 shilde = 360 kún.
- «Tórt toqsan»: 90 kún h 4 maýsym = 360 kún.
- «Azamattyq aı»: 30 kún h 12 aı = 360 kún.
Qazirgi bizdiń kúntizbemizdegi qazaqsha aı ataýlary — «Azamattyq aı» esimderi.
Kıiz úıdegi kúntizbe:
- Kıiz úıdiń 1 qanat keregesi – 12 qanatty kıiz úıde jyldyń bir aıyn, 6 qanatty kıiz úıde jyldyń eki aıyn bildiredi. Iaǵnı, kıiz úıdiń jarty sheńberi 6 aı jazdy, ekinshi jarty sheńberi 6 aı qysty beınelep tur.
- 12 aıdy keregeniń 30 tor kózine kóbeıtsek (ony 30 kún sanap), 360 kún shyǵady. Jyl sanyna jetpeıtin 5 nemese 6 «qonaq» kúnder – kıiz úıdiń esigine tıesili. Óıtkeni qonaqtar kıiz úıdiń esiginen kiredi ǵoı.
- Sheńber túrindegi shańyraqtyń qaq ortasy qosý belgisi (+) tárizdi bir-birimen aıqasyp tur. Ol tórtkúl dúnıeni 4 bólikke teńdeı bólgen kóne túrki uǵymyn bildiredi. Túnde shańyraqtyń túndigin ashsań, Temirqazyqty aınalyp qozǵalǵan juldyzdar kórinedi. Sol arqyly túngi ýaqytty anyqtaýǵa bolady. Kúndiz shańyraqtan ishke ıks (h) belgisi tárizdi túsken kóleńkesi boıynsha kúndizgi ýaqytty ajyrata alasyń. Iaǵnı, shańyraq kún saǵaty tárizdi.
- Alty qanat keregege árqaısysy on-onnan barlyǵy 60 ýyq baılanady. Qaı jaǵynan alyp qaraǵanda da 60 sany 6 aı jaz nemese 6 aı qysqa, 1 saǵattyń ishindegi 60 mınótke, 360 kúndik jylǵa, nemese 360 gradýstyq sheńberge óte yńǵaıly, ol qaldyqsyz bólinedi.
- Astyńǵy ushy keregege baılanatyn, joǵarǵy ushy shańyraqtyń arnaıy tesikterine shanshylatyn ýyqtardyń árqaısynyń arasy kúntizbelik kózben qaraǵanda 6 kúnge, astronomıalyq sheńberlik kózben qaraǵanda teń bolyp shyǵady: 60 ýyq h 6 kún nemese gradýs =360 kún nemese osynshama gradýs.
- Kıiz úıdiń syrtqy poshymy – jarty sharǵa uqsas. Jer sharynyń qaı núktesinde de adamdardyń tas tóbesinen tutas shar emes, sonyń teń jartysy bolyp sanalatyn jarty shar tónip turady, deıdi zertteýshiler. Qazaqtardyń ejelden-aq sony bilip, ony kıiz úı pishiminde beıneleýi óte tań qalarlyq is», ekendgine kimniń qandaı daýy bar? (http://malimetter.kz/kun/).
Danalyq dep osyny aıt! Ózderi turatyn «Alty qanat aq Ordasyna» deıin dál osyndaı tabıǵı sáıkestikpen jasaý Qazaqtan basqa kimniń qolynan kelip kórgen?
Atalarymyz negizgi ýaqyt mezgilin osy shańyraqtan sáýlesi túsip turatyn Kún arqyly belgilegen jáne búkil aspan denelerine adamzat jaratylysynyń bastapqy damý kezeńine saı «avtorlyq quqyqtarymen» ataýlar bergen.
Sol «Kún» jáne ústimizden eshqashan ótpeı alma kezek aýysyp turatyn Kún men Tún mezgilderi ataýyna kelsek, Kún – Qý jáne Ún, al Tún – Tý jáne Ún degen eki birikken sózden turady.
Tolyq maǵynasy, «Qý» degenimiz bir degen sandyq ataýdy ıemdengen Adaı Atanyń úlken uly Qý Adaı áke (Qudaıke) bolsa, «Ún» degenimiz Adaıdyń kenje nemeresi, ıaǵnı onynshy býyn urpaǵy Muńal bolyp tabylady. Al, «T» dybys-tańbasy tolyp, tolysqan Ata urpaqtary, ıaǵnı rýlar degen sóz. Bular qazirgi tańdaǵy «genderlik saıasattyń» salqynymen rý (ata) jaıly jaǵymsyz sóz aıtyp, keleke, kúlkige aınaldyryp, tarıh sahnasynan ketirýge qansha tyrysqandarymen olarynan túk shyqpaıdy. Kún batyp, tún kelgenimen, túnde ótip qaıtadan Kún shyǵady. Adam Atanyń qarashańyraǵy Qazaqtyń úsh arysy, Qazaqtyń qarashańyraǵy Alshyn - Adaıdyń eki uly men segiz nemeresi dál qazir osy túnniń mezgilinde tur. Biraq, erteń Kún qaıta shyǵady. Kún qaǵanaty álemge qaıta nuryn shashatyn bolady. Muny ózgertý Bir Alladan bolmasa, Adam balasynyń qolynan kelmeıdi.
Kún men túnniń shejire-tarıhyn tolyǵyraq tarqatar bolsaq, Kishi Júz rýlary aty aıtyp turǵandaı, Qazaqtyń úsh ulynyń eń kishisi, ıaǵnı Qazaq atamyzdyń qarashańyraǵynyń ıesi. Eki aǵasynyń (Uly júz ben Orta Júzdiń) kenje inisi. Olar Bekarys dep ataldy. Al, Kishi Júz-Bekarystyń, sonymen qatar búkil qazaqtyń qarashańyraǵy On eki ata Baıuly, On eki ata Baıulynyń qarashańyraǵy Adaı, Adaıdyń qarashańyraǵy Muńal bolyp tabylady (álemge áıgili Shyńǵys qaǵannyń rýy osy). Atasynyń bar bilgenin jáne onyń urpaqtaryna arnaǵan amanatyn tek qana kenje ul alyp qalady emes pe?! Atam Qazaqtyń Ata saltynyń, dástúriniń, ádet-ǵuryptarynyń, tili men dininiń, búkil shejire dereginiń Mańǵystaýlyq Adaılarda tolyqtaı saqtalýynyń syry osy.
«Adaı shejiresi» boıynsha Adaıdyń eki balasy bar. Úlkeni Qý Adaı áke (Qudaıke, ıaǵnı Adam), kishisi Kelimberdi (Man). Qudaıkeden eki bala, úlkeni Tázike (Áz áke «T (Ata)» men tolysyp Táz atanyp tur), kishisi Qosaı. Kelimberdiden alty bala, úlkeni Qunanorys, Aqpan, Balyqshy, Buzaý, Tobysh, kenjesi Muńal. Barlyǵy eki bala, segiz nemere, ıaǵnı on býyn urpaq. Áıgili Nurym jyraýdyń:
«Adam – Safı balasy,
Bir terekten san butaq,
Dúnıege kelgen san bolyp
Býyn-býyn taqtaly» dep jyrlaıtyny osydan («Bes ǵasyr jyrlaıdy» Almaty.1989.129 b). Atamyz sandardyń ataýy Adam Atadan bastalatyn býyn-býyn urpaqtarǵa baılanysty dúnıege kelgenin aıtyp otyr.
Adam atanyń qarashańyraǵy Adaıdyń kenje nemeresi Muńaldyń sóz túbiri «uń, (un (avtorlyq quqyq saqtalyp tur), ún (aýyzdan shyqqan dybys, sóz)» bolyp tur. Ózderińiz kórip otyrǵandaı, «bıdaı» men «nannyń» avtorlyq quqyǵy Bı Adaılar men Mandarda jatsa, «un» men «munaıdyń» avtorlyq quqyǵy Muńaldarda jatyr. Aspandaǵy kúnniń túbiri «ún» bolatyny da osydan. Demek, Kún – Qý (Qudaıke) jáne Ún (Muńal) degen eki birikken sózden turady.
Kún qaǵanatynyń bastaýy osylar. Kún, Gún, Ǵun, Gúnný, Ǵunný, Hýn, Hýnný bári sınonım.
Al, muńaldyń monǵol atanyp júrgenine kelsek, monǵoldyń sóz túbiri «on». Muńaldar Adam atanyń onynshy býyn urpaǵy bolǵandyqtan ǵana monǵol dep atalyp, bul uǵym búkil álem elderimen tolyqtaı moıyndaldy. Álem tarıhyndaǵy segiz oǵyz, toǵyz oǵyz, on oǵyz, segiz oq, toǵyz oq, on oq atty el ataýlaryn eske alyńyz. Oǵyz – Oq (oǵlan), ıaǵnı Qazaqtan enshi alyp bólek shyqqan ul men qyz degen sóz.
Sadaqtyń «jebesi» árqashanda qoramsaqta saqtalyp, sadaqpen birge júredi. Al, «jebe» adyrnadan atylyp ajyraǵanda oqqa aınalady. Qazaq balasynyń jebe tıdi demeı, oq tıdi deıtinderiniń syry osy.
Eń joǵarǵy sana (sanaýdyń) ıesi Uly Jaratýshy-Alla, Alladan keıingisi Adam. Allanyń qalaýymen Adam ata urpaqtary sandyq júıeni meńgerdi. Biz qoldanyp júrgen sandardyń bári osy sandardy oılap taýyp, dúnıege ákelgen uly atalarymyzdyń esimi. Sandyq júıe olardyń dúnıege kelý ret sanyn beredi. Sol úshinde keıde bizder, sannyń ornyna 1-a, 2-á, 3-b, 4-g, 5-ǵ, 6-d, 7-e, 8-j, 9-z, 10-ı t.t. degen dybystyq tańbalaryn da qoldanamyz.
1 sany (birinshi býyn) Adaı Atanyń eki balasy Qudaıke men Kelimberdiniń sandyq ataýy.
2 sany (ekinshi býyn) – Adaı Atanyń birinshi nemeresi Tázike (Áz, Táz, Táj áke, búgingi ataýy Qazaq), sóz túbiri Áz áýlıe atamyz ben Ájemizdiń esimi. Taz, Táz, Qaz sınonım. Sonda Qazaqtyń handary men qaǵandary bas kıimderin «Táj», dep atap ájemizdiń ózi túgili esiminde bastaryna kóterip bas kıim etip kıip júrgen bolyp tur. Anaǵa degen qurmettiń eń bıik shyńy osy bolsa kerek-ti.
Adamzattyń 70 000 jylǵy ǵumyrynda (shejire osylaı deıdi) Anaǵa degen qurmettiń budan asqan ozyq úlgisin bútkil jer betinde olardan asyp eshkim kórsete alǵan emes, kórsete de almaıdy.
3 sany (úshinshi býyn) – Adaı atanyń ekinshi nemeresi Qosaı, bul Nuq paıǵambardyń atasynyń (rýynyń) esimi. Nuq paıǵambar zamanyndaǵy topan sýǵa ketetin «kósh» osy eki býyn, ıaǵnı Qudaıkeniń eki ulynyń eli. El aýzyndaǵy «sýǵa ketetin Qudaıke eli kóshiniń» negizgi syry osy. El aýzy Ata shejirege qatysty eshqashan jalǵan sóılegen emes. Sóılem sońyna qoıylatyn «qos núkteniń de» syry osy. Qos núkte – Qosaı Nuq Ata degen sóz.
Tórt amaldyń birinshisi «qosý amalynda» osy Qosaı atalarymyzdyń «avtorlyq quqyǵy» saqtalyp tur.
4 sany (tórtinshi býyn) – Qunanorys (Rysqul), bul Nuq paıǵambardan taraıtyn qaýym, Shejiredegi Adaıdyń kishi uly Kelimberdiniń birinshi balasy, ıaǵnı Adaıdyń 4-shi býyn urpaǵy. Qazirgi ózderin Shyńǵys hannyń urpaǵymyz dep, Shyńǵys hanǵa talasyp júrgen Tórelerdiń tegi osy. Tóre men tórttiń bir túbirden (bir Atadan) bolatyny osydan. Olardyń «tór ıesi» dep atalatyny da osydan. Tórelerdiń arǵy tegi Adaıdyń tórtinshi býyn urpaǵynan tarap tur. Osy tórttiń ishine aldyńǵy úsh býyn urpaq túgel kiredi.
5 sany (besinshi býyn) – Aqpan. Aǵa men aqıqatqa túbir, ıaǵnı aqıqatqa Ata bolǵan osy Aqpandar, ıaǵnı Saqtar. Saqtyń túbiri Aq bolatyny osydan. Búgingi balalardyń bilimine baǵa bergendegi bir óte jaman, eki jaman, úsh qanaǵattanarlyq, tórt jaqsy, bes óte jaqsy dep baǵa beriletininiń syry osy. Aǵa men Aqıqatqa bes degen baǵa berilip otyr. «Sý aqpaıtyn ba edi saǵadan, sóz bastalmaıtyn ba edi aǵadan» degen maqaldyń da syry osy.
6 sany (altynshy býyn) – Balyqshy (Shybyntaı, Qypshaq). Bizdiń Al, Alǵı, Alan, Alash, Alasha, alty Alash, Altaı degen uǵymdarymyzdyń bári osynyń ishinde. Ejelgi qazaqtar uranǵa shyǵarǵan, qazaqqa uran bolǵan Alash batyrdyń eli osy. Qazirgi keıbir «bilgishter» aıtyp ta, jazyp ta júrgendeı, Qazaq Alashtyń balasy emes, Alash Qazaqtyń balasy bolyp tabylady.
Alty sany erekshe san. Altynyń basqa sandardan ózgesheligi onyń ózine tán erekshe qasıeti bar. Ol ózi bólinetin sandardyń qosyndysy men kóbeıtindisinen turady. 6 sany 1-ge, 2-ge, 3-ke bólinedi. Olardy qosyp nemese kóbeıtsek qaıtadan alty sany shyǵady (1+2+3=1*2*3). Mundaı qasıet basqa eshbir sanda qaıtalanbaıdy. Alty sany – jetistiktiń, erkindiktiń belgisi. Osy erkindik pen jetistik on eselenip alpysqa jetkende, kim-kimnińde pysyn basqanyna qandaı daý bar?
Tórt amaldyń ekinshisi «Alý amalynda» Alash (Balyqshy) Atalarymyzdyń «avtorlyq quqyǵy» saqtalyp tur.
7 sany (jetinshi býyn) – Buzaý. Buzaýdyń eki balasy bar, úlkeni Aıtýmys, kishisi Jemeneı. Qazaqtyń týystyǵy bólinbeıtin, qyz alyspaıtyn jeti atalyq júıe, qasıetti jeti sanynyń avtory osylar. Jeti sanynyń Jemeneımen, Adaıdyń tańbasy Jebemen túbirles (atalas) bolatyny osydan. Osy qasıetti jeti sany Tory atta (Taýratta) 500 ret aıtylady.
8 sany (segizinshi býyn) – Semıt, ıaǵnı qazirgi Evreı men Arabtardyń atalary, jeti sanyn ıemdengen Jemeneıden bólinip shyǵady. Segizdiń túbiri egiz. Demek, «segiz kimmen egiz?» degen suraq óz-ózinen týyndap tur. Árıne segiz toǵyzben egiz bola almaıdy. Sebebi toǵynshy urpaq, segizden bir býyn keıin tur.
Myna kórshi orystar jetini sem, segizdi vosem dep atap, ózderin biz jeti - Jemeneımen egiz emespiz, biz jetinshi býyn Jemeneıdiń ishinen shyqtyq, biz Jemeneıdiń balasymyz dep otyr.
Adamzattyń týystyqtarynyń bólinýi osy segizden bastalady. Mysaly, álemdik kez-kelgen saıystarda, jarysqa jeti el qatyssa, ol saıys halyqaralyq saıys dep atalmaıdy. Halyqaralyq saıys dep, qatysýshylar sany segizden assa ǵana sanalatynynyń syry osy. Adamzattyń jikke bólinýi osy Semıtterden bastalady. Jikke bóliný degendi shyǵarǵandar da osylar. Búgingi aýyzdaryn ashsa rýdy (Qazaqtyń Atasyn) jamandap kelemej, kúlki, mazaq etip, Qazaqtyń bir atadan (bir rýdan) taraǵan búgingi urpaqtarynyń arasyna jik salyp, ózderi jasaǵan barlyq ylas, bylapat báleleriniń bárin Qazaqtyń rýlyq (atalyq) júıesine jaýyp, ózderi «sýdan taza, sútten aq» bolyp júrgender, jeńildetip aıtqanda, qazaqqa dos emester. Demek, qazaq balasyna Aq pen Qarany, ıaǵnı Aqıqat pen jalǵandy ajyratyp, Allanyń Haq jolyna bet buratyn kez keldi. Bul máseleni búgin sheshpesek, keıin kesh bolady.
Tórt amaldyń úshinshisi «Bólý amalynda» osy segiz sany ataýyn ıemdenip «bólinýshi» Atalarymyzdyń «avtorlyq quqyǵy» saqtalyp tur.
9 sany (toǵyzynshy býyn) – Tobysh. Sóz túbiri «ob, (ov)». Búgingi Reseı jerinde qalǵan Batys Sibirdi boılaı aǵatyn Ob sý basseıini men Ob ózeni ulan ǵaıyr aımaqty boılaı aǵady. Osy ózenge jan-jaǵynan qosylatyn ózender kúni búginde de Tom, Tobyl, Taz, Qazym, Nazym, Qıa, Ertis, Kete, Shylym dep atalady. Osy ózenniń jaǵasynda Mańǵystaýdaǵy Sherqala taýymen attas, Sherqala atty qala bar. Demek, Bizdiń Atalarymyz osy ózen boıyn jaılap, osy ulan-ǵaıyr aımaqqa ózderiniń esimderin máńgi ólmesteı etip jazyp qaldyrǵan.
Sonda búgingi orystardyń óz tekterine qosyp júrgen «ov, (ob), ova (oba)» degenderi olardyń óz tekterin osy Tobysh atamyzdyń atynan alatynyn bildirgeni. Bul tarıhı derektermen de tolyqtaı sáıkes keledi. Sebebi, olardyń qazaq halqynan bólinip, bólek otaý tigýi álemdik arenada Tobyshtardyń bıligi kezeńinde boldy. Orystardyń óz tekterine qosyp júrgen «ovy» osyny moıyndaǵandyq. Olardyń óz tekterin Ivanov, Petrov, Sıdorov dep jazyp júrgenderiniń syry osy.
Qazaqtarǵa «ov, ova» - lardy Ata-tegimizge qosyp jazýǵa bolmaıdy. Bul Atasyn nemere, shóbere, shópshegine bala etip qoıǵanmen birdeı, ıaǵnı ózimizdiń toǵyzynshy býyn urpaǵymyzǵa bala bolyp shyǵamyz. Bizdiń bul isimiz «Tegin bilmeıtin teksizdiń» áreketi bolmaq. Bizge Áke degen sózdiń ornyna «ıch»-ti de (Robınovıch, Isakevıch) qoldanýǵa múldem bolmaıdy. Bulaı jasaý, Bizdiń óz týǵan ákemizdi Áke dep óz atymen aıtýǵa jigerimiz jetpeı, evreı tilinde, evreıshe áke dep sóıleý bolyp tabylady.
Toǵyz sany tolyp, tolysý degendi bildiredi.
Tórt amaldyń tórtinshisi «Kóbeıtý amalynda» Tobysh Atalarymyzdyń «avtorlyq quqyǵy» saqtalyp tur.
10 sany – Muńal (monǵol). Ózderińiz kórip otyrǵandaı, 5 sany (5 degen baǵa) Aqıqatqa berilgen, ary qaraı alty men Balyqshy, jeti men Jemeneı, segiz ben Semıt, toǵyz ben Tobysh, on men Monǵol (Muńal) bir túbirden, ıaǵnı bir atadan bolyp tur.
Adaıdyń qarashańyraǵy Muńalda, sondyqtan olar «Muńal oshaq» dep te atalady.
Qazaqtyń Kún degen uǵymy ataýynyń shyǵý tegi osy on býyn atalarymyzdyń esimi.
Osy onǵa deıingi sandardyń ataýyn bútkil jer betinde kúnine birneshe ret aýzyna almaıtyn (sanamaıtyn) adam joq. Trıllıonǵa deıingi barlyq sandar ataýy da, tek qana osy on sandy qaıtalaý arqyly jasalady. Osy on býyn Atalarymyzdyń Uly Jaratýshy – Allanyń bergen sanasynyń arqasynda sandyq júıeni meńgerýi, adam balasynyń sanasy, ıaǵnı aqyly men biliminiń eń bıik shyńy bolyp búgingi kúnge deıin saqtalyp qalyp otyr.
Mine biz osylaısha, jerimizge jaryǵy men jylýyn beretin KÚN degen uǵymymyzdyń qalaı dúnıege kelgenin jáne olardyń «avtoryn» anyqtap aldyq.
Endi JERGE aýysaıyq. Jerdiń sóz túbiri (óz túbi, óz atasy) Er (Er-azamat). Al, erdiń aldynda turǵan «J» tańbasy, aldyńǵy jeti býyn urpaq degendi bildiredi. Jeti eń qasıetti sandar qataryna jatady. Sebebi, eń aldyńǵy jeti býyn urpaqtyń týystyǵy bólinbegen. Qazaqtyń jeti Ataǵa deıin qyz alyspaıtyny osydan. Bóliný segiz-semıtterden bastalǵan.
Kún – Kún júıesindegi ortalyq dene bolyp sanalady, Kún júıesine kiretin barlyq 9 úlken planeta, (ishinde jerde bar) Kúndi aınala, dóńgelek derlik orbıta boıymen, bir baǵytta qozǵalady.
Jer óz osinde jáne kúndi aınalady. Al, adam ómirinde, búkil Er-azamat, eń alǵashqy on býyn urpaqty aınalady. Sebebi, búkil adam balasy sol on býyn Atalarymyzdan taraǵan.
Ejelgi Atalarymyz jerdiń óz osin bir táýlikte bir ret jáne Kúndi bir jylda 360 ret aınalatynyn eseptep shyǵaryp, artyq qalǵan 5 kúndi «bes qonaq» dep ataǵan. «Bes qonaq» jaıly derekter Mańǵystaýlyq «Avesta da» aıtylady.
Al, qazirgi ǵylym jerdiń kúndi aınalýyn ártúrli etip belgilep qoıǵan. Ol, aqpan aıynyń sońǵy kúnderi qalǵan aılardaǵy sıaqty 30 men 31-nen emes, ár túrli 28-29 bolyp bitetini.
Jyl 12 aı. Sol 12 aıdyń jeteýi 31 kún, tórteýi 30, bir aıy 28 keıde 29 kún. Sonda 7 aıda jer óziniń osin 31 ret, 4 aıda 30 ret, al aqpanda 28 nemese 29 ret aınalyp, jer Kúndi keıbir aılarda tezirek, keıbir aılarda baıaýlaý aınalýy múmkin be?
Demek, qaı patsha kelip qandaı kúntizbe engizse de, Allanyń bergen jaratylys zańynan asa almaq emes. Quran Kárimde "Táýbe" súresiniń 36 aıatynda "Rasynda Alla kókter men jerdi jaratqaly ulyq Allanyń kitabyndaǵy aılar sany - on eki" delingen.
Ejelgi qazaqtarda jyldy on eki aıǵa bólip, jyl basyn Naýryz dep ataǵan. Mańǵystaýlyqtar 14-shi naýryzdy - Ulystyń Uly kúni, Amal merekesi, jyl basy dep, este joq eski zamandardan beri toılap keledi. Mine osy 14 kúni jańa aı týady. Demek, jańa jyl jańa aıdyń týýymen bastalady. Esh aýytqý joq. Allanyń jaratýyna saı tabıǵı úılesimdilik.
Aı – Adaı atamyzdyń ekinshi býynynda tur. Demek, Aı – Anań. Áıeldiń sóz túbiri Áı (Aı). Áıel (Aı men El) «Áı, el bolaıyq!». Áıel erdiń serigi, Aı jerdiń serigi. Aspanda Aı jerdi aınalady, jerde áıel erdi aınalady. «Á» - áke men áıel degen maǵyna beredi. Osy «Á» bolmasa, bul sózder bul dúnıede bolmaǵan bolar edi.
Uly Atalarymyz Allataǵalanyń on segiz myń ǵalamdy jaratý syryn elden buryn tanyp, solardyń bárine óz attaryn qoıǵan jáne sol jaratylyspen birge bite-qaınasyp, birlikte ǵumyr keshken bolyp tur.
Búkil álem elderiniń barlyǵy Uly Jaratýshy –Allanyń alǵashqy jaratqan sanaly tirshilik ıesin (maımyldy Ata dep moıyndap júrgenderdi esepke almaǵan da) «Adam» jáne «Man», al eń alǵashqy eldi (memleketti) Qazaq dep ataǵan. Osylardyń úsheýi de Manqystaýda dúnıege kelgen. Adam atanyń atyn Adaı ustap otyrsa, Mandardyń atyn Manqystaý ustap otyr. Al búgingi kúnge Qazaq degen atpen jetken uly eldiń túp atasy Az (Áz) áýlıeniń de molasy osy Mańǵystaýda. Sondyqtan da ol 360 áýlıeli kıeli Mańǵystaý dep atalady. Bizdiń sózdik qorymyzdaǵy «Ol Áz áýlıe ǵoı!», «Ol ne sonshama, Áz áýlıe me?», «Tastashy ári Áz áýlıe qylmaı», «Ol Áz áýlıe emes qoı» deıtinderimizdiń syry osy. Áz áýlıe Mańǵystaýlyq 360 áýlıeniń bas áýlıesi, ıaǵnı eń birinshisi, eń ulysy, eń ardaqtysy bolyp sanalady. Qazaq eli ataýynyń túbiri Az (Áz) bolatyny osydan.
360 jáne odan arǵy basqa da sandardyń ne maǵyna beretinin myna jerden oqı alamyz: «Sandardyń ataýy jáne latyn álippesi qaıdan shyqty?» http://abai.kz/post/51832).
Sanasy, ıaǵnı aqyly men bilimi jetetin jandarǵa sandarda týra adamdardyń sózben aıtyp turǵanyndaı bolyp shejire-tarıhtan shynaıy syr shertedi. Mysaly,
360 gradýsty 2-ge bólsek = 180 gradýs,
3-ke bólsek = 120,
4-ke bólsek = 90,
5-ke bólsek = 72,
6-ǵa bólsek = 60,
7-ge bólsek = 51,4
8-ge bólsek = 45,
9-ǵa bólsek = 40,
10-ǵa bólsek = 36. Ózderińiz kórip otyrǵandaı, 7 qaldyqqa, 8 sany taq sanǵa bólinip, al qalǵan sandardyń bári jup sandy qurap, juptarynan (jubaılarynan) aırylmaı tur. Bólinýshilerdiń sopylyq ilimdi qatty jek kóretinderiniń syry osy. Bul sandardy sózge aýdarsaq, týystyǵy da, juby da bólinbeıtin qasıetti 7 sanyn bólinýshi 8-dikter juptarynan aıyryp (jetim-jesirge aınaldyryp), ózderi de jalǵyz qalyp otyr. Sopylyq ilimniń «Adamdy aldaǵanyńmen Allany aldaı almaısyń» deıtinderi osydan.
Osy aıtylǵandardan shyǵatyn qorytyndy, 360 degenimizdegi 360 sanynyń árqaısysy bir-bir adam jáne sonymen qatar Uly Jaratýshy Allanyń adam balasyn jaratqaly bergi býyn-býyn qaýymdary bolyp tabylady. Olar Qazaqtyń úsh Arysy, ıaǵnı úsh Júzi jáne osy bizdiń Qazaqtan taraǵan, ıaǵnı Qazaqtyń uranǵa shyǵarǵan Alash batyry, solardan taraǵan Alty Alashy. Alty Alash tolyp, tolysqan da Alpys degen san ataýyna ıe bolady. Kezinde Qazaqtyń jáne odan taraǵan alty Alashtyń aýzy bir bolǵan kezderindegi kim-kimniń de pysyn basqanyna qandaı daý bar?
Alty sany (alǵashqy Ad qaýymy), 60 (shejiredegi Alashtyń, alty Alashtyń, jıyntyq ataýy Adaıdyń altynshy býyn urpaǵy Balyqshylardyń sandyq ataýy. Balyqshy atalarymyzdyń 60 sanyn aýyzdarynan tastamaı asa qasterleıtinderiniń syry osy. Mysaly, Balyqshy Balýanıaz batyrdyń Túrikpenniń 300 alamany Adaı elin shapqanda, alpys kisi bolyp attanyp, jaýdy jeńip, jesir aıyrady. Ol jaıly Qalnıaz jyraýdyń «Balýanıaz batyr» atty dastany bar), 66 (alǵashqy on eselengen 60 kúnge qosylǵan, alty býyn urpaq), 666 (3*6=18 ǵalamymyz mine osy jerden shyǵady), 6666 (Búkil álem ejelde birtutas Qazaq degen jalǵyz ǵana qaǵanatty quraǵan. Sol kezeńde solar búkil jer sharynyń ár jerine qazirgi Egıpettegi sıaqty alyp pıramıdalar shoǵyryn salǵan. Sol pıramıdalar shoǵyrynyń arasy artyq ta emes, kem de emes týra 6666 km quraıdy. Qasıetti Quran Kárimniń 114 súre men 6666 aıattan turatynynyń syry osy. Osylardyń ústine Kúnniń qatty qyzǵan, betki temperatýrasy – 6000S ekenin qosyp qoısańyz tipten jańylyspaısyz.
Álem halyqtary kúni búginde de joǵaryda aıtqanymdaı, Mańǵystaýdy «360 áýlıeli kıeli Manqystaý» dep ataıdy. Biz osy sóz tirkesterinen jer betindegi barlyq 360 áýlıelerdiń, ıaǵnı Qazaq Atamyzdan enshi alyp, bólinip shyǵyp, otaý tigip, el bolǵan 360 áýlettiń ıesi de, kıesi de ulanǵaıyr Qazaq dalasynyń kári shańyraǵy Mańǵystaý ekenin kóremiz.
Mańǵystaýdyń 360 áýlıeleriniń shynaıy tarıhy, mine, osylaı oqylady.
Muhambetkárim Qojyrbaıuly, Mańǵystaý
